توافق 14 بندي روي ميز
بيش از دو ماه از آغاز آتشبسي ميگذرد كه پس از جنگ ۴۰ روزه ميان ايران از يك سو و امريكا و اسراييل از سوي ديگر برقرار شد؛ آتشبسي كه در هفتههاي نخست بسياري آن را شكننده و موقت ارزيابي ميكردند، اما با وجود تنشها و برخي درگيريهاي محدود، همچنان پابرجا مانده و حالا به نظر ميرسد طرفين در حال حركت به سمت مرحلهاي تازه از گفتوگوها هستند.
بيش از دو ماه از آغاز آتشبسي ميگذرد كه پس از جنگ ۴۰ روزه ميان ايران از يك سو و امريكا و اسراييل از سوي ديگر برقرار شد؛ آتشبسي كه در هفتههاي نخست بسياري آن را شكننده و موقت ارزيابي ميكردند، اما با وجود تنشها و برخي درگيريهاي محدود، همچنان پابرجا مانده و حالا به نظر ميرسد طرفين در حال حركت به سمت مرحلهاي تازه از گفتوگوها هستند. مرحلهاي كه شايد بتواند مسير تحولات ماههاي آينده منطقه را مشخص كند و تكليف يكي از مهمترين پروندههاي سياسي و امنيتي سالهاي اخير را روشنتر سازد. در هفتههاي گذشته، چند دور مذاكره مستقيم و غيرمستقيم ميان تهران و واشنگتن با ميانجيگري پاكستان و برخي بازيگران منطقهاي برگزار شده است. هرچند جزييات اين گفتوگوها بهصورت رسمي منتشر نشده، اما مجموعه اظهارنظرها و تحركات ديپلماتيك نشان ميدهد كه دو طرف نسبت به هفتههاي ابتدايي پس از جنگ، به درك مشتركتري از چارچوبهاي كلي يك توافق احتمالي نزديك شدهاند. گمانهزنيهاي موجود حاكي از آن است كه توافق مورد بحث، دستكم در مرحله نخست، بيش از آنكه يك توافق جامع و نهايي باشد، چارچوبي براي تثبيت آتشبس، توقف قطعي درگيريهاي نظامي و ايجاد بستري براي ادامه مذاكرات در حوزههاي مختلف خواهد بود. بر اساس برخي گزارشها، موضوعاتي مانند ترتيبات امنيتي منطقه، سازوكارهاي جلوگيري از بازگشت تنش و همچنين فراهم شدن زمينه براي مذاكرات گستردهتر از جمله پرونده هستهاي، در كانون رايزنيهاي فعلي قرار دارد. تحليلگران معتقدند تجربه جنگ ۴۰ روزه باعث شده هر دو طرف بيش از گذشته نسبت به هزينههاي ادامه تقابل نظامي آگاه شوند. از يك سو ايران نشان داد كه در برابر فشارهاي نظامي توان مقاومت و پاسخگويي دارد و از سوي ديگر امريكا نيز با واقعيتهاي پيچيده منطقه و هزينههاي بالقوه يك درگيري طولانيمدت مواجه شد. همين مساله باعث شده كه ديپلماسي بار ديگر به يكي از مهمترين گزينههاي روي ميز تبديل شود. در روزهاي اخير، فضاي رسانهاي پيرامون مذاكرات نيز وارد مرحله تازهاي شده است. مقامهاي پاكستاني كه نقش اصلي ميانجيگري را بر عهده دارند، از پيشرفت قابل توجه گفتوگوها سخن گفتهاند. حتي برخي منابع نزديك به روند مذاكرات اعلام كردهاند كه امكان امضاي يك توافق اوليه در آينده نزديك وجود دارد. در همين چارچوب، مقامهاي پاكستاني از احتمال نهايي شدن توافق ظرف ۲۴ ساعت آينده صحبت كردهاند؛ اظهاراتي كه بازتاب گستردهاي در رسانههاي منطقهاي و بينالمللي پيدا كرد. با اين حال، تهران رويكرد محتاطانهتري را در پيش گرفته است. مقامهاي ايراني تاكيد دارند كه اگرچه مذاكرات وارد مرحله مهمي شده، اما هنوز براي تعيين زمان دقيق امضاي توافق زود است و بايد روند گفتوگوها در روزهاي آينده ادامه پيدا كند. از نگاه ايران، مهمتر از زمان اعلام توافق، محتواي آن و ميزان تامين منافع و حقوق كشور است. سخنگوي وزارت امور خارجه خاطرنشان كرد: موضوعات مورد مذاكره ميان ايران و امريكا بسيار پيچيده است، اما در مرحله فعلي تمركز اصلي بر خاتمه جنگ و تنشها بوده است. با توجه به تجربيات گذشته، تصميم گرفته شد در اين مرحله وارد جزييات مسائل هستهاي نشويم و اولويت بر توقف جنگ در تمامي جبههها، از جمله لبنان، قرار گيرد. وي تاكيد كرد: تفاهم احتمالي ميان ايران و امريكا به هيچ عنوان توافق نهايي محسوب نميشود. اين تفاهم صرفا چارچوبي كلي براي برخي موضوعات مورد اختلاف را مشخص ميكند و هدف آن خاتمه جنگ و ايجاد بستر لازم براي ادامه گفتوگوهاست. در حوزه هستهاي نيز قرار است طي يك بازه زماني ۶۰ روزه مذاكرات و گفتوگوهاي تخصصي ادامه يابد، بنابراين در اين مرحله بحثي درباره جزييات مسائل هستهاي مطرح نيست. بقايي اضافه كرد: موضوع رفع اقدامات خصمانه امريكا عليه كشتيراني جمهوري اسلامي ايران، مسائل مرتبط با تنگه هرمز و برخي موضوعات ديگر از جمله مواردي است كه در اين مرحله مورد بحث قرار گرفته است. درباره زمان دقيق امضاي تفاهم نيز نميتوان با قطعيت سخن گفت. اين اتفاق فردا رخ نخواهد داد، اما احتمال وقوع آن در روزهاي آينده وجود دارد. با اين حال، با توجه به رفتار متزلزل طرف مقابل، در هرگونه اظهارنظر درباره آينده مذاكرات بايد محتاط بود. وي با اشاره به فعاليتهاي نمايندگيهاي جمهوري اسلامي ايران در خارج از كشور گفت: سفارتخانههاي ايران در ماههاي گذشته حضوري فعال در عرصه مقابله با جنگ رسانهاي و رواني عليه كشور داشتهاند و عملكرد آنها در اين زمينه قابل توجه بوده است. بدون ترديد از تجربيات به دستآمده براي نهادينهسازي و ارتقاي اين روند استفاده خواهيم كرد. سخنگوي وزارت امور خارجه درباره ضمانت اجراي تعهدات احتمالي طرف مقابل نيز اظهار كرد: ما بهخوبي ميدانيم كه طرف مقابل سابقه مناسبي در اجراي تعهدات خود ندارد، از اين رو سازوكارهاي لازم براي مواجهه با بدعهدي احتمالي پيشبيني شده است. تعهدات بهگونهاي تنظيم خواهد شد كه در هر مرحله، اگر طرف مقابل از اجراي تعهدات خود سر باز زند، جمهوري اسلامي ايران نيز بتواند اقدامات متقابل انجام دهد. وي ادامه داد: در روابط بينالملل مهمترين ضمانت، قدرت كشورهاست. ملت ايران در دفاع از منافع، عزت و استقلال خود مصمم است و در ماههاي گذشته نيز درس فراموشنشدني به دشمنان داد. تجربه اين دوران سرمايهاي ارزشمند براي تامين منافع ملي در عرصه ديپلماسي خواهد بود. بقايي درباره ديدگاههاي مختلف نسبت به مذاكرات نيز گفت: ما جامعهاي پويا داريم و طبيعي است كه در خصوص مسائل سياست خارجي ديدگاههاي متفاوتي وجود داشته باشد. مادامي كه اين اختلاف ديدگاهها به تفرقه و شكاف در جامعه منجر نشود، ميتواند به تصميمگيري بهتر كمك كند. همه ديدگاهها بايد شنيده شود تا تصميمگيران با اشراف بيشتري نسبت به مسائل عمل كنند. در همين زمينه، عباس عراقچي، وزير امور خارجه در تازهترين توضيحات خود درباره روند مذاكرات، بر رعايت خطوط قرمز جمهوري اسلامي ايران تاكيد كرده و گفته است كه هيچ توافقي خارج از چارچوب منافع ملي و ملاحظات كلان كشور شكل نخواهد گرفت. او همچنين با اشاره به سازوكار تصميمگيري در تهران تاكيد كرده كه مذاكرات صرفا يك روند ديپلماتيك محدود نيست، بلكه تصميمگيري درباره آن با هماهنگي كامل نهادهاي مسوول كشور انجام ميشود. عراقچي همچنين از نقش محمدباقر قاليباف در روند مذاكرات سخن گفته و او را نماينده نظام در اين گفتوگوها توصيف كرده است. اين موضوع از نگاه بسياري از ناظران، نشانهاي از تلاش تهران براي ايجاد حداكثر هماهنگي ميان نهادهاي مختلف تصميمگير و جلوگيري از شكلگيري هرگونه اختلاف در روند مذاكرات محسوب ميشود. وزير امور خارجه تصريح كرده كه هر تصميم نهايي درباره توافق احتمالي، با مشاركت و نظر تمامي نهادهاي مسوول كشور اتخاذ خواهد شد. عراقچي در توضيح بخشهاي مهمي از اين يادداشت تفاهم و تعهدات طرف مقابل گفت: تعهد داده خواهد شد كه ديگر آغازگر جنگي نباشند و از تهديد و زور استفاده نشود. وي ادامه داد: دو طرف به حاكميت يكديگر احترام خواهند گذشت. فكر ميكنم اين براي اولينبار در ۴۷ سال گذشته است كه امريكا به حاكميت ايران احترام ميگذارد و مكتوب ميكند. آنها تعهد ميكنند در امور داخلي ايران دخالت نكنند. اين از مهمترين بندهاي توافق است كه به حاكميت ايران احترام گذاشته خواهد شد. فكر ميكنم خيليها معني آن را ميفهمند و خارجنشينهايي كه اميدهايي را بسته باشند، به كلي از صحنه خارج خواهند شد. عراقچي تصريح كرد: بحث رفع تنگه هرمز، رفع محاصره دريايي، دور بعدي مذاكرات، رفع تحريمها، موضوع بازسازي ايران در قالب يك طرح توسعه اقتصادي و مسائل ديگري كه رخ خواهد داد و پولهاي مسدود شده ايران در يادداشتتفاهم ذكر شده است. عراقچي تاكيد كرد: اين توافق دشمناني دارد و در راس آنها رژيم صهيونيستي است و به دنبال مستمسكهايي هستند كه آن را بههم بزنند. الان وارد جزييات شدن، يك فضايي رسانهاي ملتهبي را ايجاد ميكند كه امضاي توافق را با مشكلاتي روبهرو ميكند. وي افزود: در روزهاي اخير متوني را رسانهها در مورد متن تفاهمنامه منتشر كردند، اما هيچكدام از اين متون اعتباري ندارد و گمانهزنيهاي رسانهاي را تاييد نميكنيم. توصيه ميكنيم آرامش رواني در كشور حاكم باشد تا بهترين توافق را امضا كنيم. وي خاطرنشان كرد: هيچ موافقنامهاي نيست كه يك طرف ۱۰۰ برده باشد و طرف ديگر صفر. اگر شما راه مذاكرات را انتخاب ميكنيد به يك بدهبستان رضايت ميدهيد. عراقچي خاطرنشان كرد: ما شاهد تهديدات و فشار رواني- سياسي از سوي طرفهاي مقابل بوديم و ما بلافاصله با آن مقابله و تاكيد كرديم تهديد نه تنها كارساز نيست، بلكه توافق احتمالي را به عقب مياندازد. ملت ايران هيچگاه تسليم فشار و زور نخواهد شد و به زبان تهديد پاسخ نميدهد، اما اگر به زبان احترام صحبت شود، پاسخ متقابل داده ميشود. عراقچي در پاسخ به سوالي در مورد تو ييتهاي تهديد آميز ترامپ عليه ايران گفت: به اين توييتها و اظهارنظرها خيلي نبايد توجه كرد، اگر قرار بود كه به زور و تهديد تن بدهيم، زودتر از اينها تن داده بوديم، پيام روشني به طرف مقابل داده شد كه تهديد اثر معكوس دارد و اگر ميخواهيد به سمت توافق برويم بايد ادبيات متفاوتي را اتخاذ كنند و اگر ميخواهند، جنگ كنند ما آمادهايم . وي ادامه داد: هيچ شبي نبوده كه آنها تعرضي به نيروهاي مسلح ما و مناطق كشور ما كرده باشند و ما بلافاصله جواب نداده باشيم، ما بلافاصله به هر تهديدي جواب داديم، آنها اراده ما را تست كردند و جواب آن را مشاهده كردند و ديدند كه ايران در برابر فشار و تهديد كوتاه نميآيد. عراقچي با تاكيد بر اينكه آنها متوجه شدند كه بايد با زبان احترام صحبت كنند، گفت: ما از منافع خود نميگذاريم و و در راستاي تحقق آن تلاش ميكنيم. عراقچي همچنين به بحث ميدان و مذاكره اشاره كرد و گفت: مذاكره بخشي از ميدان است، برخي به اشتباه تصور ميكنند كه ميدان و ديپلماسي دو مسير متفاوت را ميروند در حالي كه آنها در يك جهت حركت ميكنند در جاهايي ميدان جلو ميرود و ديپلماسي پشت سر آن حركت ميكند و جاهايي برعكس، در واقع ميدان و ديپلماسي دوبال هستند كه باعث پرواز و حركت ميشود و اين چيزي است كه ما در عمل تجربه كردهايم، اينكه ديپلماسي در خدمت ميدان بوده و ميدان نيز از ديپلماسي حمايت كرده است . وي همچنين در پاسخ به سوالي درباره توقف جنگ در لبنان و گنجاندن آن در يادداشت تفاهم بين ايران و امريكا و اينكه اسراييليها گفتهاند از مناطق تصرف شده در لبنان عقبنشيني نميكنند، گفت: خاتمه جنگ به معني عقبنشيني از مناطق اشغالي لبنان هم هست و بايد حتما انجام شود. ما به صراحت اين را به طرفهاي مقابل گفتهايم. درباره ضمانت اجرايي، بايد گفت كه من معتقدم كه ايران در اين نبرد ۱۲ روزه و ۴۰ روزه و آتشبس و محاصره دريايي بهگونهاي قدرت خود را نشان داده كه هيچوقت، هيچكسي سر به سر ايران نگذارد. وي افزود: ما براي تضمين امنيت خود نه به شوراي امنيت و نه به ائتلافها اتكا داريم و فقط به خداوند، مردم و نيروهاي مسلح اتكا داريم. براي سالها يك بازدارندگي كامل ايجاد كردهايم كه كسي فكر تعرض را به ايران را نخواهد كرد. عراقچي با بيان اينكه تنگه هرمز يكي از ابزارهاي مهم بازدارندگي است و عمل ما در سطح منطقه و هدف قرار دادن پايگاههاي امريكا هم در اين راستا بود، گفت: درباره اين يادداشت تفاهم خاص، ما اين موقعيت را هم داريم كه چون بعد از اين يادداشتتفاهم مذاكرات آغاز خواهد شد، اگر آنچه در يادداشتتفاهم آمده عملي نشود، آن مذاكرات هم پيش نخواهد رفت. يك تضميني هم اينجا وجود دارد كه مواردي كه در يادداشتتفاهم آمده، بايد رعايت شود. عراقچي درباره سابقه بدعهدي امريكا در مذاكرات نيز گفت: اين گام اول است. توافقات مرحله اول اگر رعايت نشود، به مرحله دوم نخواهد رفت. ما در اين جهت در موقعيت خوبي داريم. ذات طرف مقابل، بدعهدي است. ما بايد انتظار اشكالات در توافقات را داشته باشيم. ما با موجودات و طرفهايي مواجه نيستيم كه كاملا به تعهدات پايبند باشند و از هر فرصتي براي بدعهدي استفاده ميكنند. اين ما هستيم كه بايد راههاي بدعهدي را ببنديم و بايد توانايي داشته باشيم كه با اتكا به قدرت خودمان، جلوي آن را بگيريم. وزير امورخارجه ايران درباره وضعيت تنگه هرمز بعد از توافق نيز گفت: تنگه هرمز تحت حاكميت ايران و عمان است. براي ساليان سال اين آبراه به روي همه كشتيها باز بوده است. ايران و عمان خدمات مختلفي را ارايه دادند و امنيت آن را تامين و محيط زيست آن را حفظ كردند. بنا بوده اينها رايگان باشد، اما تصميم ايران اين است كه آينده اداره تنگه هرمز مثل گذشته نخواهد بود. حاكميت ما هميشه بوده و هميشه خواهد بود و هيچكس نميتواند آن را مورد خدشه قرار دهد. اداره اين تنگه و آينده عبور و مرور در آن قطعا مثل گذشته نخواهد بود و ما مشورتهايي را با عمان داشتهايم. وي افزود: در مذاكرات با عمانيها به نتايج خوبي هم رسيدهايم.احتمالا به زودي بيانيههاي مشتركي را خواهيم داشت. با كشورهاي ديگر منطقه مثل چين هم مشورتهايي داشتيم، چرا كه اين آبراه براي اين كشور هم بسيار مهم است. اين مواضع نشان ميدهد كه ايران در عين استقبال از مسير ديپلماسي، تلاش دارد اين پيام را منتقل كند كه مذاكره به معناي عقبنشيني از اصول يا چشمپوشي از حقوق كشور نيست. تهران بارها تاكيد كرده كه از توافقي حمايت ميكند كه در آن امنيت، منافع و حقوق ايران به رسميت شناخته شود و زمينهاي براي كاهش تنشها و حركت به سمت ثبات پايدار فراهم كند.
