مسلخِ فقدان نظارت و مرگ مهارت
جان باختن ۱۲ نفر از هموطنان‌مان در سانحه هولناك رانندگي در محورهاي ايلام، بار ديگر افكار عمومي و جامعه كارشناسي را در بهت و سوگي سنگين فرو برد. در پي وقوع چنين فجايعي، طبق روال معمول، نگاه‌ها به سرعت متوجه چالش‌هاي زيرساختي، نقاط حادثه‌خيز جاده‌ها و وضعيت جوي، معطوف مي‌شود.
جان باختن ۱۲ نفر از هموطنان‌مان در سانحه هولناك رانندگي در محورهاي ايلام، بار ديگر افكار عمومي و جامعه كارشناسي را در بهت و سوگي سنگين فرو برد. در پي وقوع چنين فجايعي، طبق روال معمول، نگاه‌ها به سرعت متوجه چالش‌هاي زيرساختي، نقاط حادثه‌خيز جاده‌ها و وضعيت جوي، معطوف مي‌شود.
اما واكاوي عميق‌تر و ميداني نشان مي‌دهد متهم رديف اول، خلأ يك سامانه جامع نظارتي، فرسايش مهارتي و نبود آموزش‌هاي مستمر و حرفه اي براي هدايت‌كنندگان ناوگان عمومي است. تا هنگامي كه اهرم‌هاي پايش بر خط، نظارت بر استراحت رانندگان و بازخورد مسافران سامانمند نشود، زيرساخت بهتر تنها به افزايش سرعت منتهي خواهد شد، نه كاهش تلفات.
هر بار كه سانحه‌اي مرگبار مانند فاجعه اخير در جاده‌هاي ايلام رخ مي‌دهد و ده‌ها خانواده را به سوگ مي‌نشاند، چرخه تكراري تحليل‌ها به گردش درمي‌آيد. عده‌اي انگشت اتهام را به سوي خرابي آسفالت و پيچ‌هاي تند نشانه مي‌روند و گروهي ديگر، لغزندگي ناشي از بارندگي و مه گرفتگي را عامل توجيهي قرار مي‌دهند.
بي‌ترديد استانداردسازي راه‌ها و نوسازي ناوگان فرسوده ضرورتي انكارناپذير است، اما تقليل دادن ريشه اصلي اين بحران به «جاده و هوا»، آدرس غلط دادن به افكار عمومي و فرار از كانون اصلي ماجراست.
تجربه ده‌ها سال بررسي حوزه حمل‌ونقل اثبات مي‌كند كه در غياب يك رانندگي حرفه‌اي و هوشيار، حتي مدرن‌ترين آزادراه‌ها نيز به صحنه مرگبارترين برخوردها تبديل مي‌شوند؛ كما اينكه بخش عمده‌اي از واژگوني‌ها و تصادفات مرگبار كشور نه در گردنه‌هاي كوهستاني باريك، بلكه در كفي‌ها و اتوبان‌هاي هموار ناشي از سرعت مهارنشده و خواب‌آلودگي رخ مي‌دهد.
حلقه مفقوده اصلي در ناوگان حمل‌ونقل برون‌شهري، نبود يك «سامانه جامع، كارآمد و هوشمند» براي گزينش، آموزش مداوم، بازآموزي مهارتي و پايش عملكرد ناوگان است.
در چرخه فعلي، فرد پس از دريافت پايه يك، سال‌ها بدون كوچك‌ترين دوره آموزشي در زمينه روان شناسي سفر، مديريت بحران در شرايط لغزندگي، اصول ارگونومي، و رانندگي تدافعي در جاده‌ها تردد مي‌كند.
يك راننده حرفه‌اي مي‌داند كه عيوب فني خودرو و نامناسب بودن مسير را بايد با مديريت سرعت و رفتار محتاطانه خنثي كند؛ اما وقتي عنصر مهارت و آموزش رها شده باشد، خطاي انساني به سادگي به فاجعه تبديل مي‌شود.
فراتر از آموزش، فقدان سازوكارهاي نظارتي در چرخه كار رانندگان، ابعاد اقتصادي فاجعه را تشديد كرده است.
فشار معيشتي و رويكرد درآمدي صرف، موجب شده كه برخي شركت‌ها و رانندگان، مقولاتي حياتي چون خواب و استراحت را فداي سود اقتصادي كنند.
بارها ديده شده راننده‌اي مسيرهاي طولاني را بدون وقفه، به صورت رفت و برگشت طي مي‌كند و پيش از بازيافت توان جسمي و تمركز ذهني، مجدداًمسافران را سوار كرده و پاي به جاده مي‌گذارد.
دفترچه‌ها و سامانه‌هاي سنتي كنترلی پليس‌راه به تنهايي نتوانسته‌اند مانع از خستگي مفرط و استهلاك رواني راننده در پشت فرمان شوند، چراكه اهرم بازدارنده و مانيتورينگ بلادرنگ غايب است. مقايسه حمل‌ونقل برون شهري با سامانه‌هاي نوين حمل ونقل هوشمند شهري، اين ضعف ساختاري را آشكارتر مي‌كند.
در سامانه‌هاي هوشمند، به دليل وجود نظارت بالادستي، ثبت امتياز توسط مسافر و پايش رفتاري، راننده خود را درون يك سيستم پاسخگو مي‌بيند و تخلفات به حداقل مي‌رسد؛ اما در اتوبوس‌هاي بين‌شهري و ناوگان جاده‌اي، صداي مسافر به‌طور كامل قطع شده است.
انفعال، نااميدي از رسيدگي يا سازش مسافران با رفتارهاي پرخطر و نبود بستري امن و آني براي اعلام شكايت و توقيف خودروي متخلف، حاشيه امني براي رانندگي بي‌پروا پديد آورده است. حادثه تلخ ايلام هشداري جدي است كه نشان مي‌دهد بدون مداخله ساختاري، روند جان باختن نخبگان و شهروندان در جاده‌ها متوقف نخواهد شد.
وزارت راه و شهرسازي، سازمان راهداري و پليس راهور بايد از مدل‌هاي سنتي بازرسي فاصله بگيرند و با استقرار سامانه پايش الكترونيكي متصل به رفتار راننده، الزام شركت‌ها به تأمين راننده كمكي واقعي در مسيرهاي پرتردد، برگزاري دوره‌هاي بازآموزي اجباري و مهم‌تر از همه، ايجاد بستر ارزيابي برخط توسط سرنشينان، اهرم‌هاي نظارتي را فعال كنند. تا زماني كه اين ساختار نظارتي پياده نشود، هر جاده‌اي در كشور مستعد خلق ايلامي ديگر خواهد بود.
