از ميدان تا ميز مذاكره
بيش از دو ماه از پايان جنگ ۴۰ روزه ايران با امريكا و اسراييل ميگذرد؛ جنگي كه يكي از پرتنشترين مقاطع تاريخ معاصر منطقه را رقم زد و در نهايت با برقراري آتشبس متوقف شد. حالا اما به نظر ميرسد تحولات وارد مرحله جديدي شدهاند؛ مرحلهاي كه در آن ديپلماسي قرار است ادامه مسيري باشد كه پيش از اين در ميدان دنبال شده بود.
بيش از دو ماه از پايان جنگ ۴۰ روزه ايران با امريكا و اسراييل ميگذرد؛ جنگي كه يكي از پرتنشترين مقاطع تاريخ معاصر منطقه را رقم زد و در نهايت با برقراري آتشبس متوقف شد. حالا اما به نظر ميرسد تحولات وارد مرحله جديدي شدهاند؛ مرحلهاي كه در آن ديپلماسي قرار است ادامه مسيري باشد كه پيش از اين در ميدان دنبال شده بود.بر اساس اطلاعات منتشرشده در روزهاي اخير، قرار است روز جمعه آينده در ژنو سویيس مراسم رسمي امضاي توافق اوليه ميان ايران و امريكا برگزار شود. گزارشها حاكي از آن است كه محمدباقر قاليباف به عنوان نماينده ارشد ايران و جيدي ونس به نمايندگي از دولت امريكا در اين نشست حضور خواهند داشت تا چارچوب توافقي را كه طي هفتههاي گذشته درباره آن گفتوگو شده، نهايي كنند.اگرچه هنوز جزييات كامل توافق منتشر نشده، اما آنچه از مواضع مقامهاي ايراني برميآيد اين است كه تهران اين روند را نه يك عقبنشيني، بلكه ادامه همان راهبردي ميداند كه در طول جنگ دنبال كرده بود. در روايت رسمي ايران، ديپلماسي و ميدان دو مسير جداگانه نيستند؛ بلكه مكمل يكديگرند و مذاكره زماني معنا پيدا ميكند كه طرف مقابل بداند نميتواند از مسير فشار و تهديد به اهداف خود دست پيدا كند.در همين چارچوب، مسوولان مختلف كشور طي روزهاي گذشته بر اين موضوع تأكيد كردهاند كه تيم مذاكرهكننده موظف بوده تمام خطوط قرمز نظام و منافع ملي را رعايت كند و هيچ توافقي خارج از اين چارچوب قابل پذيرش نيست. تأكيد بر حقوق ايران، حفظ امنيت ملي، رفع فشارهاي اقتصادي و جلوگيري از تكرار درگيريها از جمله محورهايي است كه به عنوان مباني مذاكرات مطرح شدهاند.بسياري از تحليلگران معتقدند اگر امروز دو طرف پس از ماهها تنش و درگيري نظامي درباره يك توافق اوليه صحبت ميكنند، اين اتفاق بيش از هر چيز محصول تغيير موازنهاي است كه در طول ماههاي گذشته شكل گرفت. از اين منظر، حاميان توافق معتقدند ايران توانست در شرايطي وارد گفتوگو شود كه از موضع ضعف پاي ميز مذاكره ننشسته و همين موضوع دست مذاكرهكنندگان را براي دفاع از مطالبات كشور بازتر كرده است.در عين حال، مقامهاي ايراني تلاش كردهاند از شكلگيري دوگانههاي سياسي جديد در فضاي داخلي جلوگيري كنند. در روزهايي كه بحث توافق و مذاكرات بار ديگر به صدر اخبار بازگشته، تأكيد بر وحدت ملي به يكي از محورهاي اصلي اظهارنظرها تبديل شده است. اين نگاه بر اين اصل استوار است كه موفقيت كشور در هر عرصهاي، چه در ميدان و چه در ديپلماسي، نيازمند انسجام داخلي و پرهيز از شكافهاي غيرضروري است.بر همين اساس، برخي مسوولان و چهرههاي سياسي هشدار دادهاند كه نبايد اجازه داد اختلافنظرهاي طبيعي درباره جزييات مذاكرات به تضعيف اصل همبستگي ملي منجر شود. از نگاه آنان، همان وحدتي كه در دوران جنگ به كشور كمك كرد از مرحله دشوار درگيري عبور كند، اكنون نيز ميتواند پشتوانهاي براي تيم مذاكرهكننده در مسير دستيابي به يك توافق منطبق با منافع ملي باشد.معاون وزير خارجه گفت كه رياست هيات ايران در سويس در ادامه مذاكرات خاتمه جنگ بر عهده آقاي قاليباف است و هيات امريكايي را آقاي ونس هدايت ميكند. مجيد تختروانچي روز سهشنبه در حاشيه ديدار وزير خارجه با سفرا و نمايندگان نمايندگيهاي خارجي در تهران در جمع خبرنگاران گفت: امضاي يادداشت تفاهم بين ايران و امريكا در ارتباط با خاتمه جنگ در سويس به صورت ديجيتال يا حضوري خواهد بود و بعد از آن مذاكرات شروع ميشود كه رياست هيات ايران بر عهده آقاي قاليباف و هيات امريكايي بر عهده آقاي ونس خواهد بود.معاون وزير خارجه گفت كه بعد از امضاي يادداشت تفاهم بين ايران و امريكا در روز جمعه در سويس مذاكرات بين ايران و امريكا برگزار خواهد شد. وي با اشاره به جلسه امروز وزير خارجه با تعدادي از سفرا و روساي نمايندگي كشورهاي خارجي در تهران گفت: اين جلسات بهطور معمول هر چند وقت يكبار برگزار ميشود و اكنون با توجه به مذاكرات ايران و امريكا براي خاتمه جنگ فرصت مغتنمي بود كه در اين جلسه در ارتباط با مذاكرات غير مستقيمي كه بين ايران و امريكا از طريق ميانجي داشتيم و محتواي يادداشت تفاهم بين ايران و امريكا توضيحاتي بدهيم. تختروانچي با بيان اينكه آقاي عراقچي در اين جلسه توضيح دادند كه مفاد يادداشت تفاهم بين ايران و امريكا در چه زمينههايي است، ادامه داد: همچنين تاكيد شد كه جنگ خاتمه يافته است و بر موضوع خاتمه جنگ در تمام جبههها از جمله لبنان تاكيد شد. وي با بيان اينكه در اين جلسه اهميت موضوع لبنان و اينكه چرا ما تاكيد داريم كه بايد جنگ در لبنان نيز خاتمه پيدا كند تشريح شد، گفت: يكي ديگر از مهمترين مفاد اين يادداشت تفاهم موضوع بازسازي كشور است و طرحي كه در اين زمينه در نظر گرفته شده است. همچنين در اين يادداشت تفاهم بر موضوع آزادسازي پولهاي بلوكه شده ايران و موضوع تنگه هرمز و رفع محاصره دريايي امريكا عليه ايران اشاره و تاكيد شده است.تختروانچي اعلام كرد: رفع محاصره درياي عليه ايران شروع شده است و وارد فاز عملياتي شده است. معاون وزير خارجه در بخش ديگري از صحبتهاي در پاسخ به ايسنا مبني بر اينكه مذاكرات در كدام شهر سويیس انجام ميشود گفت: يادداشت تفاهم بين ايران و امريكا در روز جمعه در سويیس امضا خواهد شد ولي اينكه در كجاي سويیس باشد، مشخص نشده است. البته هنوز مشخص نيست كه چه مدتي اين مذاكرات در سويس طول خواهد كشيد و جزييات آن را مشخص نكردهايم. وي در پاسخ به اين سوال كه آيا ممكن است مذاكرات بيش از ۶۰ روز به طول انجامد گفت: معلوم نيست، هنوز براي قضاوت زود است؛ ما گفتهايم حداكثر ۶۰ روز.تختروانچي همچنين با بيان اينكه ما در يادداشت تفاهم وارد جزييات موضوع هستهاي نشدهايم، خاطرنشان كرد: موضوعات هستهاي در مذاكرات نهايي مشخص است و معطوف به موضوع غنيسازي ايران، ذخاير و نيازهاي هستهاي ايران است. معاون وزير امور خارجه ايران همچنين در پاسخ به اين سوال كه آقاي عراقچي در صحبتهاي خود گفتند كه اگر حمله مجددي به لبنان صورت بگيرد، اين به معناي نقض يادداشت تفاهم است و ما ديروز شاهد حملات مجدد اسراييل به لبنان بوديم، خاطرنشان كرد: در يادداشت تفاهم به صراحت در مورد خاتمه جنگ و عملياتهاي نظامي در كليه جبههها به شمول لبنان تاكيد شده و در اين زمينه صراحت وجود دارد و امريكا از طرف شركاي خود متعهد شده كه جنگ در تمام جبههها خاتمه پيدا كند و اگر اين موضوع نقض شود، مكانيزمي در يادداشت تفاهم در ارتباط با اين موضوع پيشبيني شده و بر اساس آن تصميمگيري ميشود.وزير امور خارجه در تشريح آخرين تحولات در حوزه سياست خارجي و از جمله يادداشت تفاهم اسلامآباد بين ايران و امريكا براي خاتمه جنگ گفت: يادداشت تفاهم ايران و امريكا براي خاتمه جنگ در روز جمعه به صورت رسمي امضا خواهد شد و همان روز دور جديد مذاكرات ايران و امريكا براي رسيدن به توافق نهايي آغاز ميشود.وي افزود: بعد از امضاي يادداشت تفاهم، مذاكرات بين ايران و امريكا ادامه پيدا ميكند.، اين مذاكرات به مدت ۶۰ روز ادامه پيدا خواهد كرد تا به يك توافق نهايي برسيم و اين توافق نهايي مربوط به موضوعات هستهاي و لغو تحريمهاست. وزير خارجه با بيان اينكه بعد از سه ماه مذاكرات كه از اواسط جنگ تا ۲۵ خرداد به مدت ۳ ماه مذاكرات بين ايران و امريكا انجام شد تا ما بتوانيم به مرحله اول توافق كه خاتمه جنگ است برسيم، گفت: در مرحله اول مهمترين موضوعي كه اتفاق ميافتد، اعلام خاتمه جنگ است و بنا به تصميمي كه ما گرفتيم از صبح روز دوشنبه به وقت تهران خاتمه جنگ اعلام شد، ولي شروع رسمي اجراي تفاهمنامه از روز جمعه خواهد بود و اين شايد مهمترين موضوعي است كه در تفاهمنامه وجود دارد و آن اعلام خاتمه فوري و دايمي جنگ در همه جبههها از جمله در لبنان است. عراقچي گفت كه به خاطر ارتباطي كه جنگ در لبنان و تجاوز رژيم صهيونيستي در جنوب لبنان و ايران پيدا كرد از روز اول جمهوري اسلامي ايران خاتمه جنگ در لبنان را از ملزومات خاتمه جنگ با ايران قلمداد كرد. زماني كه ما به آتش بس رسيديم آن را در همه جبههها با تاكيد بر لبنان اعلام كرديم و الان در مورد خاتمه جنگ لبنان هم شامل ميشود. وي تاكيد كرد از نظر ما دو طرف تفاهم نامه يك طرف امريكا و اسراييل است و طرف ديگر ايران و حزبالله است و خاتمه جنگ در لبنان بخش جدايي ناپذير از خاتمه كامل جنگ است و خاتمه جنگ مشمول خاتمه «اشغال» لبنان هم ميشود اين ديپلمات عاليرتبه جمهوري اسلامي ايران خاطرنشان كرد: در اين يادداشت تفاهم بر خاتمه اشغال در لبنان تاكيد شده است و بدون عقبنشيني اسراييل از لبنان خاتمه جنگ كامل نشده است و حتما هرگونه حمله نظامي رژيم صهيونيستي به لبنان از الان به بعد و ادامه اشغال از نظر ما نقض ياداشت تفاهم است.عضو كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس به ارايه جزيياتي از تفاهم ايران و امريكا پرداخت.علاءالدين بروجردي با اشاره به تفاهم ايران و امريكا گفت: امريكاييها با فشار نخستوزير رژيم غاصب كودككش صهيوني به ايران حمله كردند؛ ترامپ اولين رييسجمهوري بود كه زير بار فشار رژيم صهيونيستي رفت و دچار اشتباه محاسباتي شد. وي ادامه داد: يكي از دستاوردهاي حمله به ايران اين بود كه ما بر تنگه هرمز مسلط شديم و سلطه را اعمال كرديم و عملا تنگه را به عنوان يك اهرم فشار عليه امريكا بستيم و مديريت هوشمندانه كرديم البته كشورهاي دوست، اجازه عبور داشتند و اين موضوع به يك محور مهم قدرت جمهوري اسلامي ايران در مقابل امريكا تبديل شد.اين عضو كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس يادآور شد: در مقابل، امريكاييها در عكسالعمل، محاصره دريايي را به عنوان يك گزينه انتخاب كردند و مانع حركت كشتيهاي ايراني و صادرات نفت و بقيه مسائل شدند، اما بستن تنگه آنقدر آثار تخريبي بر اقتصاد امريكا، اروپا و جهان داشت كه از درون امريكا به خصوص كنگره، فشار گستردهاي به ترامپ وارد شد؛ قيمت سوخت در بسياري از ايالتهاي امريكا تا دو برابر افزايش يافت و نارضايتي افكار عمومي به اوج رسيد به همين دليل ترامپ مجبور شد به هر شكلي با ايران به توافق برسد.اين عضو كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس خاطرنشان كرد: جمهوري اسلامي ايران براي نخستينبار پس از جنگ جهاني دوم موفق شد كليه پايگاههاي امريكا در منطقه را منهدم كند و كشورها در منطقه متاثر از حركت ايران شدند. تلقي دنيا از اين جنگ، شكست امريكا و رژيم صهيونيستي است و جمهوري اسلامي ايران در چنين شرايطي وارد مذاكره شد. وي افزود: مذاكرات هم از پاكستان آغاز شد و سپس قطر به عنوان كشوري وارد شد كه خيلي علاقهمند به پايان هرچه سريعتر اين بحران بود. پاكستان و قطر با چراغ سبز امريكا و شايد حتي درخواست امريكاييها ورود پيدا كردند. ما هم توانستيم حداكثر فرصت را براي آزادسازي اموال بلوكه شده و رفع تحريمهاي چند 10 ساله امريكا عليه ايران استفاده كنيم. بروجردي ادامه داد: البته پس از امضاي يادداشت تفاهم كه قرار است روز جمعه در سويس انجام شود، يك فرصت ۶۰ روزه وجود دارد تا درباره كليه مسائل به جمعبندي نهايي برسيم.وي يادآور شد: دراين بين، رژيم صهيوني به دنبال حمله به ضاحيه لبنان بود كه آقاي قاليباف به عنوان رييس تيم مذاكرهكننده ايراني اعلام كرد كه جمهوري اسلامي ايران مهلت يكماهه را نميپذيرد و بايد محاصره فورا برداشته شود. اين موضوع امتياز مهمي بود كه از طرف مقابل گرفته شد. بروجردي گفت: به همين دليل شاهد بوديم كه چند كشتي ايراني از مسير محاصره عبور كردند و عملاً صادرات كشور از سر گرفته شد. اين نخستين منفعت جمهوري اسلامي ايران از اين تفاهم بود.اين عضو كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس تصريح كرد: به نظرم عصبانيت رژيم صهيوني و شبكههاي ضدانقلاب از اين وضعيت نيز ناشي از همين واقعيت است بهطوري كه يكي از اين شبكههاي ضدانقلاب عنوان كرد كه «ترامپ جام زهر نوشيد». اين نشان ميدهد كه ايران برنده اين بازي بسيار سخت و امريكاييها و صهيونيستها، بازنده هستند. وي با اشاره به جزييات تفاهم ايران و امريكا گفت: تفاهمنامه ۱۴ مادهاي بسيار مهم است و منافع جمهوري اسلامي ايران را به ميزان قابل توجهي تامين ميكند. البته ما همواره به امريكاييها بدبيني داشتهايم و ممكن است آنها خلف وعده كرده و به تعهداتشان عمل نكنند كه در اين صورت ما در جايگاه امروزمان قرار داريم.بروجردي ادامه داد: امريكاييها به دليل برگزاري جام جهاني و انتخابات كنگره ناگزيرند كه به تعهداتشان عمل كرده و توافق را اجرا كنند؛ نخستين نشانه اجراي تفاهم نيز حركت كشتيهاي ايراني از حلقه محاصره بود كه چند كشتي ايران به راحتي عبور كردند. وي با اشاره به يكي ديگر از مفاد اين تفاهم اظهار كرد: ما شرايطي را ايجاد كرديم كه آنها عملا جبهه مقاومت را به عنوان متحدان راهبردي جمهوري اسلامي ايران به رسميت بشناسند. اينكه بند نخست توافق ۱۴ مادهاي بر عدم حمله به لبنان است به اين معناست كه آنها لبنان را به عنوان يكي از مهمترين حلقههاي زنجيره جبهه مقاومت به رسميت شناختهاند و ترامپ اين موضوع را پذيرفته است؛ اين نكته، بند اول سندي است كه قرار است امضا شود. اين عضو كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس همچنين با تاكيد بر ضرورت حفظ انسجام ملي گفت: يكي از عوامل اصلي پيروزي، انسجام ملي و حضور مردم در خيابانها بود. با توجه به بياعتمادي به امريكا، ضروري است مردم همچنان اين محور قدرت را حفظ كنند.در سطح بينالمللي نيز خبر نزديك شدن ايران و امريكا به امضاي توافق با استقبال محتاطانهاي مواجه شده است. بسياري از كشورها اميدوارند اين روند بتواند خطر بازگشت درگيريها را كاهش دهد و زمينه را براي ثبات بيشتر در منطقه فراهم كند. بازارهاي جهاني نيز با دقت تحولات را دنبال ميكنند؛ چرا كه كاهش تنشها ميتواند آثار قابل توجهي بر تجارت، حملونقل و بازار انرژي داشته باشد.با اين حال، تقريباً همه ناظران بر يك نكته اتفاق نظر دارند: امضاي توافق پايان مسير نيست، بلكه آغاز مرحلهاي جديد است. حتي در صورت امضاي رسمي در ژنو، مذاكرات درباره موضوعات مهمتر و پيچيدهتر همچنان ادامه خواهد داشت و موفقيت نهايي به نحوه اجراي تعهدات و ميزان پايبندي طرفها بستگي دارد.در چنين شرايطي، آنچه بيش از هر چيز اهميت دارد حفظ همان رويكردي است كه طي ماههاي گذشته بارها از سوي مقامهاي ايراني مورد تأكيد قرار گرفته است؛ تركيبي از اقتدار، واقعبيني و آمادگي براي گفتوگو. رويكردي كه بر اساس آن، ايران ضمن پافشاري بر حقوق و منافع خود، از فرصت ديپلماسي نيز براي كاهش تنشها و گشودن مسيرهاي جديد استفاده ميكند.اكنون نگاهها به ژنو دوخته شده است؛ جايي كه قرار است فصل تازهاي در روابط ايران و امريكا آغاز شود. اينكه اين مسير تا كجا پيش خواهد رفت هنوز مشخص نيست، اما دستكم در مقطع كنوني، بسياري معتقدند ديپلماسي شايسته آن است كه فرصت خود را براي آزمودن راهحلهاي سياسي و پايدار به دست آورد.
