به ازاي هر مورد فوت ناشي از خودكشي، حدود ۲۰ اقدام به خودكشي وجود دارد
بحث خودكشي در ايران اگرچه همواره با حساسيتهاي فرهنگي و اجتماعي همراه بوده، اما واقعيتي است كه نميتوان آن را ناديده گرفت. كارشناسان ميگويند حتي يك مورد هم زياد است و هر عدد، پشت خود خانوادهاي داغدار و شبكهاي از پيامدهاي رواني و اجتماعي قرار دارد.
بحث خودكشي در ايران اگرچه همواره با حساسيتهاي فرهنگي و اجتماعي همراه بوده، اما واقعيتي است كه نميتوان آن را ناديده گرفت. كارشناسان ميگويند حتي يك مورد هم زياد است و هر عدد، پشت خود خانوادهاي داغدار و شبكهاي از پيامدهاي رواني و اجتماعي قرار دارد.
در همين چارچوب، سازمان بهزيستي كشور طي ماههاي گذشته اجراي طرحي را در دستور كار قرار داده كه هدف آن، برقراري ارتباط سازمانيافته با افرادي است كه اقدام به خودكشي داشتهاند؛ افرادي كه معمولا پس از دريافت خدمات اوليه درماني، به خانه بازميگردند و در بسياري از موارد ديگر در چرخه حمايت رسمي قرار نميگيرند.
سيدحسن موسوي چلك، معاون سلامت اجتماعي اين سازمان، با استناد به متون علمي توضيح ميدهد كه به ازاي هر مورد فوت ناشي از خودكشي، حدود ۲۰ اقدام به خودكشي وجود دارد؛ آماري كه نشان ميدهد تمركز بر بازماندگانِ اقدام، تا چه اندازه اهميت دارد. به گفته او، خطر تكرار در ميان كساني كه سابقه اقدام دارند به مراتب بالاتر از جمعيتي است كه چنين تجربهاي نداشتهاند و همين موضوع ضرورت پيگيريهاي بعدي را دوچندان ميكند.
او در اين باره به خبرآنلاين گفت: بسياري از افراد پس از ترخيص از مراكز درماني، همچنان با احساس ناامني، نگراني يا تنهايي دستوپنجه نرم ميكنند. بنابراين اگر حمايتها در همان نقطه پايان يابد، احتمال بازگشت بحران وجود دارد. پيگيري پس از ترخيص، بخشي از فرآيند مداخله حرفهاي است كه كمك ميكند فرد «رها» نشود و از اثربخشي خدمات اوليه اطمينان حاصل شود.
اجراي پايلوت در سه استان
موسوي چلك افزود: اين برنامه به شكل پايلوت در تهران، كرمانشاه و ايلام در حال اجراست؛ استانهايي كه به گفته مسوولان، ميزان اقدام به خودكشي در آنها بالاتر از برخي مناطق ديگر گزارش شده است. موسوي چلك توضيح ميدهد اين طرح، ايدهاي كاملا تازه نيست بلكه فعاليتهايي از قبل وجود داشته و اكنون با ساختاري هدفمندتر و نظاممند دنبال ميشود تا بتوان ميزان موفقيت آن را دقيقتر سنجيد. او خاطرنشان كرد: هدف از اجراي محدود، همين ارزيابي است. اگر نتايج نشان بدهد كه اين مدل ميتواند احتمال اقدام مجدد را كاهش بدهد، نقاط قوت و ضعف استخراج ميشود و برنامه ميتواند به عنوان يك دستورالعمل دائمي در سطح وسيعتر به كار گرفته شود.
الگوهاي سني و جنسيتي
معاون سلامت اجتماعي بهزيستي درباره وضعيت كلي خودكشي در كشور گفت: ايران بالاتر از ميانگين نرم جهاني قرار ندارد. او يادآور ميشود كه معمولا اقدام به خودكشي در ميان نوجوانان و جوانان بيشتر ديده ميشود. از نظر جنسيتي نيز الگوي شناختهشده جهاني در ايران هم مشاهده ميشود: زنان بيشتر اقدام ميكنند، اما ميزان مرگ در ميان آنان كمتر است؛ در مقابل مردان كمتر اقدام ميكنند ولي احتمال فوت در آنها بالاتر است. اين تفاوتها به عوامل متعددي از جمله شيوه اقدام، دسترسي به خدمات و نيز الگوهاي رفتاري و فرهنگي مرتبط دانسته ميشود.
كدام مناطق درگيرترند؟
بر اساس مطالعات مورد اشاره موسوي چلك، شمال غرب كشور در مقايسه با بسياري از مناطق ديگر، درگيرتر است. با اين حال او تأكيد ميكند كه خودكشي پديدهاي تكعاملي نيست و نميتوان آن را صرفا به جغرافيا نسبت داد. شرايط اقتصادي، وضعيت خانوادگي، دسترسي به خدمات حمايتي و حتي هنجارهاي فرهنگي در بروز يا پيشگيري از آن نقش دارند.
ريشهها؛ از افسردگي تا مهارتهاي زندگي
او عوامل موثر را «چندبعدي» توصيف كرد و افزود: شكستهاي عاطفي و اقتصادي، تعارضهاي خانوادگي، ابتلا به اختلالات رواني بهويژه افسردگي، ضعف مهارتهاي ارتباطي و زندگي و همچنين كمبود منابع حمايتي از مهمترين زمينهها هستند. به گفته او، اين دلايل تفاوت چشمگيري با آنچه در ساير كشورها ديده ميشود، ندارد. موسوي چلك معتقد است، تقويت آموزش مهارتهاي زندگي، افزايش دسترسي به خدمات مشاورهاي و ايجاد شبكههاي حمايت اجتماعي ميتواند نقش مهمي در كاهش خطر داشته باشد.
خدماتي كه وجود دارد اما كمتر شناخته شده است
يكي از انتقادهاي هميشگي متخصصان اين است كه بسياري از مردم از مسيرهاي دريافت كمك اطلاع كافي ندارند. معاون سلامت اجتماعي بهزيستي يادآور شد: خط تلفني ۱۴۸۰ براي ارائه مشاوره و همچنين اورژانس اجتماعي با شماره ۱۲۳ به صورت رايگان فعال است و نيروهاي آموزشديده پاسخگوي افراد داراي افكار خودكشي يا خانوادههاي نگران هستند. به گفته او، گسترش آگاهي عمومي درباره اين خدمات ميتواند به مداخله زودهنگام و جلوگيري از تشديد بحران كمك كند.
آيا بحرانهاي اجتماعي اثر فوري دارند؟
يكي از پرسشهاي پرتكرار اين است كه آيا رخدادهاي اجتماعي و سياسي ميتوانند بلافاصله موجي از اقدام به خودكشي ايجاد كنند. موسوي چلك در پاسخ ميگويد معمولا چنين تأثير فورياي مشاهده نميشود. آثار رواني بحرانها اغلب با فاصله زماني بروز ميكنند و به عوامل متعددي وابستهاند؛ از جمله گستردگي بحران، ميزان دسترسي مردم به منابع حمايتي و مهارتهاي مقابلهاي آنان.
سرمايه اجتماعي؛ حلقه گمشده پيشگيري
موسوي چلك بر نقش اعتماد عمومي و سرمايه اجتماعي تأكيد ويژهاي دارد. از نگاه او، هرچه مردم احساس كنند در شرايط دشوار تنها نيستند و نهادهاي مسوول كنار آنها ايستادهاند، تابآوري بيشتر ميشود و احتمال بروز رفتارهاي پرخطر كاهش مييابد. او گفت: حضور فعال و حمايتگرانه دولت و حاكميت، اطمينان خاطر ايجاد ميكند و اين اطمينان ميتواند سپري در برابر بسياري از آسيبها باشد. افزايش اعتماد، مشاركت و مسووليتپذيري را بالا ميبرد و در نهايت به سلامت رواني جامعه كمك ميكند. به اعتقاد معاون سلامت اجتماعي بهزيستي، تمركز بر تقويت سرمايه اجتماعي بايد به يك راهبرد پايدار تبديل شود؛ راهبردي كه نهتنها در زمان بحران، بلكه در شرايط عادي نيز دنبال شود تا جامعه در برابر شوكها مقاومتر باشد.
