زمستان، ناترازي گاز و آزمون مديريت انرژي
در آستانه فصل سرما، زنگ خطر ناترازي گاز در كشور به صدا درآمده و به يكي از دغدغه‌هاي اصلي كارشناسان و مسوولان تبديل شده است. كمبودهاي انباشته از ساليان گذشته در كنار آسيب‌ها و خرابي‌هاي ناشي از درگيري‌هاي اخير، ناترازي انرژي را وارد فاز تازه‌اي كرده است.
در آستانه فصل سرما، زنگ خطر ناترازي گاز در كشور به صدا درآمده و به يكي از دغدغه‌هاي اصلي كارشناسان و مسوولان تبديل شده است. كمبودهاي انباشته از ساليان گذشته در كنار آسيب‌ها و خرابي‌هاي ناشي از درگيري‌هاي اخير، ناترازي انرژي را وارد فاز تازه‌اي كرده است. براي اين منظور لازم است ضمن كالبدشكافي مصرف‌كنندگان عمده گاز و موانع سرمايه‌گذاري در ميادين، راهكارهاي برون‌رفت از بحران زمستان (از جمله سوخت‌هاي جايگزين، واردات گاز از همسايگان، تامين سوخت مايع و بهره‌گيري از تجربيات موفق اروپا در زمينه بهينه‌سازي مصرف) مورد بررسي قرار گيرد. اين روزها مسوولان، تصميم‌گيران حوزه انرژي و كارشناسان اقتصادي بارها و بارها در خصوص بحران ناترازي گاز در زمستان پيش‌رو سخن مي‌گويند. واقعيت آن است كه ما علاوه بر كمبودهاي ساختاري و انباشته شده از گذشته، با آسيب‌ها و خرابي‌هاي ناشي از جنگ‌هاي ۱۴ روزه و ۴۰ روزه اخير نيز مواجه شده‌ايم؛ حوادثي كه ناخواسته كمبود مضاعفي را در چرخه توليد و توزيع انرژي كشور شكل داده است. در اين ميان، پرسش كليدي و بنيادين اين است كه اين ناترازي گاز دقيقا چگونه در فصل زمستان ظهور و بروز مي‌يابد و براي مقابله موثر با پيامدهاي ويرانگر آن چه بايد كرد؟براي درك ابعاد اين بحران، نخست بايد به سبد مصرف انرژي در ايران نگاهي بيندازيم. در كشور ما چندين مصرف‌كننده عمده وجود دارند كه حجم عظيمي از گاز توليدي را مي‌بلعند. در صدر اين فهرست، بخش خانگي قرار دارد كه بيشترين سهم مصرف را به خود اختصاص مي‌دهد. پس از آن، صنايع كليدي از جمله مجتمع‌هاي پتروشيمي، واحدهاي فولادي و همچنين نيروگاه‌هاي حرارتي توليد برق قرار دارند كه براي چرخش چرخ‌هاي خود به شدت به گاز طبيعي وابسته‌اند. متاسفانه در سال‌هاي اخير، به دليل محدوديت‌هاي مالي، تحريم‌ها و عدم سرمايه‌گذاري كافي در توسعه ميادين گازي، پروژه‌هاي فشارافزايي و ارتقاي بهره‌وري كنترل ميادين با تاخير و كندي مواجه شده است. همين امر سبب شده تا ناترازي ميان توليد و تقاضا تشديد شود و در فصل سرما، كشور را با بحران جدي روبه‌رو سازد.
اولويت‌بندي مصرف و چالش تامين سوخت جايگزين: در شرايط كنوني، ما ناگزيريم بسيار حساب‌شده‌تر و دقيق‌تر عمل كنيم. بدون شك، مهم‌ترين اولويت تامين نيازهاي حياتي خود مردم است؛ اما پس از آن، پايداري شبكه برق كشور به فعاليت نيروگاه‌ها بستگي دارد و پس از نيروگاه‌ها نيز صنايع بزرگ كشور قرار دارند كه توقف فعاليت آنها مي‌تواند اقتصاد ملي را فلج كند. بنابراين سياست‌هاي كلان بايد به سمتي برود كه بهينه‌سازي مصرف و بهره‌وري بهتر در دستور كار قرار گيرد. از سوي ديگر، بايد به فكر منابع انرژي جايگزين باشيم. هر چند توسعه انرژي‌هاي تجديدپذير مانند نيروگاه‌هاي خورشيدي در دستور كار قرار گرفته و مدار آمده‌اند، اما حجم آنها در كوتاه‌مدت كفاف نياز سنگين شبكه را نمي‌دهد. به همين دليل، تامين سوخت دوم براي نيروگاه‌ها و صنايع از اهميت حياتي برخوردار است. در اين راستا، واردات فرآورده‌هايي نظير گازوييل و همچنين واردات گاز از كشورهاي همسايه، به‌ويژه از تركمنستان مي‌تواند به عنوان ابزارهاي كمكي، پايداري شبكه را در زمستان امسال تضمين كند.
درس‌آموزه‌هاي بحران انرژي در اروپا: بررسي تجربيات جهاني نشان مي‌دهد كه بحران‌هاي انرژي را مي‌توان با مديريت صحيح پشت سر گذاشت. براي نمونه، اروپايي‌ها در سالي كه جنگ اوكراين آغاز شد و با قطع ناگهاني گاز روسيه مواجه شدند، با شرايط فوق‌العاده سختي روبه‌رو شدند. با اين حال، آنها با اتخاذ سياست‌هاي بسيار كارآمد در حوزه بهينه‌سازي مصرف، توسعه فرهنگ صرفه‌جويي و بهره‌گيري از سوخت‌هاي جايگزين، توانستند آن زمستان سخت و بحراني را با موفقيت پشت سر بگذارند. ما نيز بايد از اين تجربه ارزشمند جهاني استفاده و فرهنگ و سازوكارهاي بهينه‌سازي مصرف را به صورت جدي در بخش خانگي و صنعتي پياده‌سازي كنيم.
نقش نزولات آسماني در كاهش نياز به گاز: نكته مهم ديگري كه نبايد از نظر دور داشت، وضعيت منابع آبي كشور است. بارش‌هاي اخير نزولات آسماني اگرچه ممكن است تا حدي بهبودي نسبي در وضعيت سدها ايجاد كند، اما تا پيش از اين، يكي از نگراني‌هاي جدي، استفاده از ظرفيت ذخاير آب پشت سدها براي توليد برق در روزهاي اوج مصرف بود. ناچار بودن شبكه به استفاده از اين ذخاير، نگراني‌هاي عميقي را ايجاد كرده بود كه مبادا كاهش بيش از حد ذخاير آب، در تابستان آينده چالش‌ها و بحران‌هاي مضاعفي را در بخش‌هاي شرب و كشاورزي كشور رقم بزند. اين امر نشان مي‌دهد كه مديريت انرژي در ايران يك پازل چندبعدي است و هرگونه تصميم‌گيري در حوزه گاز، به‌طور مستقيم بر منابع آب و برق نيز تاثير مي‌گذارد. در نهايت، عبور از زمستان پيش‌رو نيازمند عزم ملي، شفافيت در تصميم‌گيري‌ها، اولويت‌بندي دقيق مصارف و اجراي فوري سياست‌هاي بهينه‌سازي و ديپلماسي فعال انرژي است تا كشور بتواند بدون آسيب‌هاي جبران‌ناپذير به صنعت و معيشت مردم، از اين آزمون دشوار عبور كند.
