۳۰ درصد بار كشور روي ريل
در حالي كه شبكه جاده‌اي ايران پس از انقلاب ۲۱ برابر توسعه يافته، رشد شبكه ريلي تنها سه برابر بوده است؛ شكافي كه در كنار كمبود لكوموتيو، محدوديت سرمايه‌گذاري و ضعف بهره‌وري، تحقق سهم ۳۰ درصدي ريل در حمل بار را به يكي از چالش‌هاي جدي صنعت حمل‌ونقل تبديل كرده است.
در حالي كه شبكه جاده‌اي ايران پس از انقلاب ۲۱ برابر توسعه يافته، رشد شبكه ريلي تنها سه برابر بوده است؛ شكافي كه در كنار كمبود لكوموتيو، محدوديت سرمايه‌گذاري و ضعف بهره‌وري، تحقق سهم ۳۰ درصدي ريل در حمل بار را به يكي از چالش‌هاي جدي صنعت حمل‌ونقل تبديل كرده است. در نوزدهمين همايش بين‌المللي حمل‌ونقل ريلي، فعالان اين صنعت از ضرورت اصلاح حكمراني و واگذاري نقش عملياتي به بخش خصوصي گفتند، مديرعامل راه‌آهن وعده افزايش ۱۵ درصدي بهره‌وري با هوش مصنوعي را مطرح كرد و وزير راه و شهرسازي از تزريق ۴۰ هزار ميليارد تومان به پروژه چابهار ـ زاهدان و افتتاح قريب‌الوقوع آن خبر داد؛ سه رويكرد متفاوت كه در نهايت به يك مطالبه مشترك مي‌رسند: عبور از توسعه صرفاً فيزيكي خطوط و حركت به سمت شبكه‌اي كارآمد، رقابت‌پذير و اقتصادي.
سهم ۳۰ درصدي با قانون محقق نمي‌شود
رييس انجمن مهندسي و حمل‌ونقل ريلي ايران با اشاره به عدم توازن در توسعه زيرساخت‌هاي حمل‌ونقل كشور گفت: پس از انقلاب اسلامي شبكه ريلي كشور سه برابر شده، در حالي كه شبكه جاده‌اي ۲۱ برابر توسعه يافته است. اين اختلاف نشان مي‌دهد كه براي تحقق اهداف سياست‌هاي كلي و افزايش سهم حمل‌ونقل ريلي، به رويكردي جديد نياز داريم.ابوالفضل بهره‌دار معتقد است تحقق سهم ۳۰ درصدي حمل‌ونقل ريلي در جابه‌جايي بار صرفاً با تعيين تكاليف قانوني امكان‌پذير نيست و ساختار شبكه حمل‌ونقل بايد متناسب با اين هدف اصلاح شود. از نگاه او، يكي از الزامات اصلي توسعه اين بخش، ايجاد اعتماد در ميان صاحبان كالا و مصرف‌كنندگان خدمات ريلي است.او با تأكيد بر ضرورت برندسازي شبكه ريلي تصريح كرد: برندسازي صرفاً به معناي ايجاد نام و نشان تجاري نيست، بلكه مهم‌ترين مولفه آن ايجاد قابليت اطمينان در خدمات حمل‌ونقل است. تا زماني كه نتوانيم اعتماد مصرف‌كنندگان را جلب كنيم، امكان پاسخ‌گويي به تمام نيازهاي بازار را نخواهيم داشت.به گفته رييس انجمن مهندسي و حمل‌ونقل ريلي ايران، كيفيت خدمات، تأمين زنجيره‌اي، زمان‌بندي مناسب، امنيت كالا، صرفه اقتصادي و ملاحظات زيست‌محيطي عواملي هستند كه مي‌توانند حمل‌ونقل ريلي را از ساير شيوه‌هاي جابه‌جايي متمايز كنند.به گزارش ايسنا، او همچنين خواستار شكل‌گيري حكمراني ريلي با ساختاري بالادستي و فراتر از سازوكارهاي فعلي شد؛ ساختاري كه قانون‌گذاري، سياست‌گذاري، مديريت شبكه، ساختار اجرايي و تنظيم‌گري را به‌صورت هماهنگ پوشش دهد.
بخش خصوصي؛ حلقه مفقوده توسعه سرمايه‌گذاري
يكي ديگر از محورهاي مهم سخنان بهره‌دار، ضرورت افزايش مشاركت بخش خصوصي در صنعت ريلي بود. وي با تأكيد بر اهميت لجستيك گفت: لجستيك امروز يكي از الزامات انكارناپذير توسعه فعاليت‌هاي حمل‌ونقلي است.او با اشاره به استفاده ناكافي از ظرفيت بخش خصوصي در سال‌هاي گذشته، اصلاح قوانين و فراهم كردن سازوكارهاي جذب سرمايه‌گذاري جديد را ضروري دانست و به نقش ماده ۱۲ و ظرفيت‌هايي مانند تبصره ۱۸ در تأمين منابع مالي پروژه‌هاي ريلي اشاره كرد.بهره‌دار در تشريح الگوي مطلوب اداره اين صنعت گفت: در الگوي مطلوب دولت و وزارت راه و شهرسازي، سياست‌گذار، راه‌آهن مدير شبكه و بخش خصوصي اپراتور حمل‌ونقل خواهد بود. به اعتقاد رييس انجمن مهندسي و حمل‌ونقل ريلي ايران، در كنار اين مجموعه بايد نظام تنظيم‌گري مستقلي نيز فعاليت كند تا وظايف هر يك از بازيگران به‌درستي مشخص شود. او همچنين خسارت‌هاي ناشي از تصادفات جاده‌اي را حدود هفت درصد توليد ناخالص داخلي كشور اعلام كرد و توسعه حمل‌ونقل ريلي و ايجاد توازن ميان شبكه جاده‌اي و ريلي را راهكاري براي كاهش بخشي از اين خسارت‌ها دانست.
هوش مصنوعي؛ وعده افزايش ۱۵ درصدي بهره‌وري
در كنار اصلاحات ساختاري، فناوري‌هاي نوين نيز بخش مهمي از برنامه‌هاي اعلام‌شده راه‌آهن را تشكيل مي‌دهند. جبارعلي ذاكري، معاون وزير راه و شهرسازي و مديرعامل راه‌آهن، استفاده از هوش مصنوعي را يكي از ضرورت‌هاي آينده اين صنعت دانست و اعلام كرد بررسي‌هاي اوليه نشان مي‌دهد اين فناوري مي‌تواند بهره‌وري شبكه ريلي و ناوگان موجود را حداقل ۱۵ درصد افزايش دهد.او يكي از مهم‌ترين كاربردهاي هوش مصنوعي را مديريت حمل‌ونقل و تخصيص بهينه ناوگان عنوان كرد و گفت با تعريف شبكه‌اي يكپارچه در سطح كشور و استفاده از ظرفيت دپوهاي ناوگان مي‌توان تجهيزات موجود را موثرتر مديريت كرد.اجراي چنين طرحي از عهده يك فرد، مجموعه كوچك يا حتي يك دانشگاه به‌تنهايي خارج است، اما راه‌آهن آمادگي دارد با مشاركت متخصصان و دانشگاه‌ها زمينه تدوين و اجراي يك طرح بزرگ براي تحول در صنعت حمل‌ونقل ريلي را فراهم كند. وي همچنين از امضاي سه تفاهم‌نامه در حوزه فناوري‌هاي نوين با مشاركت بخش خصوصي و سرمايه‌گذاران در حاشيه اين همايش خبر داد. تحقق وعده افزايش بهره‌وري، به‌ويژه در شرايط كمبود ناوگان و محدوديت منابع مالي، مي‌تواند امكان استفاده بهتر از ظرفيت‌هاي موجود را فراهم كند.
كريدورها؛ رقابت به جاي جنگ
ديپلماسي ريلي و توسعه ترانزيت منطقه‌اي از ديگر موضوعات مورد تأكيد ذاكري بود. او با اشاره به دستور وزير راه و شهرسازي در دولت چهاردهم براي پيگيري ديپلماسي ريلي و ترانزيت ريل‌پايه گفت همكاري ميان راه‌آهن كشورهاي منطقه به سطحي رسيده كه شبكه‌هاي ريلي اين كشورها را جدا از يكديگر نمي‌بينيم. وي با انتقاد از اصطلاح «جنگ كريدورها» تصريح كرد: مفهومي به نام جنگ كريدورها وجود ندارد و آنچه در اين حوزه مطرح است رقابت ميان كريدورهاست. رقابتي كه به معناي تقابل و حذف يكديگر نيست، زيرا كريدورها مي‌توانند مكمل يكديگر باشند.ذاكري با اشاره به پيش‌بيني افزايش حمل‌ونقل بين‌المللي شرق به غرب گفت حجم اين جابه‌جايي در افق ۲۰۳۰ به بيش از ۵۳۰ ميليون تن خواهد رسيد، در حالي كه رقم فعلي حدود ۳۸۰ تا ۳۹۰ ميليون تن است. به گفته وي، مجموع ظرفيت شاخه‌هاي مختلف كريدورهاي ريلي شرق به غرب هنوز به ۱۰ درصد تقاضاي جابه‌جايي نيز نمي‌رسد.
چابهار - زاهدان؛ تزريق ۴۰ همت در آستانه افتتاح
در بخش توسعه زيرساخت‌هاي راهبردي، فرزانه صادق، وزير راه و شهرسازي، از تزريق حدود ۴۰ هزار ميليارد تومان به پروژه راه‌آهن چابهار ـ زاهدان طي دو سال گذشته خبر داد و گفت اين پروژه طي يك تا دو ماه آينده به بهره‌برداري مي‌رسد. فرزانه صادق با اشاره به نقش راه‌آهن در توسعه اقتصادي كشور اظهار كرد: توسعه حمل‌ونقل ريلي علاوه بر كاهش هزينه‌هاي اقتصادي و مصرف انرژي، به افزايش بهره‌وري، ارتقاي ايمني و تقويت تاب‌آوري ملي كمك مي‌كند. صادق با اشاره به آسيب‌ديدن زيرساخت‌هاي ريلي در جريان جنگ اخير نيز گفت: در اين جنگ كه با نقض پروتكل‌هاي حقوقي و بين‌المللي همراه بود، زيرساخت‌هاي كشور از جمله هفت پل ريلي هدف قرار گرفتند؛ زيرساخت‌هايي كه نقش مستقيمي در تاب‌آوري كشور و حفظ ارتباطات داخلي و منطقه‌اي دارند. وزير راه و شهرسازي افزود: تكميل كريدورهاي ريلي، ديپلماسي فعال حمل‌ونقل، تسهيل فرآيندهاي مرزي، هماهنگي تعرفه‌ها و توسعه خدمات منظم از الزامات تبديل موقعيت جغرافيايي ايران به درآمد ارزي پايدار است. او تأكيد كرد: صاحب كالا بايد بتواند با اطمينان درباره زمان، هزينه و كيفيت حمل بار از مسير ايران تصميم بگيرد.صادق همچنين اتصال ريلي بنادر را از اولويت‌هاي اين بخش برشمرد و با اشاره به محدوديت‌هاي بنادر شمالي و جنوبي، بر اهميت ايجاد مسيرهاي جايگزين براي جابه‌جايي كالا تأكيد كرد. بهره‌برداري و رونق اقتصادي مركز لجستيكي آپرين نيز از ديگر اقدامات مورد اشاره او بود.
كمبود لكوموتيو و ضرورت نوسازي ناوگان
وزيرراه و شهرسازي برقي‌سازي خطوط ريلي را يكي از سياست‌هاي مهم اين حوزه دانست و گفت موفقيت آن به هماهنگي ميان توسعه خطوط، تأمين ناوگان، زيرساخت انرژي و سامانه‌هاي بهره‌برداري وابسته است. صادق همچنين ديجيتال‌سازي و هوش مصنوعي را در مديريت ظرفيت شبكه، پيش‌بيني خرابي تجهيزات، برنامه‌ريزي تعميرات و افزايش ايمني موثر دانست و درباره فناوري زنجيره بلوكي اظهار كرد: فناوري زنجيره بلوكي نيز در كاربردهاي مناسب مي‌تواند به شفافيت و رهگيري اسناد و مبادلات كمك كند. معيار ما در استفاده از فناوري بايد حل مسائل واقعي و بهبود قابل سنجش عملكرد باشد. وزير راه و شهرسازي در عين حال كمبود لكوموتيو را از چالش‌هاي اصلي راه‌آهن دانست و گفت: كمبود نيروي كشش و پايين بودن قابليت دسترسي بخشي از ناوگان ديزلي به‌طور مستقيم بر ظرفيت حمل و كيفيت خدمات اثر مي‌گذارد. او افزود با تأمين منابع و حمايت از سرمايه‌گذاران بخش خصوصي، تعداد لكوموتيوهاي در خدمت و ميزان آماده‌به‌كاري آنها تا حدودي بهبود يافته، اما اين اقدامات كافي نيست و پيگيري‌ها ادامه دارد.
آزمون اصلي؛ تبديل وعده‌ها به عملكرد قابل سنجش
مجموع اظهارات مطرح‌شده در نوزدهمين همايش بين‌المللي حمل‌ونقل ريلي نشان مي‌دهد كه صنعت ريلي ايران براي افزايش سهم خود در حمل بار و مسافر، به مجموعه‌اي از اصلاحات هم‌زمان نياز دارد. عقب‌ماندگي زيرساختي نسبت به جاده، كمبود لكوموتيو، محدوديت سرمايه‌گذاري، گلوگاه‌هاي مرزي و ضرورت ارتقاي كيفيت خدمات، مسائلي نيستند كه با ساخت چند خط جديد يا ابلاغ تكاليف قانوني برطرف شوند. افزايش ۱۵ درصدي بهره‌وري با هوش مصنوعي، تزريق ۴۰ همت به راه‌آهن چابهار ـ زاهدان و توسعه همكاري‌هاي منطقه‌اي، هركدام ظرفيت مهمي براي پيشبرد اهداف ريلي محسوب مي‌شوند؛ اما تحقق اين ظرفيت‌ها به هماهنگي ميان سياست‌گذاري، مديريت شبكه، تأمين مالي و مشاركت واقعي بخش خصوصي وابسته است. در نهايت، سهم ۳۰ درصدي ريل زماني از يك هدف برنامه‌اي به واقعيتي اقتصادي تبديل مي‌شود كه صاحبان كالا بتوانند روي زمان، هزينه، امنيت و كيفيت خدمات حساب كنند. به همين دليل، آزمون اصلي صنعت ريلي نه فقط توسعه خطوط و تأمين ناوگان، بلكه ايجاد ساختاري منسجم براي جذب سرمايه، بهره‌گيري از فناوري و تبديل شبكه ريلي ايران به گزينه‌اي قابل اعتماد و رقابت‌پذير در بازار داخلي و منطقه‌اي است.
