افتتاح راه آهن چابهار- زاهدان به تعويق افتاد
جنگ ۴۰ روزه و محدوديت‌هاي دريايي، ضرورت توسعه كريدورهاي جايگزين را بيش از گذشته آشكار كرد؛ با اين حال، راه‌آهن راهبردي چابهار - زاهدان همچنان ميان وعده‌هاي مكرر افتتاح بلاتكليف مانده است.
جنگ ۴۰ روزه و محدوديت‌هاي دريايي، ضرورت توسعه كريدورهاي جايگزين را بيش از گذشته آشكار كرد؛ با اين حال، راه‌آهن راهبردي چابهار - زاهدان همچنان ميان وعده‌هاي مكرر افتتاح بلاتكليف مانده است. در چنين شرايطي، توسعه مسيرهاي جايگزين، تكميل زيرساخت‌هاي راهبردي و ايجاد شبكه‌هاي متنوع حمل‌ونقل، ديگر صرفاً يك برنامه عمراني يا اقتصادي نيست، بلكه به ضرورتي براي صيانت از منافع ملي و كاهش آسيب‌پذيري كشور در برابر فشارهاي خارجي تبديل شده است.
جنگ ۴۰ روزه ضرورت تكميل كريدورهاي راهبردي ايران را آشكار كرد
برخورداري از موقعيت جغرافيايي مناسب به‌تنهايي براي تبديل شدن به يك بازيگر تأثيرگذار در تجارت بين‌المللي كافي نيست. آنچه اين مزيت را به قدرت اقتصادي و ژئوپليتيكي تبديل مي‌كند، وجود زيرساخت‌هاي كارآمد، مسيرهاي امن، سريع و مقرون‌به‌صرفه و امكان جابه‌جايي مستمر كالا ميان مبدأ و مقصد استايران به دليل برخورداري از موقعيت جغرافيايي منحصربه‌فرد و قرار گرفتن در محل اتصال كريدورهاي مهم منطقه‌اي و بين‌المللي، ظرفيت قابل‌توجهي براي ايفاي نقش محوري در ترانزيت كالا ميان كشورهاي مختلف دارد. نكته مهم در اين زمينه آن است كه توسعه كريدورهاي ترانزيتي ايران نبايد صرفاً با هدف افزايش درآمدهاي داخلي دنبال شود، بلكه بايد به‌گونه‌اي برنامه‌ريزي شود كه كشورهاي همسايه و ساير شركاي تجاري نيز منافع اقتصادي مشخصي از استفاده از اين مسيرها به دست آورند. هنگامي كه يك كشور بتواند بخشي از تجارت خارجي خود را از مسير ايران با هزينه كمتر، سرعت بيشتر و امنيت بالاتر انجام دهد، منافع اقتصادي مشتركي ميان طرفين شكل مي‌گيرد؛ منافعي كه حفظ و تداوم آنها مي‌تواند به عاملي بازدارنده در برابر تلاش‌هاي سياسي براي محدود كردن جايگاه ترانزيتي ايران تبديل شود.
كريدورهاي ترانزيتي؛ سپر اقتصادي ايران در برابر فشارهاي خارجي
در واقع، هرچه تعداد كشورهاي وابسته به مسيرهاي ترانزيتي ايران و حجم مبادلات تجاري عبوري از اين مسيرها افزايش يابد، هزينه اقتصادي كنار گذاشتن ايران از شبكه تجارت منطقه‌اي نيز بيشتر خواهد شد. كشورها معمولاً تمايلي به چشم‌پوشي از مسيرهايي ندارند كه براي آنها مزيت اقتصادي، كاهش هزينه‌هاي حمل‌ونقل و افزايش سودآوري به همراه دارد. بنابراين، ايجاد منافع اقتصادي مشترك از طريق توسعه زيرساخت‌هاي ترانزيتي، مي‌تواند علاوه بر تقويت جايگاه اقتصادي ايران، به افزايش اهميت و ضرورت حفظ اين مسيرها در معادلات منطقه‌اي و بين‌المللي منجر شود. در چنين شرايطي، پروژه راه‌آهن چابهار - زاهدان يكي از مهم‌ترين طرح‌هايي است كه تكميل و بهره‌برداري از آن مي‌تواند بخشي از ظرفيت مغفول‌مانده جغرافيايي ايران را به يك مزيت عملياتي در تجارت خارجي تبديل كند. اهميت اين پروژه تنها به اتصال دو شهر يا توسعه شبكه ريلي داخلي محدود نمي‌شود، بلكه اين مسير مي‌تواند زمينه اتصال بندر راهبردي چابهار به شبكه سراسري راه‌آهن كشور و فراهم شدن دسترسي ريلي كشورهاي منطقه به آب‌هاي آزاد را فراهم كند. بندر چابهار به دليل قرار گرفتن در خارج از محدوده تنگه هرمز و برخورداري از دسترسي مستقيم به آب‌هاي آزاد، از موقعيت ويژه‌اي در تجارت دريايي و ترانزيت منطقه‌اي برخوردار است. اتصال ريلي اين بندر به زاهدان و در ادامه شبكه ريلي كشور، مي‌تواند ظرفيت جابه‌جايي كالا از مسير ايران را افزايش دهد و امكان ارتباط موثرتر كشورهاي محصور در خشكي، به‌ويژه كشورهاي آسياي مركزي و همسايگان شرقي را با آب‌هاي آزاد فراهم كند. اين موضوع در معادلات جديد اقتصادي اهميت مضاعفي دارد؛ چراكه دسترسي به مسيرهاي متنوع و قابل اتكاي حمل‌ونقل، يكي از مولفه‌هاي اصلي رقابت‌پذيري اقتصادي كشورها محسوب مي‌شود.
ريل‌گذاري تمام شد، اما راه‌آهن
چابهار - زاهدان كي افتتاح مي‌شود؟
هرچه تعداد كشورهاي وابسته به مسيرهاي ترانزيتي ايران و حجم مبادلات تجاري عبوري از اين مسيرها افزايش يابد، هزينه اقتصادي كنار گذاشتن ايران از شبكه تجارت منطقه‌اي نيز بيشتر خواهد شد. در معادلات جديد اقتصاد جهاني، رقابت كشورها ديگر تنها به ميزان توليد كالا، تأمين منابع اوليه يا ظرفيت‌هاي صنعتي محدود نيست، بلكه دسترسي به كريدورهاي امن، سريع و كم‌هزينه حمل‌ونقل نيز به يكي از مولفه‌هاي اصلي قدرت اقتصادي تبديل شده است. كشوري كه بتواند مسيرهاي مطمئن و متنوعي براي انتقال كالا فراهم كند، علاوه بر افزايش درآمدهاي ترانزيتي، امكان كاهش وابستگي به مسيرهاي پرريسك و محدود را نيز خواهد داشت. بر همين اساس، توسعه شبكه ريلي و اتصال بنادر به مسيرهاي ترانزيتي بين‌المللي، فرصتي راهبردي براي افزايش سهم ايران از تجارت منطقه‌اي و جهاني به شمار مي‌رود. در همين زمينه، هوشنگ بازوند، مديرعامل شركت ساخت و توسعه زيربناهاي حمل‌ونقل كشور، در اواسط سال ۱۴۰۴ از تكميل راه‌آهن چابهار - زاهدان تا پايان همان سال خبر داده بود. همچنين، براساس وعده‌هاي اعلام‌شده از سوي مسوولان، قرار بود اين پروژه در بهار سال ۱۴۰۵ به بهره‌برداري رسمي برسد؛ با اين حال، اين زمان‌بندي محقق نشد و تكميل و افتتاح پروژه به ماه‌هاي بعد موكول شد.
چابهار - زاهدان؛ پروژه‌اي كه
گرفتار تغيير مكرر وعده‌هاي صادق است
فرزانه صادق، وزير راه و شهرسازي، نيز در هفتم مردادماه سال جاري، در نشست هم‌انديشي با اعضاي كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس شوراي اسلامي، درباره آخرين وضعيت اجراي راه‌آهن چابهار - زاهدان اظهار كرد: تكميل اين مسير از نخستين ماموريت‌هاي محوله از سوي رييس‌جمهور بوده و با وجود محدوديت منابع، عمليات اجرايي آن با جديت دنبال شده است. با اين حال، وزير راه و شهرسازي در ۲۵ مردادماه سال جاري و در ديدار با عظيم ابراهيم، وزير حمل‌ونقل، و دلير جمعه، وزير انرژي و ذخاير آب تاجيكستان، بار ديگر درباره زمان بهره‌برداري از اين پروژه اظهارنظر كرد و از افتتاح اتصال ريلي چابهار به زاهدان تا سه ماه آينده خبر داد.در معادلات جديد اقتصاد جهاني، رقابت كشورها ديگر تنها به ميزان توليد كالا، تأمين منابع اوليه يا ظرفيت‌هاي صنعتي محدود نيست، بلكه دسترسي به كريدورهاي امن، سريع و كم‌هزينه حمل‌ونقل نيز به يكي از مولفه‌هاي اصلي قدرت اقتصادي تبديل شده است.
دو ماه ديگر؛ وعده تازه وزير
براي افتتاح راه‌آهن چابهار - زاهدان
با اين وجود، در شرايطي كه تنها دو روز تا حداكثر زمان اعلام‌شده از سوي وزير راه و شهرسازي باقي مانده بود، فرزانه صادق روز سه‌شنبه ۱۹ آبان‌ماه ۱۴۰۵، در نوزدهمين همايش بين‌المللي حمل‌ونقل ريلي، بار ديگر زمان جديدي براي افتتاح اين پروژه اعلام كرد و از بهره‌برداري راه‌آهن چابهار - زاهدان تا دو ماه آينده خبر داد. اين اظهارنظر به معناي تغيير مجدد زمان‌بندي افتتاح يكي از مهم‌ترين پروژه‌هاي ريلي و ترانزيتي كشور است؛ پروژه‌اي كه پيش از اين نيز چندين بار براي تكميل و بهره‌برداري آن موعدهاي زماني مختلفي اعلام شده بود. در واقع، مساله اصلي ديگر صرفاً اعلام پايان ريل‌گذاري يا تعيين تاريخ جديد براي افتتاح نيست، بلكه بايد مشخص شود چه زماني اين مسير به‌طور كامل آماده بهره‌برداري خواهد شد و چه زماني امكان جابه‌جايي مستمر بار و استفاده واقعي از ظرفيت‌هاي ترانزيتي آن فراهم مي‌شود. واقعيت آن است كه راه‌آهن چابهار - زاهدان در شرايط كنوني كشور، فراتر از يك پروژه عمراني معمولي است. اين مسير مي‌تواند بخشي از ظرفيت‌هاي راهبردي ايران براي مقابله با محدوديت‌هاي احتمالي در مسيرهاي تجارت خارجي را فعال كند و با فراهم كردن امكان دسترسي ريلي به بندر چابهار، گزينه‌هاي بيشتري در اختيار ايران و كشورهاي منطقه براي انتقال كالا قرار دهد.
چابهار - زاهدان؛ شاه‌كليد ترانزيت ايران همچنان پشت وعده‌ها براي افتتاح
اكنون بيش از هر زمان ديگري ضرورت دارد كه وعده‌هاي اعلام‌شده درباره اين پروژه به نتيجه عملياتي تبديل شود؛ چراكه معيار اصلي موفقيت چنين طرح راهبردي، نه تعداد وعده‌هاي افتتاح و نه صرفاً پايان ريل‌گذاريدر نهايت، تجربه محدوديت‌هاي دريايي و تحولات امنيتي اخير بايد به عنوان هشداري جدي براي بازنگري در اولويت‌هاي توسعه زيرساختي كشور مورد توجه قرار گيرد. راه‌آهن چابهار - زاهدان يكي از حلقه‌هاي مهم تحقق اين هدف است؛ حلقه‌اي كه تكميل و بهره‌برداري از آن مي‌تواند علاوه بر تقويت ارتباط ايران با كشورهاي همسايه، دسترسي كشورهاي منطقه به آب‌هاي آزاد را تسهيل كند و منافع اقتصادي مشتركي براي طرف‌هاي استفاده‌كننده از اين مسير به همراه داشته باشد.
