وقتي امنيت، اقتصاد را به ائتلاف ميكشاند
با درخواست اخير مقامات پاكستاني براي ورود ايران به پيمان امنيتي و اقتصادي مكه، اين موضوع ابعاد و زواياي تازهتري براي كشورمان پيدا ميكند. توافق مكه ميان عربستان سعودي، تركيه و پاكستان را اگر تنها از پنجره امنيتي و نظامي بنگريم، بخش مهمي از معناي راهبردي آن را از دست دادهايم.
با درخواست اخير مقامات پاكستاني براي ورود ايران به پيمان امنيتي و اقتصادي مكه، اين موضوع ابعاد و زواياي تازهتري براي كشورمان پيدا ميكند. توافق مكه ميان عربستان سعودي، تركيه و پاكستان را اگر تنها از پنجره امنيتي و نظامي بنگريم، بخش مهمي از معناي راهبردي آن را از دست دادهايم. اهميت اين توافق تنها در ظرفيت دفاعي سه كشور نيست، بلكه در همنشيني منابع مالي، بازارهاي بزرگ، جمعيت گسترده، توان صنعتي و موقعيت ژئوگرافيك آنهاست.
از اين نگاه، پيمان مكه را ميتوان نه تنها يك ترتيبات دفاعي، بلكه بستري بالقوه براي شكلگيري نوعي ائتلاف ژئواكونوميك دانست. بر اساس دادههايي كه روزنامه سعودي «الاقتصاديه» منتشر كرده، توليد ناخالص داخلي تركيه، عربستان و پاكستان در مجموع بيش از ۳.۲۹ تريليون دلار و جمعيت آنها حدود ۳۶۳ ميليون نفر است. تركيه با حدود ۱.۶ تريليون دلار، عربستان با حدود ۱.۲۸ تريليون دلار و پاكستان با حدود ۴۰۸ ميليارد دلار، سه ضلع اقتصادي اين مثلث را تشكيل ميدهند.
همچنين مجموع هزينههاي دفاعي آنان حدود ۱۲۵ ميليارد دلار اعلام شده كه سهم عربستان در آن حدود ۸۳ ميليارد دلار است. مجموع صادرات سه كشور نيز حدود ۶۲۳ ميليارد دلار و جذب سرمايهگذاري خارجي آنها حدود ۴۷ ميليارد دلار گزارش شده است.
اما اهميت واقعي اين ارقام در جمع جبري آنها نيست؛ در همافزايي ظرفيتهاست. عربستان سرمايه، انرژي و قدرت مالي و بازار مصرف دارد؛ تركيه از ظرفيت صنعتي، فناوري، زيرساخت توليد و صنايع دفاعي برخوردار است و پاكستان علاوه بر بازار بزرگ و نيروي انساني، موقعيت ژئوگرافيك منحصربهفردي دارد در پيوند ميان خليجفارس، آسياي جنوبي و اقيانوس هند.
اگر اين ظرفيتها به همكاري نهادي تبديل شود، پيمان مكه ميتواند از يك توافق دفاعي به شبكهاي از سرمايه، صنعت، انرژي، حملونقل و فناوري تبديل شود. نخستين عرصه اين همكاري ميتواند صنايع دفاعي باشد. عربستان در سالهاي اخير به دنبال توسعه ظرفيت بومي و كاهش وابستگي صرف به واردات تسليحات بوده است.
تركيه نيز در حوزه پهپاد، صنايع هوايي، سامانههاي دفاعي و توليد تجهيزات نظامي ظرفيت قابل توجهي ايجاد كرده است. پاكستان نيز تجربه طولاني در توليد و نگهداري تجهيزات دفاعي دارد. تركيب سرمايه سعودي با توان صنعتي و فناورانه تركيه و ظرفيتهاي توليدي پاكستان ميتواند زمينه انتقال فناوري، توليد مشترك و شكلگيري زنجيرههاي تامين دفاعي را فراهم سازد.
دومين عرصه، انرژي و زيرساخت است. عربستان يكي از بازيگران بزرگ انرژي جهان است؛ تركيه دروازهاي مهم ميان آسيا و اروپا به شمار ميرود و پاكستان به آبهاي آزاد اقيانوس هند و بازارهاي جنوب آسيا دسترسي دارد.
از اينرو، پيوند اين سه اقتصاد ميتواند در بلندمدت به پروژههاي مشترك در حوزه انرژي، پتروشيمي، بنادر، حملونقل، لجستيك و كريدورهاي تجاري بينجامد.
سومين ظرفيت، سرمايهگذاري و بازسازي اقتصادي است. سرمايه سعودي ميتواند به بازارهاي تركيه و پاكستان وارد شود و در مقابل، شركتهاي تركيهاي و پاكستاني امكان دسترسي گستردهتري به پروژههاي عربستان پيدا كنند، بهويژه در چارچوب برنامههاي توسعهاي اين كشور. در چنين وضعي، امنيت از يك «هزينه» صرف به نوعي «زيرساخت براي توليد و سرمايهگذاري» تبديل ميشود.
با اين حال، نبايد از ظرفيت اقتصادي پيمان مكه، تصويري بيش از واقعيت ساخت. توليد ناخالص داخلي يا حجم صادرات بالا به خوديخود به معناي ايجاد يك بلوك اقتصادي نيست. براي تبديل اين ظرفيت به قدرت ژئواكونوميك، سه كشور به توافقهاي تجاري، سازوكارهاي مالي، تسهيل سرمايهگذاري، هماهنگي گمركي، اتصال زيرساختها و پروژههاي مشترك نياز دارند. همچنين تفاوت ساختار اقتصادي، سياستهاي ارزي، اولويتهاي تجاري و روابط خارجي سه كشور ميتواند مانع همگرايي عميق شود.
از اين نگاه، مهمترين پرسش درباره پيمان مكه اين نيست كه چقدر پول و قدرت نظامي در اختيار دارد، بلكه مهم اين است كه آيا ميتواند اين منابع پراكنده را به «قدرت تركيبي/همافزايي» تبديل كند يا خير؟ اگر پاسخ مثبت باشد، پيمان مكه تنها يك توافق دفاعي باقي نخواهد ماند، بلكه ميتواند به يكي از حلقههاي شكلگيري «نظم ژئواكونوميك چندمركزي» در جهان اسلام و منطقه پيرامون خليجفارس تبديل شود؛ نظمي كه در آن امنيت، سرمايه، انرژي، فناوري و تجارت به يكديگر متصل و همافزا ميشود.
در اين صورت، معناي عميق پيمان مكه را بايد در يك تغيير پارادايمي جستوجو كرد: «اقتصاد» بخشي است مهم از قدرت امنيتي و شايد همين نكته، مهمترين تفاوت پيمان مكه با يك توافق دفاعي كلاسيك باشد.
