حذف تدريجي كلسيم از سفره كودكان
مديركل دفتر بهبود تغذيه جامعه وزارت بهداشت با هشدار درباره پيامدهاي كاهش مصرف لبنيات، به نقش گراني و باورهاي غيرعلمي در حذف اين محصولات از سبد غذايي اشاره كرد و از پيشنهاد به مجلس براي اختصاص يك درصد از ماليات كارخانه‌هاي مواد غذايي براي تأمين اقلام اساسي، ريزمغذي‌ها و حمايت تغذيه‌اي از اقشار كم‌درآمد خبر داد
مصرف لبنيات در ايران به حدود يك واحد در روز رسيده است
مديركل دفتر بهبود تغذيه جامعه وزارت بهداشت با هشدار درباره پيامدهاي كاهش مصرف لبنيات، به نقش گراني و باورهاي غيرعلمي در حذف اين محصولات از سبد غذايي اشاره كرد و از پيشنهاد به مجلس براي اختصاص يك درصد از ماليات كارخانه‌هاي مواد غذايي براي تأمين اقلام اساسي، ريزمغذي‌ها و حمايت تغذيه‌اي از اقشار كم‌درآمد خبر داد.
دكتر احمد اسماعيل‌زاده در گفت‌وگو با ايسنا درباره روز جهاني غذا در ايران اظهار كرد: پيگيري‌هاي دفتر بهبود تغذيه سبب شده كه شوراي عالي انقلاب فرهنگي از واژه «تغذيه سالم» استفاده كرده و بنابراين اين روز در كشور روز جهاني «غذا و تغذيه سالم» نام دارد. به اين ترتيب نه تنها سخن از غذا و كمبودهاي غذايي در اين روز به ميان مي‌آيد، بلكه نقش تغذيه در پيشگيري از بيماري‌هاي مزمن مانند بيماري‌هاي قلبي - عروقي مطرح مي‌شود.
سلامت نسل آينده در خطر است
لبنيات زماني يكي از اقلام ثابت سفره خانوار ايراني بود؛ شير در وعده صبحانه، ماست در كنار غذا و پنير در وعده‌هاي روزانه. اما حالا فاصله ميان توصيه‌هاي تغذيه‌اي و آنچه خانوارها واقعا مصرف مي‌كنند، بيشتر شده است. مديركل دفتر بهبود تغذيه جامعه وزارت بهداشت مي‌گويد مصرف لبنيات در ايران به حدود يك واحد در روز رسيده، در حالي كه براي بيشتر گروه‌هاي سني مصرف روزانه دو تا سه واحد توصيه مي‌شود و براي كودكان و نوجوانان در سن رشد نيز سه واحد در روز مورد تأكيد است.
اين كاهش مصرف تنها يك تغيير در الگوي خريد خانوار نيست؛ مي‌تواند به مساله‌اي درباره سلامت نسل آينده تبديل شود. از يك سو، قيمت لبنيات در سال‌هاي اخير به شدت افزايش يافته و از سوي ديگر، باورهاي غيرعلمي درباره شير و ماست، بخشي از مردم را به حذف اين محصولات از رژيم غذايي ترغيب كرده است.
احمد اسماعيل‌زاده، مديركل دفتر بهبود تغذيه جامعه وزارت بهداشت، با اشاره به وضعيت مصرف لبنيات در كشور گفته مصرف روزانه لبنيات در ايران حدود يك واحد است؛ در حالي كه ميزان توصيه‌شده براي اغلب گروه‌هاي سني دو تا سه واحد در روز است. براي كودكان و نوجوانان نيز سه واحد و براي سالمندان سه تا چهار واحد توصيه شده است.
شير از سفره حذف شد، كلسيم هم كم شد
مساله اصلي در كاهش مصرف لبنيات، فقط حذف يك ماده غذايي نيست. لبنيات يكي از مهم‌ترين منابع دريافت كلسيم است و كاهش مصرف آن مي‌تواند دريافت اين ماده معدني را كاهش بدهد.
مهرداد مزيناني، متخصص تغذيه با تاكيد بر اهميت كلسيم و ويتامين D در رشد استخواني كودكان به «تعادل» مي‌گويد: كودكاني كه لبنيات استفاده نمي‌كنند در تأمين و جذب كلسيم با مشكل روبه‌رو مي‌شوند و در چنين شرايطي استفاده از مكمل بايد با نظر پزشك انجام شود. بنابراين حذف لبنيات براي يك كودك سالم، بدون آنكه جايگزين مناسبي براي تأمين كلسيم و ساير مواد مغذي در نظر گرفته شود، تصميمي ساده و بي‌هزينه نيست.
كودكان
نخستين قربانيان كاهش مصرف لبنيات
اين متخصص تغذيه خاطرنشان مي‌كند: نياز كودكان به مواد مغذي در سال‌هاي رشد، اهميت ويژه‌اي دارد. كلسيم براي رشد و استحكام استخوان‌ها و دندان‌ها ضروري است و پروتئين موجود در محصولات لبني نيز بخشي از نياز بدن به اين ماده مغذي را تأمين مي‌كند.
دكتر مزيناني درباره برنامه غذايي كودكان نيز مصرف سه واحد لبنيات را مورد تأكيد قرار داده و مي‌گويد: وقتي يك خانواده به دليل قيمت، مصرف شير را قطع مي‌كند، اگر ماست، پنير يا ديگر منابع غذايي غني از كلسيم نيز در برنامه غذايي كودك جايگزين نشوند، شكاف تغذيه‌اي ايجاد خواهد شد.
گراني؛ ضلع اقتصادي بحران لبنيات
روند قيمت‌ها نشان مي‌دهد كه فاصله ميان قيمت لبنيات در ابتداي دهه ۱۴۰۰ و نرخ‌هاي فعلي بسيار زياد شده است. براي نمونه، در سال ۱۴۰۱ قيمت مصوب شير نايلوني ۹۰۰ گرمي ۱۵ هزار تومان، شير بطري يك ليتري ۱۸ هزار تومان، پنير UF چهارصد گرمي ۳۷ هزار و ۵۰۰ تومان و ماست دبه‌اي ۲.۵ كيلوگرمي ۴۹ هزار و ۵۰۰ تومان اعلام شده بود. در سال ۱۴۰۲ نيز قيمت‌هاي مصوب به ۱۸ هزار تومان براي شير نايلوني، ۲۱ هزار و ۶۰۰ تومان براي شير بطري، ۴۴ هزار و ۴۰۰ تومان براي پنير ۴۰۰ گرمي و ۵۹ هزار و ۷۶۰ تومان براي ماست ۲.۵ كيلوگرمي رسيد. در آذر ۱۴۰۴ قيمت مصوب چهار قلم اصلي ديگر به ۳۸ هزار و ۷۰۰ تومان براي شير نايلوني، ۴۸ هزار و ۷۰۰ تومان براي شير بطري، ۹۴ هزار و ۵۰۰ تومان براي پنير ۴۰۰ گرمي و ۱۱۸ هزار تومان براي ماست دو كيلويي رسيد. اما جهش اصلي در سال ۱۴۰۵ اتفاق افتاد. بر اساس نرخ‌هاي اعلام‌شده، قيمت شير نايلوني ۹۰۰ گرمي به ۸۴ هزار تومان، شير بطري يك ليتري به ۹۸ هزار تومان، پنير UF چهارصد گرمي به ۲۰۳ هزار تومان و ماست دبه‌اي دو كيلويي به حدود ۲۲۸ هزار و ۷۰۰ تومان رسيد.
بر اين اساس، اگر قيمت شير بطري يك ليتري را مبنا قرار دهيم، اين محصول از حدود ۱۲ هزار تومان در ابتداي دهه به حدود ۹۸ هزار تومان در سال ۱۴۰۵ رسيده است؛ يعني بيش از هفت برابر شده است. در همين مدت، پنير و ماست نيز چندين برابر گران شده‌اند.
لبنيات قرباني تورم مواد اوليه
بخش مهمي از افزايش قيمت لبنيات به افزايش هزينه توليد بازمي‌گردد. در سال ۱۴۰۵ قيمت شير خام نيز افزايش قابل توجهي داشت و نرخ آن به ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان در هر كيلو رسيد. پس از آن، قيمت چهار محصول پرمصرف لبني افزايش يافت. به اين ترتيب، زنجيره‌اي از افزايش هزينه‌ها شكل گرفته است؛ افزايش قيمت نهاده‌هاي دامي، بالا رفتن هزينه توليد شير خام و سپس افزايش قيمت محصولات لبني.
اما نتيجه اين زنجيره براي مصرف‌كننده يك مساله ساده دارد: وقتي درآمد خانوار با سرعت قيمت مواد غذايي رشد نمي‌كند، مصرف كاهش پيدا مي‌كند.
بادام جاي شير را نمي‌گيرد
دكتر مهرداد مزيناني به مساله باورهاي غيرعلمي درباره لبنيات نيز اشاره كرده و مي‌گويد: برخي افراد شير و ماست را به دليل باورهايي مانند «سردي» از رژيم غذايي حذف مي‌كنند. به گفته او، اين ادعاها پشتوانه علمي كافي ندارند و دفتر طب سنتي وزارت بهداشت نيز چنين توصيه‌هايي را تأييد نمي‌كند.
او درباره تصور جايگزيني بادام يا شير بادام با لبنيات هشدار داده و مي‌گويد: براي تأمين مقدار قابل توجهي از كلسيم مورد نياز بدن از طريق بادام، بايد مقدار بسيار زيادي از آن مصرف شود؛ مساله‌اي كه نه از نظر اقتصادي و نه از نظر عملي جايگزين مناسبي براي لبنيات نيست. اين نكته در شرايط اقتصادي امروز اهميت بيشتري دارد؛ زيرا ممكن است يك خانواده براي حذف شير و ماست به سراغ محصولي مانند بادام برود، اما هزينه چنين جايگزيني براي بسياري از خانوارها حتي بيشتر باشد.
پيشنهاد يك درصد ماليات
براي سفره مردم
به گفته مديركل دفتر بهبود تغذيه جامعه وزارت بهداشت، اين وزارتخانه حالا پيشنهاد ديگري را نيز روي ميز گذاشته است؛ اختصاص يك درصد از ماليات پرداختي كارخانه‌هاي توليدكننده مواد غذايي به حوزه حمايت تغذيه‌اي. اين پيشنهاد در زمان بودجه‌بندي به مجلس ارائه شده تا منابع حاصل از اين ماليات براي تأمين اقلام اساسي، ريزمغذي‌هايي مانند ويتامين‌ها، آهن و كلسيم و همچنين حمايت از دسترسي مردم به اقلامي مانند لبنيات و ميوه اختصاص پيدا كند.
اين پيشنهاد در واقع تلاش براي تبديل تغذيه از يك مساله صرفا آموزشي به يك سياست حمايتي است. زيرا اگر مشكل فقط ناآگاهي مردم بود، آموزش مي‌توانست راه‌حل اصلي باشد؛ اما وقتي قيمت شير، ماست و پنير چند برابر شده، حتي آگاهي از فوايد اين محصولات نيز الزاما به خريد آنها منجر نمي‌شود.
مساله فقط شير نيست
مساله آينده سلامت است
در نهايت، كاهش مصرف لبنيات را نمي‌توان تنها با يك شاخص اقتصادي توضيح داد. بخشي از مساله به گراني، بخشي به كاهش قدرت خريد و بخشي نيز به باورهاي نادرست تغذيه‌اي بازمي‌گردد. اما نتيجه هر سه مسير يكي است: كاهش حضور لبنيات در سفره. براي كودكان، اين مساله اهميت بيشتري دارد. در سنين رشد، بدن براي ساخت استخوان و دندان به كلسيم و ويتامين D و همچنين پروتئين و ساير مواد مغذي نياز دارد. متخصصان تغذيه نيز تأكيد دارند كودكاني كه لبنيات مصرف نمي‌كنند، در صورت نداشتن جايگزين مناسب ممكن است در تأمين كلسيم دچار مشكل شوند.
از سوي ديگر، وزارت بهداشت هشدار داده است كه پيامدهاي كمبود مصرف لبنيات فقط به دوران كودكي محدود نمي‌شود. اسماعيل‌زاده از اختلال در تكامل و كوتاه‌قدي در سنين رشد و افزايش خطر پوكي استخوان در سنين بالاتر به عنوان پيامدهاي احتمالي دريافت ناكافي كلسيم ياد كرده است.
بنابراين مساله لبنيات را نمي‌توان صرفا در قفسه فروشگاه‌ها دنبال كرد. وقتي قيمت شير و ماست چند برابر مي‌شود و مصرف خانوار پايين مي‌آيد، اثر آن ممكن است سال‌ها بعد در شاخص‌هاي سلامت، تراكم استخوان و وضعيت رشد كودكان خود را نشان بدهد.
