فرصتی برای همکاری اقتصادی ایران و همسایگان
تحولات ژئوپلیتیک سالهای اخیر نشان داده است که جغرافیای اقتصادی منطقه ثابت نیست و تغییر در مسیرهای ارتباطی، انتقال انرژی و کریدورهای ترانزیتی میتواند معادلات اقتصادی و سیاسی کشورهای همسایه را دگرگون کند.
تحولات ژئوپلیتیک سالهای اخیر نشان داده است که جغرافیای اقتصادی منطقه ثابت نیست و تغییر در مسیرهای ارتباطی، انتقال انرژی و کریدورهای ترانزیتی میتواند معادلات اقتصادی و سیاسی کشورهای همسایه را دگرگون کند. در چنین شرایطی، موقعیت جغرافیایی ایران یک ظرفیت راهبردی است که اگر با دیپلماسی فعال و همکاری منطقهای همراه شود، میتواند به یکی از مهمترین مزیتهای اقتصادی کشور تبدیل شود. در سالهای گذشته، طرح ایجاد کریدور در محدوده ارمنستان و جمهوری آذربایجان و مباحث مربوط به تغییر وضعیت ارتباطی مرزهای ایران، اهمیت این موضوع را بیش از گذشته آشکار کرد. هرگونه تغییر در مسیرهای ترانزیتی قفقاز تنها به همان محدوده جغرافیایی محدود نمیماند، بلکه میتواند بر مسیرهای ارتباطی جنوب ایران، خلیجفارس و حتی شبکه انتقال انرژی در منطقه اثر بگذارد. به همین دلیل، نگاه به کریدورها نباید صرفا به عنوان پروژههایی برای جابهجایی کالا باشد؛ این مسیرها بخشی از معادلات قدرت، امنیت و همکاری اقتصادی در منطقه هستند. تحولات اخیر و جنگ نیز اهمیت این موضوع را دوچندان کرده است. با تغییر شرایط امنیتی و افزایش نگرانی برخی کشورهای عربی درباره وابستگی به مسیرهای موجود انتقال انرژی، تلاش برای شناسایی مسیرهای جایگزین افزایش یافته است. طرحهایی برای انتقال نفت از مسیر خطوط لولهای که از جنوب عربستان عبور میکنند و همچنین استفاده از ظرفیت قطر، امارات و عمان برای انتقال انرژی به خارج از خلیجفارس مطرح شدهاند. در برخی از این طرحها، انتقال نفت با خطوط لوله یا استفاده از کشتیهای کوچکتر برای جابهجایی محمولهها به خارج از خلیجفارس و سپس بارگیری آنها در نفتکشهای بزرگتر مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، نباید تصور کرد که ایجاد مسیرهای جایگزین بهسادگی امکانپذیر است. این طرحها علاوه بر هزینههای سنگین احداث و بهرهبرداری، با محدودیتهای فنی و چالشهای امنیتی نیز مواجهند. امنیت مسیرهای انتقال انرژی مسالهای نیست که صرفا با ساخت خط لوله یا تغییر شیوه حمل و نقل حل شود. هر مسیر جدید به سرمایهگذاری، توافق سیاسی و تضمینهای امنیتی نیاز دارد و در شرایطی که اختلافات منطقهای ادامه دارد، نمیتوان پایداری چنین مسیرهایی را قطعی دانست.از همین رو، به جای رقابت برای کنار گذاشتن مسیرهای موجود، باید به سمت ایجاد یک نظام همکاری منطقهای حرکت کرد. منطقه به کریدوری امن و پایدار نیاز دارد که همه کشورهای آن بتوانند از ظرفیتهای جغرافیایی و اقتصادیاش بهرهمند شوند. چنین کریدوری میتواند علاوه بر انتقال انرژی، زمینه توسعه تجارت، کاهش هزینههای حمل و نقل، افزایش سرمایهگذاری و تقویت ارتباطات اقتصادی میان کشورهای منطقه را فراهم کند. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود میتواند در این منظومه نقش مهمی ایفا کند. قرار گرفتن کشور در پیوندگاه مسیرهای شمال و جنوب و دسترسی به خلیجفارس، دریای عمان، دریای خزر و مرزهای زمینی متعدد، ظرفیت قابلتوجهی برای توسعه ترانزیت ایجاد کرده است، اما استفاده از این ظرفیت صرفا با برخورداری از موقعیت جغرافیایی محقق نمیشود.
زیرساختهای حمل و نقل، ثبات مقررات، تسهیل مبادلات تجاری و مهمتر از همه، امنیت و اعتماد میان کشورهای منطقه، پیششرط تبدیل این مزیت به درآمد و رشد اقتصادی هستند. در این میان، مدیریت اختلافات سیاسی و امنیتی اهمیت اساسی دارد. اگر کشورهای منطقه بتوانند اختلافات خود را از طریق گفتوگو مدیریت کنند و درباره امنیت مسیرهای ارتباطی به تفاهم برسند، امکان استفاده مشترک از ظرفیتهای ترانزیتی افزایش پیدا میکند. امنیت نباید به ابزاری برای حذف دیگران از مسیرهای اقتصادی تبدیل شود، بلکه باید بستری برای همکاری و بهرهمندی متقابل باشد. آینده همکاریهای اقتصادی منطقه به میزان زیادی به انتخاب میان رقابت پرهزینه و همکاری پایدار وابسته است. مسیرهای جایگزین ممکن است برای برخی کشورها در کوتاهمدت جذاب به نظر برسند، اما هزینه و ریسک آنها نشان میدهد که هیچ کشوری بهتنهایی نمیتواند امنیت و پایداری شبکه انتقال انرژی و تجارت منطقه را تضمین کند. راهبرد منطقی، تبدیل منطقه به کریدوری امن، قابل اعتماد و مشترک است؛ مسیری که در آن ایران و همسایگان بتوانند به جای تقابل بر سر جغرافیا، از ظرفیتهای مشترک برای توسعه اقتصادی بهره ببرند.