پايان عصر انرژي ارزان
بررسي مركز پژوهشهاي مجلس شوراي اسلامي از پنج صنعت فولاد، آلومينيوم، سيمان، متانول و اوره نشان ميدهد با محاسبه هزينه انرژي برمبناي ارزش صادراتي آن، اقتصاد برخي حلقههاي توليد با افت قابلتوجهي مواجه ميشود، بهطوريكه ارزش افزوده توليد هر تن متانول به منفي ۸۹ دلار ميرسد و آهن اسفنجي نيز در محدوده ارزش افزوده منفي قرار ميگيرد.
تعادل|
بررسي مركز پژوهشهاي مجلس شوراي اسلامي از پنج صنعت فولاد، آلومينيوم، سيمان، متانول و اوره نشان ميدهد با محاسبه هزينه انرژي برمبناي ارزش صادراتي آن، اقتصاد برخي حلقههاي توليد با افت قابلتوجهي مواجه ميشود، بهطوريكه ارزش افزوده توليد هر تن متانول به منفي ۸۹ دلار ميرسد و آهن اسفنجي نيز در محدوده ارزش افزوده منفي قرار ميگيرد. نتايج اين بررسي بار ديگر موضوع تخصيص انرژي يارانهاي به صنايع بزرگ، بهرهوري توليد و هزينه اقتصادي مصرف منابع انرژي در شرايط تشديد ناترازي برق و گاز را مطرح كرده است.
فولاد؛ بيشترين فشار انرژي بر آهن اسفنجي
تشديد ناترازي انرژي و محدوديت تأمين برق و گاز براي صنايع، ضرورت بازنگري در الگوي مصرف انرژي كشور را افزايش داده است. در شرايطي كه صنايع بزرگ از انرژي با تعرفههاي يارانهاي استفاده ميكنند، اين پرسش مطرح است كه مصرف اين منابع در بخشهاي مختلف توليد تا چه اندازه براي اقتصاد كشور ارزشآفريني ميكند و آيا ارزش محصولات توليدشده با هزينه واقعي انرژي مصرفي تناسب دارد؟ مركز پژوهشهاي مجلس شوراي اسلامي در بررسي پنج صنعت فولاد، آلومينيوم، سيمان، متانول و اوره، ارزش افزوده اين بخشها را با دو مبناي متفاوت محاسبه كرده است؛ مبناي نخست، نرخ فعلي انرژي و مبناي دوم، هزينه فرصت صادراتي آن است. در روش دوم، انرژي مصرفي صنايع نه با تعرفههاي يارانهاي، بلكه براساس درآمدي محاسبه ميشود كه كشور ميتوانست از صادرات آن به دست آورد. البته ارزش افزوده منفي در اين محاسبات به معناي زيان نقدي ثبتشده در صورتهاي مالي شركتها نيست، بلكه نشان ميدهد در صورت لحاظكردن ارزش صادراتي انرژي، ارزش اقتصادي ايجادشده در برخي حلقههاي توليد، پاسخگوي هزينه فرصت منابع مصرفي نخواهد بود. در اين ارزيابي، علاوه بر قيمت فروش محصولات، ميزان مصرف انرژي، هزينه مواد اوليه و جايگاه هر محصول در زنجيره توليد نيز موردتوجه قرار گرفته است. براي نمونه، توليد هر دلار سيمان حدود ۳.۵ مترمكعب گاز طبيعي مصرف ميكند؛ با اين حال، ارزش فروش بهتنهايي معيار مناسبي براي سنجش بهرهوري نيست و ساير هزينههاي توليد نيز بايد در محاسبات لحاظ شوند. در صنعت فولاد، ساختار زنجيره توليد شركتها نقش مهمي در ميزان مصرف انرژي و ارزش افزوده آنها دارد. برخي شركتها از مراحل ابتدايي توليد تا شمش فولادي را در اختيار دارند، درحالي كه برخي ديگر تنها در بخشهايي از اين زنجيره فعاليت ميكنند. بنابراين، مقايسه عملكرد واحدهاي فولادي بدون توجه به دامنه فعاليت و ساختار توليد آنها نميتواند تصوير دقيقي از بهرهوري ارايه دهد. دادههاي شركتهاي بررسيشده نشان ميدهد توليد هر تن آهن اسفنجي حدود ۲۶۷ تا ۳۴۰ مترمكعب گاز طبيعي مصرف ميكند. اين ميزان براي توليد يك تن شمش فولادي نيز، باتوجه به شركت و تركيب زنجيره توليد، در برخي محاسبات به حدود ۳۶۵ تا ۴۲۸ مترمكعب ميرسد. متوسط قيمت فروش شمش فولادي در شركتهاي مورد بررسي نيز حدود ۴۲۲ دلار بهازاي هر تن برآورد شده است. باوجود تفاوت در ميزان مصرف انرژي، تمام حلقههاي زنجيره فولاد به يك اندازه از افزايش قيمت انرژي تأثير نميپذيرند. توليد كنسانتره و گندله در مقايسه با مراحل پاييندستي حساسيت كمتري به تغيير قيمت انرژي دارد، اما توليد آهن اسفنجي به دليل وابستگي بالاي فرآيند احياي مستقيم به گاز طبيعي، آسيبپذيري بيشتري نشان ميدهد. بر همين اساس، محاسبه هزينه انرژي با نرخ صادراتي، بيشترين افت ارزش افزوده را در حلقه آهن اسفنجي ايجاد ميكند و اين بخش را به محدوده ارزش افزوده منفي ميرساند. اثر افزايش هزينه انرژي به توليد شمش فولادي نيز منتقل ميشود، اما شدت آن در محاسبات كمتر از آهن اسفنجي است.
متانول؛ ارزش افزوده منفي ۸۹ دلاري
با محاسبه هزينه فرصت گاز
صنعت پتروشيمي به دليل استفاده گسترده از گاز طبيعي به عنوان خوراك و سوخت، يكي از بخشهاي مهم در بررسي هزينه فرصت انرژي محسوب ميشود. برآوردهاي انجامشده براي سال ۱۴۰۳ نشان ميدهد حدود ۱۴ ميليارد مترمكعب گاز طبيعي، شامل خوراك و سوخت، در توليد متانول، اوره و آمونياك مصرف شده است؛ رقمي كه نزديك به ۵۸درصد كل مصرف گاز صنعت پتروشيمي را تشكيل ميدهد. نتايج محاسبات مركز پژوهشها درباره توليد متانول قابلتوجه است. براساس اين بررسي، ارزش افزوده اقتصادي توليد هر تن متانول در سناريوي محاسبه انرژي با هزينه فرصت صادراتي، حدود منفي ۸۹ دلار برآورد شده است. اين رقم در شرايطي به دست آمده كه متوسط قيمت فوب متانول در سال ۱۴۰۴ حدود ۲۱۲ دلار بهازاي هر تن در نظر گرفته شده است. بنابراين، ارزش افزوده منفي محاسبهشده معادل حدود ۴۲درصد ارزش فروش اين محصول خواهد بود. البته اين نتيجه به معناي ثبت زيان نقدي ۸۹دلاري براي تمام توليدكنندگان متانول نيست، بلكه نشاندهنده تفاوت ميان ارزش اقتصادي محصول و هزينه فرصت منابع انرژي مصرفشده در فرآيند توليد است. در اين ارزيابي، متانول از نظر بهرهوري انرژي در ميان صنايع منتخب وضعيت ضعيفتري دارد. برآوردها نشان ميدهد بهازاي مصرف هر مترمكعب گاز طبيعي معادل، حدود ۸.۸ سنت ارزش اقتصادي منفي ايجاد ميشود. با اين حال، بايد توجه داشت كه قيمت جهاني متانول تحت تأثير عرضه و تقاضا تغيير ميكند و نتايج محاسبات نيز به قيمت محصولات و فرضهاي مورد استفاده در دوره بررسي وابسته است. از اين رو، ارزيابي اقتصادي اين صنعت بايد علاوه بر حجم توليد و صادرات، هزينه فرصت گاز مصرفي را نيز درنظر بگيرد.
آلومينيوم؛ كاهش ارزش افزوده
در كنار چالش تأمين مواد اوليه
صنعت آلومينيوم نيز از تغيير مبناي محاسبه قيمت انرژي تأثير ميپذيرد، اما چالشهاي اين بخش تنها به هزينه انرژي محدود نيست. محدوديتهاي فصلي و ناپايداري تأمين برق و گاز، بهرهبرداري از ظرفيتهاي توليد را دشوار كرده است. همزمان، توسعه بخشهاي بالادستي ازجمله تأمين بوكسيت و توليد آلومينا متناسب با ظرفيت واحدهاي ذوب پيش نرفته و وابستگي به واردات آلومينا، تأمين مواد اوليه را با ريسك مواجه كرده است. براساس دادههاي بررسيشده، ميانگين نرخ فروش داخلي شمش آلومينيوم در ارديبهشت ۱۴۰۴ حدود سههزار و ۸۹ دلار بهازاي هر تن ثبت شده است. مقايسه دو مبناي قيمتگذاري انرژي نشان ميدهد محاسبه هزينه انرژي براساس نرخ صادراتي، ارزش افزوده شمش آلومينيوم را در شركتهاي مورد بررسي كاهش ميدهد. البته شدت اين كاهش در همه واحدها يكسان نيست و تفاوت در بهرهوري، ميزان مصرف انرژي و ساختار فعاليت شركتها در اين موضوع نقش دارد.
سيمان؛ اهميت مصرف انرژي در توليد كلينكر
در صنعت سيمان نيز ميزان مصرف انرژي در تمام مراحل توليد يكسان نيست. توليد كلينكر به دليل نياز حرارتي بالاي كورههاي دوار، انرژيبرتر از مراحل بعدي توليد سيمان است. بنابراين، تركيب توليد كارخانهها و نسبت كلينكر به سيمان ميتواند بر هزينهها و ارزش افزوده هر واحد تأثير بگذارد. متوسط قيمت سيمان فله پرتلند تيپ ۲ در شركتهاي بررسيشده حدود ۳۵ دلار بهازاي هر تن اعلام شده است. با اين حال، نرخ فروش شركتها در نيمه نخست سال ۱۴۰۴ متفاوت بوده است؛ براي نمونه، قيمت سيمان آرتا اردبيل حدود ۴۱ دلار و نرخ سيمان تهران و هگمتان حدود ۳۴ دلار بهازاي هر تن برآورد شده است. محاسبه ارزش افزوده با نرخ صادراتي انرژي، هزينه بالاتري براي مصرف منابع انرژي در فرآيند توليد درنظر ميگيرد.
از اين رو، ارزيابي اقتصادي كارخانههاي سيمان بايد با توجه به تركيب توليد، سهم كلينكر و ميزان مصرف انرژي هر واحد انجام شود.
تخصيص انرژي براساس ارزش افزوده خالص
نتايج اين بررسي نشان ميدهد ارزانبودن انرژي بهتنهايي معيار مناسبي براي سنجش سودآوري و بهرهوري صنايع نيست. ميزان مصرف برق و گاز، هزينه مواد اوليه، قيمت جهاني محصولات و جايگاه هر واحد در زنجيره توليد، همگي در تعيين ارزش اقتصادي نهايي نقش دارند. در همين راستا، در پيشنهادهاي سياستي گزارش بر اولويتبندي تخصيص انرژي براساس شاخص «ارزش افزوده خالص ايجادشده بهازاي انرژي مصرفي» تأكيد شده است. اين رويكرد ميتواند در تصميمگيري درباره توسعه ظرفيتهاي جديد، بازسازي و نوسازي واحدهاي صنعتي و تعيين اولويت دريافت انرژي در دورههاي محدوديت برق و گاز مورد استفاده قرار گيرد. در شرايطي كه ناترازي انرژي امكان تأمين برق و گاز ارزان براي تمام صنايع را محدود كرده است، بررسي ميزان ارزشآفريني هر بخش در برابر منابع مصرفي اهميت بيشتري پيدا ميكند. بر اين اساس، سياستگذاري صنعتي بايد علاوه بر ظرفيت توليد و درآمد صادراتي، بهرهوري انرژي و ارزش افزوده خالص محصولات را نيز درنظر بگيرد.