تغيير معماري بازارهاي انرژي پاشنه آشيل محاسبات امريكا

مديرعامل بورس انرژي ايران سه سناريوي قابل ‌پيش‌بيني درباره چشم‌انداز بازار انرژي در تنگه هرمز را «تداوم وضعيت كنوني»، «مذاكره و دستيابي به نوعي بازگشايي تدريجي» و «تشديد تنش» عنوان كرد و گفت: سناريوي محتمل ادامه وضعيت فعلي است و سناريوي مطلوب ذينفعان بين‌المللي بازگشايي از طريق مذاكره و توافق است و هرچه به دوره‌هاي سردتر سال نزديك شويم، اين سناريو اعتبار و احتمال بيشتري پيدا مي‌كند. محمد نظيفي در نشست بين‌المللي «گفت‌وگوي امنيت انرژي آسيا 2026» كه ظهر روز شنبه مورخ 18 مهر ماه 1405 به ميزباني مجمع پژوهشگران هند برگزار شد، در سخناني با عنوان تنگه هرمز، امنيت دريايي و تحول معماري بازارهاي انرژي اظهار كرد: امنيت انرژي دو مولفه اصلي دسترسي‌پذيري و قيمت اقتصادي را شامل مي‌شود و فقط به مساله دسترسي به منابع فيزيكي مربوط نيست، بلكه امكان تأمين انرژي با قيمت مناسب را نيز در بر مي‌گيرد. نظيفي خاطرنشان كرد: درباره تنگه هرمز و خليج فارس پرسش‌‌ها و پاسخ واضحي مطرح است، از جمله اينكه حاكميت تنگه هرمز با چه كشوري است؟ و پاسخ آن بر اساس جغرافيا ايران و عمان مي‌تواند باشد. پرسش ديگر اينكه چه كسي مي‌تواند بر عبور از اين مسير اثر بگذارد؟ يا هرگونه اختلال در جريان انرژي، تا چه اندازه بر قيمت انرژي و همچنين بر دسترسي به آن تأثير مي‌‌‌گذارد؟ وي ادامه داد: اين در حالي است كه گزاره مهم مساله ديگري است و آن اينكه معماري بازارها طي سه يا چهار دهه اخير تغيير كرده و معتقدم سياست‌گذاران غربي اين موضوع را ناديده گرفته بودند. مديرعامل بورس انرژي ايران با اشاره به اينكه بايد در نظر داشته باشيم كه اهميت تنگه هرمز و خليج فارس، در بازارهاي انرژي موضوعي فرعي يا حاشيه‌‌اي نيست، ادامه داد: بيش از 20 درصد انرژي دنيا، از جمله گاز مايع، و نفت خام، از تنگه هرمز عبور مي‌كند، بنابراين به ‌هيچ‌وجه نمي‌توان اهميت آن را ناديده گرفت. وي يادآور شد: خطوط لوله و تأسيسات انتقال زميني در منطقه مطرح شده‌اند، اما هنوز فاصله بسيار زيادي وجود دارد تا ظرفيت آنها به حجم انرژي جابه‌جاشده از مسيرهاي دريايي و خود تنگه نزديك شود و به نظرم دست ‌كم در شرايط فعلي و طي ماه‌ها و سال‌هاي پيش رو نمي‌توان آنها را جايگزيني جدي دانست. وي بر اين اساس تصريح كرد: درباره خليج فارس سه بُعد متفاوت وجود دارد. يكي از آنها مساله حاكميت بر تنگه و خليج فارس است؛ منظور قدرت حاكميتي است كه تنگه هرمز را در خليج فارس كنترل مي‌كند، بُعد دوم استحكام و تاب ‌آوري انتقال است و سوم بُعد سازگاري است و اينكه بازارها چگونه خود را با فراز و فرودهاي عرضه و انواع مختلف ريسك تطبيق مي‌دهند. نظيفي تاكيد كرد: ساختار و معماري بازار در دهه‌هاي اخير تغيير كرده است. در دهه‌هاي گذشته، بازارها عمدتاً ماهيتي فيزيكي داشتند و منابع و ذخاير فيزيكي تعيين‌كننده بودند؛ اما در چنددهه اخير بازار تحول يافته است. تجارت فيزيكي و نقدي اكنون با قراردادهاي آتي، اختيار معامله و سبدهاي سرمايه‌گذاري در تعامل قرار گرفته و بازار مالي انرژي ارزشي ده برابر بازار فيزيكي آن دارد. وي گفت: بنابراين، قيمت‌‌ها ديگر مانند پنج يا شش دهه پيش به عرضه و تقاضا واكنش نشان نمي‌دهند؛ بلكه به ريسك‌هايي نيز واكنش نشان مي‌دهند كه در سراسر بازار، بر مبناي برآوردها و انتظارات سوداگرانه محاسبه مي‌شوند.

    پديده بيش هشياري در بازار انرژي

مديرعامل بورس انرژي ايران ادامه داد: وقتي عمق بازارهاي فيزيكي كاهش حساسيت آن و واكنش آن به رويدادها شديدتر مي‌شود. نظيفي به ابتكارهاي اتحاديه اروپا و ايالات متحده براي آزادسازي ذخاير استراتژيك با هدف كاهش آثار شرايط تنگه هرمز و خليج فارس بر كل بازار اشاره كرد و افزود: قيمت‌ها آنگونه كه سياست‌گذاران انتظار داشتند به اين اقدامات واكنش نشان نداده‌اند. وي گفت: مي‌توان اين وضعيت را «بيش ‌هشياري» ناميد. بازارهاي انرژي جهان اكنون در وضعيت بيش ‌هشياري قرار دارند؛ يعني حتي به كوچك‌ترين خبر درباره هر نوع توافق، تشديد تنش يا كاهش تنش در منطقه واكنشي چندبرابري نشان مي‌دهند. نظيفي خاطرنشان كرد: براي نمونه، آزادسازي 100 ميليون بشكه از سوي گروه هفت مطرح شد و اعضا با انجام آن موافقت كردند؛ اما به گمان من، اين اقدام به ‌اندازه‌اي كه سياست‌گذاران تصور مي‌كردند موثر نبود. در چنين شرايطي، بازگشت به وضعيت پيش از جنگ، يعني قيمت‌هاي پيش از جنگ، به نظر من همچنان دور از دسترس است.

    3 سناريو براي سرانجام بحران انرژي

 در تنگه هرمز

وي با تاكيد بر اينكه تغيير ماهيت بازار يك مساله جدي و مهم است، درباره سناريوها و آن‌چه در ماه‌ها و سال‌هاي آينده شاهد خواهيم بود، گفت: معتقدم وضعيت «عبور گزينشي» كه نوعي تعادل جديد است و اكنون در حال عمل‌كردن است، مي‌تواند استمرار يابد و عرضه نامتوازن و قيمت‌‌هاي هرچه بالاتر را در بازار تداوم بخشد. وي اين امر را نوعي دسترسي گزينشي براي عبور از تنگه هرمز و خليج فارس كه از سوي ايران و عمان فراهم مي‌شود، توصيف كرد و ادامه داد: گزينه دوم، كه اميدوارم ظرف ماه‌هاي آينده به آن برسيم، «بازگشايي مسير از طريق مذاكره و توافق» است. نظيفي تصريح كرد: مي‌توانيم به چنين وضعيتي برسيم و اين وضعيت تعادل و معادله بهتري براي همه بازيگران بازار ايجاد مي‌كند. اين كار مي‌تواند به ‌تدريج انجام شود و آثار آن بر بازارها و قيمت‌ها نيز به ‌تدريج ظاهر خواهد شد. وي اضافه كرد: ممكن است در سه يا چهار ماه آينده، يا شايد اندكي بيشتر وارد چنين مرحله‌اي شويم و در صورت امكان به توافق برسيم؛ توافقي واقعي براي بازگشايي مورد توافق طرف‌‌ها كه پيامد مثبتي داشته باشد و وضعيتي بهتر از شرايط فعلي ايجاد كند. مديرعامل بورس انرژي ايران گفت: گزينه‌هاي ديگري نيز وجود دارد؛ مانند شوك‌هاي كشتيراني يا آسيب به زيرساخت‌ها، آن‌ هم در صورتي كه تنش در خليج فارس تشديد شود و با توجه به سطح بسيار بالاي تنش اين‌ نيز يكي از سناريوهاي ممكن ‌است. وي تاكيد كرد: به اعتقاد من، سناريوي دوم براي همه طرف‌‌هاي درگير بهتر است؛ اما سناريوي كنوني، يعني عبور گزينشي از تنگه، تا حدي باثبات است و اكنون ادامه دارد. مديرعامل بورس انرژي ايران ادامه داد: اگر عبور گزينشي ادامه پيدا كند، طبيعتاً سازگاري تجاري به تدريج ايجاد شده و امكان عبور بخشي از محموله‌ها از تنگه را فراهم خواهد كرد، اما محدوديت‌هاي سياسي و امنيتي نيز تداوم خواهند يافت. وي خاطرنشان كرد: اين محدوديت‌ها در قراردادهاي بيمه و بازارهاي مالي آثار تشديد شونده خواهند داشت و با ورود به پاييز و زمستان و افزايش تقاضا در بازارهاي سراسر جهان، آثار اين وضعيت بر انرژي بيشتر خواهد شد. اين مديرعامل خاطرنشان كرد: سناريوي دوم، كه اميدوارم عملي شود، بازگشايي از طريق مذاكره است. فكر مي‌كنم هرچه به دوره‌هاي سردتر سال نزديك شويم، اين سناريو اعتبار و احتمال بيشتري پيدا مي‌كند. رييس بورس انرژي ايران تاكيد كرد: ممكن است گام‌هاي متقابلِ دو طرف، در قالب ترتيبي مرحله‌بندي ‌شده، به نوعي بازگشايي منجر شود. اميدواريم اين مسير ادامه پيدا كند و طرف‌ها آن را انتخاب كنند. در اين صورت، شايد بازارها آرام‌تر شوند، دسترسي و استطاعت‌پذيري بهبود پيدا كند و امنيت انرژي در وضعيت بهتري قرار گيرد.