مجرمان سایبری كلاهبرداري یاتجارت پنهان
كلاهبرداري سايبري ديگر فقط با وعده سود، فروش كالاي ارزان يا پيام‌هاي جعلي بانكي انجام نمي‌شود؛ حالا كارت دعوت عروسي، دريافت بسته پستي، ابلاغيه قضايي، ثبت‌نام يارانه و حتي تبديل عكس به تصوير هوش مصنوعي نيز مي‌تواند پوششي براي كشاندن كاربر به يك لينك آلوده يا نصب يك برنامه ناشناس باشد؛ شگردهايي كه نشان مي‌دهد مجرمان سايبري بيش از گذشته روي يك سرمايه مهم حساب باز كرده‌اند؛ اعتماد. كارت دعوت عروسي، پيام دريافت بسته پستي، ابلاغيه قضايي، ثبت‌نام يارانه، سهام عدالت و حتي پيشنهاد تبديل عكس به تصوير ساخته‌شده با هوش مصنوعي؛ عنوان‌ها تغيير كرده‌اند اما هدف يكي است: كشاندن كاربر به يك لينك يا وادار كردن او به نصب برنامه‌اي كه مي‌تواند راه ورود كلاهبردار به تلفن همراه، اطلاعات شخصي و در نهايت حساب بانكي باشد.
كاهش ۱۳ درصدي جرايم سايبري، اما كلاهبرداري همچنان در صدر
گلي ماندگار|
كلاهبرداري سايبري ديگر فقط با وعده سود، فروش كالاي ارزان يا پيام‌هاي جعلي بانكي انجام نمي‌شود؛ حالا كارت دعوت عروسي، دريافت بسته پستي، ابلاغيه قضايي، ثبت‌نام يارانه و حتي تبديل عكس به تصوير هوش مصنوعي نيز مي‌تواند پوششي براي كشاندن كاربر به يك لينك آلوده يا نصب يك برنامه ناشناس باشد؛ شگردهايي كه نشان مي‌دهد مجرمان سايبري بيش از گذشته روي يك سرمايه مهم حساب باز كرده‌اند؛ اعتماد. كارت دعوت عروسي، پيام دريافت بسته پستي، ابلاغيه قضايي، ثبت‌نام يارانه، سهام عدالت و حتي پيشنهاد تبديل عكس به تصوير ساخته‌شده با هوش مصنوعي؛ عنوان‌ها تغيير كرده‌اند اما هدف يكي است: كشاندن كاربر به يك لينك يا وادار كردن او به نصب برنامه‌اي كه مي‌تواند راه ورود كلاهبردار به تلفن همراه، اطلاعات شخصي و در نهايت حساب بانكي باشد. در اين ميان، «دعوت به عروسي» شايد يكي از فريبنده‌ترين پوشش‌ها باشد؛ چراكه پيام مي‌تواند از سوي يك دوست، همكار يا آشناي واقعي ارسال شود و همين آشنايي، مقاومت مخاطب را كاهش دهد. اما در بسياري از موارد، آلوده بودن تلفن همراه يا حساب كاربري فرستنده مي‌تواند باعث شود پيام مخرب از سوي فردي ارسال شود كه مخاطب او را مي‌شناسد.پليس فتا نيز در پيامكي به شهروندان هشدار داده است كه حتي در صورت دريافت پيام از افراد آشنا، از نصب برنامك‌هاي اندرويدي ناشناس خودداري كنند. اين هشدار در شرايطي مطرح مي‌شود كه كلاهبرداري اينترنتي همچنان سهم قابل توجهي از جرايم سايبري را به خود اختصاص داده است. رييس پليس فتا نيز در مهرماه امسال اعلام كرده است كه در نيمه نخست سال ۱۴۰۵ حدود ۷۵ هزار جرم سايبري مورد رسيدگي قرار گرفته و وقوع جرايم سايبري نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۳ درصد كاهش يافته است. با اين حال، كلاهبرداري اينترنتي همچنان با سهم حدود ۳۹ درصدي در رتبه نخست جرايم سايبري قرار دارد.
كلاهبرداري در صدر جرايم سايبري
كاهش ۱۳ درصدي مجموع جرايم سايبري اگرچه مي‌تواند نشانه‌اي مثبت تلقي شود، اما به معناي كاهش اهميت كلاهبرداري اينترنتي نيست. بر اساس اعلام پليس فتا، كلاهبرداري اينترنتي حدود ۳۹ درصد جرايم سايبري را تشكيل مي‌دهد و برداشت غيرمجاز اينترنتي نيز با حدود ۳۲ درصد در رتبه بعدي قرار دارد. به اين ترتيب، بخش بزرگي از جرايم فضاي مجازي مستقيماً با منابع مالي و دارايي شهروندان در ارتباط است؛ جرايمي كه ممكن است با يك پيام كوتاه، يك لينك چند كلمه‌اي يا يك فايل به ظاهر بي‌اهميت آغاز شوند. اين در حالي است كه كلاهبرداري سايبري در سال‌هاي گذشته نيز سهم بالايي در ميان جرايم فضاي مجازي داشته است. پليس فتا در سال ۱۴۰۱ اعلام كرده بود كه كلاهبرداري‌هاي اينترنتي ۳۷ درصد جرايم سايبري را تشكيل مي‌دهند. در آن مقطع، فروش اينترنتي، آگهي‌هاي جعلي و دريافت وجه بدون تحويل كالا از جمله شيوه‌هاي پرتكرار كلاهبرداري عنوان شده بود.
مقايسه اين دو عدد، يعني ۳۷ درصد در سال ۱۴۰۱ و حدود ۳۹ درصد در سال ۱۴۰۵، نشان مي‌دهد كلاهبرداري همچنان در صدر جرايم سايبري قرار دارد. البته از اين دو رقم نمي‌توان به تنهايي نتيجه گرفت كه تعداد كلاهبرداري‌ها در اين فاصله زماني دقيقاً چقدر افزايش يا كاهش داشته است؛ چراكه براي چنين مقايسه‌اي بايد تعداد مطلق پرونده‌هاي كلاهبرداري و تعداد كل جرايم سايبري در هر سال به صورت منظم در دسترس باشد.
آمار سالانه كلاهبرداري كجاست؟
يكي از مشكلات جدي در بررسي روند كلاهبرداري‌هاي اينترنتي، نبود يك مجموعه آماري سالانه، منظم و قابل مقايسه است. آنچه در دسترس افكار عمومي قرار مي‌گيرد، بيشتر اظهارات پراكنده مسوولان در مقاطع مختلف است؛ آماري كه هر بار بخشي از تصوير را نشان مي‌دهد اما لزوماً امكان ترسيم يك روند چندساله را فراهم نمي‌كند. يك بار سهم كلاهبرداري اينترنتي از مجموع جرايم سايبري ۳۷ درصد اعلام مي‌شود و چند سال بعد اين سهم به حدود ۳۹ درصد مي‌رسد؛ اما بدون انتشار منظم تعداد پرونده‌ها، ميزان خسارت مالي، تعداد قربانيان، شيوه‌هاي ارتكاب جرم و نرخ كشف، نمي‌توان درباره مسير واقعي اين جرم با قطعيت قضاوت كرد. اين خلأ آماري تنها يك مساله كارشناسي نيست. شناخت دقيق الگوي كلاهبرداري، يكي از پيش‌شرط‌هاي سياست‌گذاري براي مقابله با آن است. اگر مشخص نباشد قربانيان بيشتر از چه گروه سني، اقتصادي يا اجتماعي هستند، كدام شگردها بيشترين موفقيت را دارند و ميزان خسارت هر شيوه چقدر است، آموزش عمومي نيز ممكن است از تحولات واقعي جرم عقب بماند.
چرا جامعه بحران‌زده
قرباني بيشتري مي‌دهد؟
اما چرا برخي پيام‌هاي جعلي مي‌توانند در شرايط اجتماعي و اقتصادي امروز اثرگذارتر شوند؟ امان‌الله قرايي، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه، در اين باره به «تعادل» مي‌گويد: از منظر جامعه‌شناختي، توضيح كلاهبرداري سايبري فقط با طمع يا ساده‌لوحي قرباني كامل نمي‌شود. شرايط اجتماعي و اقتصادي نيز در شكل‌گيري فرصت جرم نقش دارند. او مي‌افزايد: در جامعه‌اي كه بخش بزرگي از مردم با كاهش قدرت خريد، نگراني درباره درآمد، بدهي، هزينه‌هاي مسكن و درمان و نااطميناني نسبت به آينده روبرو هستند، پيام‌هايي كه وعده منفعت سريع مي‌دهند، مي‌توانند اثرگذاري بيشتري داشته باشند. اين جامعه‌شناس معتقد است فردي كه تحت فشار اقتصادي قرار دارد، ممكن است نسبت به پيام‌هايي مانند دريافت وام، بازگشت وجه، ثبت‌نام كمك‌هزينه يا حتي يك فرصت سرمايه‌گذاري جذاب حساس‌تر شود. به اين ترتيب، كلاهبردار لزوماً قرباني را با يك وعده غيرواقعي و عجيب‌وغريب هدف نمي‌گيرد؛ بلكه تلاش مي‌كند پيشنهاد خود را به يكي از نيازهاي واقعي او متصل كند. در چنين شرايطي، يك پيام درباره «يارانه»، «سهام عدالت»، «ابلاغيه»، «بسته پستي» يا حتي «تخفيف ويژه» مي‌تواند از سد بي‌اعتمادي اوليه عبور كند.
وقتي فشار اقتصادي به فرصت جرم
تبديل مي‌شود
قرايي در ادامه با اشاره به وضعيت كساني كه دست به كلاهبرداري مي‌زنند، مي‌گويد: فشار اقتصادي مي‌تواند براي بخشي از افراد، به‌خصوص كساني كه احساس مي‌كنند از مسيرهاي قانوني امكان دستيابي به درآمد كافي ندارند، زمينه توجيه رفتار مجرمانه ايجاد كند. او تأكيد مي‌كند: اين مساله به معناي آن نيست كه فقر يا مشكلات اقتصادي مستقيماً انسان را به كلاهبردار تبديل مي‌كند؛ چراكه اكثريت افراد حتي در شرايط دشوار اقتصادي همچنان از قواعد اجتماعي و قانوني پيروي مي‌كنند. عامل مهم‌تر تركيب فشار اقتصادي، احساس بي‌عدالتي، كاهش اعتماد اجتماعي و تصور پايين بودن هزينه جرم است.
اين استاد دانشگاه خاطرنشان مي‌كند: در واقع، كلاهبرداري سايبري براي مجرم اين امكان را فراهم مي‌كند كه بدون حضور فيزيكي، تعداد بسيار زيادي قرباني بالقوه را هدف بگيرد. كافي است يك پيام يا لينك به تعداد زيادي از كاربران ارسال شود و تنها درصد بسيار كوچكي از آنها فريب بخورند. قرايي در اين باره مي‌گويد: كلاهبرداري سايبري برخلاف بسياري از جرايم سنتي، الزاماً نيازمند حضور فيزيكي مجرم در كنار قرباني نيست. مجرم مي‌تواند از پشت يك صفحه نمايش، همزمان تعداد زيادي پيام ارسال كند و تنها به موفق شدن درصد بسيار كوچكي از آنها نياز داشته باشد.
سرمايه اجتماعي؛ قرباني پنهان كلاهبرداري
اما خسارت كلاهبرداري سايبري تنها در موجودي حساب بانكي قرباني خلاصه نمي‌شود. به اعتقاد قرايي، اعتماد اجتماعي نيز يكي از قربانيان پنهان اين نوع جرم است. ا او مي‌گويد: كلاهبرداري سايبري فقط پول قرباني را هدف نمي‌گيرد؛ اعتماد را نيز فرسوده مي‌كند. در واقع وقتي فرد نمي‌داند پيامي كه از سوي دوستش دريافت كرده واقعي است يا تلفن همراه دوستش آلوده شده، وقتي نمي‌تواند تشخيص دهد لينك دريافت‌شده متعلق به يك سازمان معتبر است يا نسخه جعلي آن و زماني كه حتي يك كارت دعوت عروسي مي‌تواند پوشش يك حمله سايبري باشد، اعتماد در روابط روزمره نيز آسيب مي‌بيند. اين جامعه شناس ادامه مي‌دهد: كلاهبردار در چنين شرايطي دقيقاً از همين اعتماد استفاده مي‌كند. پيام «سلام، اين كارت دعوت عروسي من است» از نظر رواني و اجتماعي با پيام «روي اين لينك ناشناس كليك كن» تفاوت زيادي دارد. اولي پشت يك رابطه انساني و يك مناسبت اجتماعي پنهان شده است. قرايي مي‌افزايد: يكي از مهم‌ترين ابزارهاي كلاهبردار، سوءاستفاده از اعتماد اجتماعي است؛ مجرم تلاش مي‌كند خود را پشت يك رابطه انساني، يك مناسبت اجتماعي يا يك نياز فوري پنهان كند.
از جيب مردم تا سرقت اعتماد
قرايي با اشاره به اعلام پليس فتا مبني بر اينكه حدود ۷۰ درصد جرايم سايبري ناشي از ناآگاهي كاربران است، بر اهميت پيشگيري اجتماعي و آموزش تأكيد مي‌كند و مي‌گويد: در چنين شرايطي، مقابله با كلاهبرداري سايبري نمي‌تواند تنها به شناسايي و دستگيري مجرم محدود شود. آموزش شهروندان، افزايش سواد ديجيتال، اطلاع‌رساني درباره شيوه‌هاي جديد فريب و كاهش فرصت‌هاي ارتكاب جرم بايد همزمان دنبال شود.
شگردهايي كه هر روز تغيير مي‌كنند
واقعيت اين است كه شگردهاي كلاهبرداري به سرعت تغيير مي‌كنند. زماني آگهي جعلي و فروش كالاي غيرواقعي يكي از روش‌هاي رايج بود؛ امروز لينك آلوده، برنامك جعلي، پيام قضايي، بسته پستي و كارت دعوت عروسي به ابزار فريب تبديل شده‌اند. حتي فناوري‌هاي جديد نيز به اين چرخه اضافه شده‌اند و پيشنهادهاي مرتبط با هوش مصنوعي مي‌توانند بهانه تازه‌اي براي هدايت كاربر به صفحات يا برنامه‌هاي مشكوك باشند. كلاهبردار در اين ميان الزاماً منتظر كاربري ساده‌لوح نيست؛ او به دنبال كاربري است كه در يك لحظه خاص، عجله دارد، نگران است، اميدوار است يا به فرستنده اعتماد دارد.
