۵۵۰ روز تعطيلي مدارس از كرونا تا آلودگي هوا
در روزهاي گذشته وزير آموزش و پرورش اعلام كرد كه بر اساس مصوبه دولت، تعطيلي مدارس كشور بدون مجوز وزير آموزش و پرورش امكان‌پذير نخواهد بود.
تعطيلي مدارس فقط با مجوز وزير آموزش و پرورش شدني است
گلي ماندگار|
در روزهاي گذشته وزير آموزش و پرورش اعلام كرد كه بر اساس مصوبه دولت، تعطيلي مدارس كشور بدون مجوز وزير آموزش و پرورش امكان‌پذير نخواهد بود. عليرضا كاظمي از تدوين چارچوب‌هاي جديد براي مديريت تعطيلي مدارس در شرايط بحراني خبر داد وگفت: گزارشي از تبعات تعطيلي مدارس و اتفاقات مختلف ارايه كردم كه در پي آن، مصوبه‌اي براي تعريف چارچوب‌هاي جديد تعطيلي مدارس به تصويب رسيد تا آموزش و پرورش بدون مجوز وزير اين وزارتخانه تعطيل نشود. تعطيلي مدارس در ايران ديگر به روزهاي بحراني همه‌گيري كرونا محدود نمي‌شود. اگر در سال‌هاي ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ نگراني از شيوع يك بيماري فراگير، كلاس‌هاي درس را به خانه‌ها منتقل كرد، در سال‌هاي بعد آلودگي هوا، كمبود گاز و برق، سرماي هوا، شيوع بيماري‌هاي فصلي و مناسبت‌هاي مختلف نيز به دلايل تعطيلي مدارس اضافه شدند. نتيجه اين روند، كاهش زمان حضور دانش‌آموزان در كلاس درس و ايجاد وقفه‌هاي مكرر در فرآيند آموزش بوده است؛ وقفه‌هايي كه آثار آنها صرفاً با بازگشايي مدارس از بين نمي‌رود. مساله اصلي فقط تعداد روزهايي نيست كه در تقويم مدارس به عنوان تعطيلي ثبت شده‌اند؛ بلكه بايد ديد دانش‌آموزان در هر سال چند روز آموزش حضوري و پيوسته دريافت كرده‌اند و چه ميزان از برنامه درسي آنها به شكل موثر اجرا شده است. تفاوت مهمي ميان تعطيلي كامل مدارس، آموزش مجازي و آموزش تركيبي وجود دارد. با اين حال، حتي در شرايطي كه آموزش مجازي برقرار بوده، دسترسي نابرابر به اينترنت، تجهيزات آموزشي و محيط مناسب مطالعه باعث شده است همه دانش‌آموزان فرصت يكساني براي ادامه تحصيل نداشته باشند. نكته مهم در بررسي آمار ايران اين است كه تاكنون يك جدول رسمي و يكپارچه از سوي وزارت آموزش‌وپرورش كه تعداد روزهاي تعطيلي اضطراري و روزهاي آموزش واقعي را به تفكيك سال، استان و مقطع تحصيلي از آغاز كرونا تا آبان ۱۴۰۵ اعلام كند، در دسترس عمومي نيست. بنابراين نمي‌توان اعداد تعطيلي‌هاي استاني و سراسري را بدون تفكيك، به عنوان آمار قطعي تمام مدارس كشور منتشر كرد.
از كرونا تا آبان ۱۴۰۵؛ ۵۵۰ روز تعطيلي مدارس
يكي از مهم‌ترين اظهارنظرهاي رسمي درباره ابعاد تعطيلي مدارس را عليرضا كاظمي، وزير آموزش‌وپرورش، در شهريور ۱۴۰۵ مطرح كرد. او با اشاره به گزارشي كه درباره تعطيلي مدارس ايران و ساير كشورها تهيه شده است، اعلام كرد مدارس ايران در مجموع حدود ۵۵۰ روز تعطيلي داشته‌اند. به گفته او، چين در دوران كرونا كمتر از نصف ايران تعطيلي داشته و تعطيلي مدارس در ژاپن نيز كمتر از ۱۰۰ روز بوده است. اين رقم ۵۵۰ روز، مهم‌ترين عددي است كه تاكنون از سوي مقام ارشد وزارت آموزش‌وپرورش درباره مجموع تعطيلي مدارس كشور اعلام شده است؛ با اين حال، وزير جزييات محاسبه آن، از جمله سهم تعطيلي كامل، تعطيلي منطقه‌اي، تعطيلي ناشي از كرونا و تعطيلي‌هاي پس از آن را منتشر نكرده است. بنابراين نبايد اين عدد را به عنوان ۵۵۰ روز تعطيلي كامل و سراسري تمام مدارس يا ۵۵۰ روز تعطيلي در هر سال تعبير كرد. براي بررسي روند تعطيلي‌ها بايد ميان دو دوره تفاوت قائل شد. در دوره نخست، يعني سال‌هاي ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۱، كرونا عامل اصلي توقف آموزش حضوري بود. در دوره دوم، از سال تحصيلي ۱۴۰2-۱۴۰1 به بعد، اگرچه مدارس به فعاليت حضوري بازگشتند، تعطيلي‌هاي پراكنده و مكرر به دلايل مختلف ادامه پيدا كرد.
ايران بيشترين تعطيلات مدارس دنيا را دارد
اما برخلاف آنچه مسوولان سعي مي‌كنند زياد بودن تعطيلي مدارس را به شرايط خاص از زمان كرونا به بعد منتسب كنند در مصاحبه‌اي كه احمد عابديني معاون وقت شوراي عالي آموزش وپرورش 6 دي ماه 1395 با روزنامه شرق انجام داده گفت: تعطيلات مدارس در دنيا از حداقل ٧٠ تا ١٢٥ روز متغير است، اما كشور ما تقريبا بالاي اين ميانگين يعني ١٢٥ روز قرار دارد. در اين بررسي كه حدود ١٢ كشور از جمله ايران مطالعه شده است، كشور كانادا ٩٠ روز در طول سال تعطيلي دارد، كشور ژاپن حدود ٨٠ روز تعطيلات دارد و جزو كشورهاي با كمترين تعطيلات است، انگلستان صد روز، تركيه ١٢٥ روز و آلمان ٩٠ روز تعطيلات دارند، ايران هم حداقل در اين زمينه ركورد ١٢٥ روز را زده است كه واقعا نسبت به بسياري از كشورها زياد است. به اين ترتيب نمي‌توان گفت كه شرايط خاص تنها باعث بروز تعطيلي‌هاي بي‌حد و حساب مدارس در كشور ما شده، ضمن اينكه حتي در دوران كرونا هم بسياري از كشور را آموزش را به‌طور كامل تعطيل نكرده و برخي به صورت كامل و برخي به صورت تركيبي به فعاليت خود ادامه دادند.
نگاهي به نتيجه آزمون بازدهي نظام‌هاي آموزشي در كشورهاي مختلف
براي مقايسه بازدهي نظام‌هاي آموزشي در كشورهاي مختلف آزمون‌هاي PISA و تيمز از معتبرترين آزمون‌ها هستند كه البته ايران تنها در آزمون‌هاي تيمز شركت كرده و آخرين نتايج آن هم مربوط به سال 2023 است. نتايج آزمون‌هاي تيمز ۲۰۲۳ تصوير نگران‌كننده‌اي از وضعيت يادگيري ارايه مي‌كند. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوي آموزش‌وپرورش، نمره رياضي دانش‌آموزان پايه چهارم از ۴۴۳ در سال ۲۰۱۹ به ۴۲۰ در سال ۲۰۲۳ كاهش يافته است. نمره علوم همين پايه نيز از ۴۴۱ به ۴۳۲ رسيده است. در پايه هشتم نيز نمره رياضي از ۴۴۶ به ۴۲۳ و علوم از ۴۴۹ به ۴۱۹ كاهش پيدا كرده است. البته اين كاهش نمرات را نمي‌توان صرفاً به تعطيلي مدارس نسبت داد؛ زيرا عواملي مانند كيفيت تدريس، وضعيت اقتصادي خانواده‌ها، كمبود معلم، امكانات مدارس و نابرابري آموزشي نيز در اين نتايج نقش دارند. با اين حال، طولاني شدن وقفه‌هاي آموزشي مي‌تواند يكي از عوامل تشديدكننده اين وضعيت باشد.
تعطيلي مدارس چه بلايي بر سر يادگيري دانش‌آموزان مي‌آورد؟
فاطمه حسيني، كارشناس آموزش در اين باره به «تعادل» مي‌گويد: در تحليل پيامدهاي تعطيلي‌هاي مكرر مدارس مي‌توانبر اين نكته تأكيد كرد كه يادگيري، فرآيندي پيوسته و مرحله‌اي است و نمي‌توان آن را صرفاً به انتقال مطالب كتاب درسي محدود كرد. او مي‌افزايد: مهم‌ترين آسيب تعطيلي‌هاي مكرر اين است كه ارتباط منظم ميان دانش‌آموز و معلم قطع مي‌شود. در آموزش حضوري، معلم مي‌تواند ميزان درك دانش‌آموز از يك موضوع را ارزيابي كند، اشتباهات او را تشخيص دهد و پيش از ورود به مبحث جديد، ضعف‌هاي قبلي را برطرف كند. اما وقتي كلاس‌ها مرتب تعطيل مي‌شوند، اين زنجيره آموزشي از هم گسسته خواهد شد. اين كارشناس آموزش تاكيد مي‌كند: اين مساله به‌ويژه در دوره ابتدايي اهميت بيشتري دارد. دانش‌آموزي كه هنوز مهارت‌هاي پايه خواندن، نوشتن و محاسبات را به‌طور كامل فرا نگرفته است، در صورت مواجهه با وقفه‌هاي آموزشي ممكن است در دروس بعدي نيز با مشكل روبرو شود.
آموزش مجازي الزاما جايگزين مناسبي براي آموزش حضوري نيست
فاطمه حسيني در پاسخ به اين سوال كه آموزش مجازي چقدر مي‌تواند جاي خالي آموزش حضوري در شرايط اضطراري فراهم كند، مي‌گويد: آموزش مجازي اگرچه در شرايط اضطراري امكان ادامه ارتباط آموزشي را فراهم مي‌كند، اما الزاماً جايگزين مناسبي براي كلاس حضوري نيست. همه دانش‌آموزان به اينترنت پايدار، تلفن همراه يا رايانه اختصاصي و فضاي مناسب براي مطالعه دسترسي ندارند. در خانواده‌هايي كه چند دانش‌آموز دارند يا والدين امكان همراهي مستمر با فرزندان را ندارند، كيفيت آموزش غيرحضوري مي‌تواند به شكل محسوسي كاهش پيدا كند. او مي‌افزايد: اين وقفه‌ها همچنين بر وضعيت رواني و انگيزه تحصيلي دانش‌آموزان تأثير مي‌گذارند. دانش‌آموزي كه نمي‌داند هفته آينده كلاس‌هايش حضوري است يا مجازي، به‌تدريج نظم مطالعاتي خود را از دست مي‌دهد. تكرار اين وضعيت مي‌تواند تمركز، انگيزه و احساس مسووليت او نسبت به يادگيري را كاهش دهد. اين كارشناس آموزش هشدار مي‌دهد: از سوي ديگر، تعطيلي مدارس فقط به معناي از دست رفتن چند ساعت كلاس درس نيست. مدرسه براي بسياري از دانش‌آموزان محيطي براي تعامل اجتماعي، تمرين مسووليت‌پذيري، همكاري گروهي و رشد مهارت‌هاي ارتباطي است. بنابراين تعطيلي طولاني‌مدت، به‌ويژه در سنين پايين، مي‌تواند پيامدهايي فراتر از افت نمرات درسي داشته باشد.
راهكار كشورهاي ديگر؛ جبران تعطيلي به جاي حذف آموزش
يكي از تفاوت‌هاي مهم نظام‌هاي آموزشي موفق با ايران، نحوه مواجهه با تعطيلي‌هاي اضطراري است. در بسياري از كشورها، تقويم آموزشي به‌گونه‌اي تنظيم مي‌شود كه تعداد مشخصي روز آموزش در طول سال تضمين شود. براي نمونه، در برخي ايالت‌هاي امريكا حداقل ۱۸۰ روز آموزش در سال الزامي است و تعطيلي‌هاي ناشي از برف و شرايط جوي با كاهش تعطيلات تابستاني يا تغيير تقويم آموزشي جبران مي‌شود. در امارات نيز وزارت آموزش‌وپرورش تقويم آموزشي مشخصي تدوين مي‌كند و مدارس دولتي و خصوصي تابع برنامه مصوب هستند. تقويم آموزشي اين كشور براي سال ۲۰۲6-۲۰۲5 از ۲۵ اوت ۲۰۲۵ آغاز شده و پايان سال تحصيلي ۳ ژوئيه ۲۰۲۶ تعيين شده است. اين كشور همچنين حداقل روزهاي آموزشي موردنياز را براي مدارس مشخص مي‌كند. به اين ترتيب تجربه كشورهاي ديگر نشان مي‌دهد حفظ استمرار آموزش، حتي در شرايط دشوار، بايد يكي از اولويت‌هاي اصلي سياست‌گذاري عمومي باشد. تعطيلي مدرسه شايد در كوتاه‌مدت ساده‌ترين راه براي مديريت آلودگي هوا يا كمبود انرژي باشد، اما هزينه واقعي آن را دانش‌آموزاني مي‌پردازند كه فرصت يادگيري آنها قابل بازگشت نيست.
