كرونا از همهگيري جهاني به مرحله گردش پايدار در جامعه رسيده است
با گذشت بيش از ۶ سال از آغاز همهگيري كوويد-۱۹، شرايط اين بيماري در جهان نسبت به سالهاي نخست همهگيري تغيير اساسي كرده است.
با گذشت بيش از ۶ سال از آغاز همهگيري كوويد-۱۹، شرايط اين بيماري در جهان نسبت به سالهاي نخست همهگيري تغيير اساسي كرده است. سازمان جهاني بهداشت در ماه مه ۲۰۲۳ وضعيت اضطراري بهداشت عمومي با اهميت بينالمللي مرتبط با كوويد-۱۹ را پايانيافته اعلام كرد، اما اين تصميم به معناي حذف ويروس از جامعه يا پايان بيماري نبود. SARS-CoV-۲ همچنان در بسياري از كشورها در گردش است و در كنار ساير ويروسهاي تنفسي مانند آنفلوانزا و ويروس سنسيشيال تنفسي (RSV) موجب ابتلا، بستري و در مواردي مرگ ميشود. به گزارش ايرنا، آنچه در سالهاي اخير رخ داده، بيشتر گذار از مرحله «همهگيري» به مرحلهاي از گردش پايدار ويروس در جمعيت است. با اين حال، الگوي گردش SARS-CoV-۲ هنوز كاملا مشابه بيماريهايي مانند آنفلوانزاي فصلي نيست و سازمان جهاني بهداشت همچنان بر مراقبت مستمر تأكيد دارد. دادههاي جهاني نيز نشان ميدهد اين ويروس هنوز بدون يك الگوي فصلي كاملا مشخص در گردش است. در ايران نيز مانند بسياري از كشورهاي جهان، كاهش شديد بار بيماري نسبت به سالهاي نخست همهگيري به معناي حذف نياز به پايش نيست؛ بلكه هدف از مراقبت امروز، شناسايي بهموقع افزايش فعاليت ويروس، گروههاي در معرض خطر و تغييرات ژنتيكي مهم آن است.
چگونگي شكلگيري واريانتهاي جديد
ويروسها در جريان تكثير خود دچار تغييرات ژنتيكي ميشوند و SARS-CoV-۲ نيز از اين قاعده مستثني نيست. بخش عمده اين تغييرات پيامد مهمي براي رفتار ويروس ندارد، اما گاهي مجموعهاي از جهشها در كنار يكديگر ميتواند ويژگيهاي ويروس را تغيير دهد و بر قابليت انتقال، توانايي فرار از پاسخ ايمني يا عملكرد آن در سلولهاي انساني اثر بگذارد. در چنين شرايطي، يك واريانت ژنتيكي جديد شكل ميگيرد كه ممكن است در جمعيت افزايش يابد. سازمان جهاني بهداشت براي اولويتبندي واريانتها، آنها را بر اساس شواهد موجود در گروههايي مانند VUM يا واريانتهاي تحت پايش، VOI يا واريانتهاي قابل توجه و VOC يا واريانتهاي نگرانكننده قرار ميدهد. قرار گرفتن يك واريانت در گروه VUM به معناي خطرناك بودن آن نيست؛ بلكه نشان ميدهد ويژگيهاي ژنتيكي يا روند انتشار آن به اندازهاي اهميت دارد كه بايد با دقت بيشتري پايش شود. بنابراين، «جديد بودن يك واريانت» يا «داشتن جهشهاي بيشتر» بهتنهايي به معناي ايجاد بيماري شديدتر نيست.
آخرين وضعيت واريانتهاي تحت پايش در جهان
در سال ۲۰۲۶، SARS-CoV-۲ همچنان به تكامل خود ادامه ميدهد و سازمان جهاني بهداشت چندين رده از واريانت اميكرون را در چارچوب نظام پايش جهاني دنبال ميكند. بر اساس داشبورد سازمان جهاني بهداشت، در كنار JN.۱ كه در طبقه Variant of Interest قرار دارد، واريانتهايي مانند XFG، NB.۱.۸.۱، BA.۳.۲ و PQ.۱۶.۱.۱ در گروه Variant Under Monitoring قرار گرفتهاند. دادههاي اخير جهاني نشان ميدهد فراواني برخي واريانتها در طول زمان افزايش يا كاهش پيدا ميكند. براي نمونه، در يكي از آخرين بهروزرسانيهاي سازمان جهاني بهداشت، XFG حدود ۲۸ درصد، NB.۱.۸.۱ حدود ۱۸ درصد و PQ.۱۶.۱.۱ حدود ۱۲ درصد از تواليهاي گزارششده در بازه مورد بررسي را تشكيل ميدادند. اين ارقام بايد با توجه به تعداد محدود نمونههاي توالييابيشده و تفاوت نظامهاي مراقبتي كشورها تفسير شوند و لزوماً نشاندهنده شيوع واقعي در كل جمعيت جهان نيستند.
نكته مهم اين است كه تغييرات مشاهدهشده در واريانتهاي در گردش، به معناي بازگشت شرايط باليني و اپيدميولوژيك سالهاي نخست همهگيري نيست؛ با اين حال، تكامل مداوم ويروس ايجاب ميكند پايش ژنومي و باليني ادامه پيدا كند.
غلبه RV.۱ در پايش ژنوميك كوويد-۱۹ در ايران
تعيين دقيق وضعيت واريانتهاي SARS-CoV-۲ در ايران تنها با اتكا به دادههاي كشورهاي ديگر امكانپذير نيست. ورود يك واريانت جديد به كشور، ميزان انتشار آن، ايجاد زنجيره انتقال پايدار و در نهايت غالب شدن آن، بايد بر اساس نمونههاي باليني و دادههاي توالييابي داخل كشور ارزيابي شود. دادههاي حاصل از مراقبت ژنوميك SARS-CoV-۲ در ايران نشان ميدهد در حال حاضر RV.۱ به واريانت غالب در نمونههاي بررسيشده كشور تبديل شده و در اكثريت نمونههاي توالييابيشده شناسايي شده است. اين يافته از منظر مراقبت ويروسي اهميت دارد، زيرا نشان ميدهد الگوي گردشه SARS-CoV-۲ در ايران ميتواند با الگوهاي گزارششده در برخي ديگر از كشورها متفاوت باشد. با اين حال، غالب بودن يك واريانت ژنتيكي الزاما به معناي افزايش شدت بيماري يا خطر بيشتر براي جامعه نيست و براي ارزيابي پيامدهاي باليني بايد دادههاي ژنوميك با اطلاعات اپيدميولوژيك و باليني تلفيق شوند. از اين رو، يافته مربوط به RV.۱ بيش از آنكه دليلي براي نگراني عمومي باشد، اهميت مراقبت مستمر و دقيق ژنوميك را نشان ميدهد. واريانت RV.۱ كه در ژانويه ۲۰۲۶ بهطور رسمي در نظام Pango با عنوان XFG.۲۳.۱.۳.۱ نامگذاري شد، يكي از زيرردههاي XFG است. واريانت XFG نيز يك واريانت نوتركيب است كه از نوتركيبي ميان واريانتهاي LF.۷ و LP.۸.۱.۲ ايجاد شده است. روند تكامل و تنوع ژنتيكي SARS-CoV-۲ همچنان ادامه دارد و RV.۱ نيز در همين چارچوب پديد آمده است.
آزمايشگاه مرجع كشوري خط مقدم مراقبت ژنومي SARS-CoV-۲
انستيتو پاستور ايران از ابتداييترين روزهاي همهگيري كوويد-۱۹ در عرصههاي تشخيص، ارزيابي كيتهاي تشخيصي، مهارتآزمايي خارجي مولكولي براي آزمايشگاههاي تشخيصي سراسر كشور و حوزه تهيه و توليد واكسن پاستوكووك ارايه خدمت كرده است. آزمايشگاه مرجع كشوري كوويد-۱۹ انستيتو پاستور ايران در دوران همهگيري، با كمك آزمايشگاه مرجع سلامت توانست شبكهاي از آزمايشگاههاي مولكولي در بخش خصوصي و دولتي تشكيل دهد تا با آموزش و هماهنگيهاي انجامشده، در تشخيص آزمايشگاهي كوويد-۱۹ نقش فعالي داشته باشند. در حال حاضر نيز اين آزمايشگاه به عنوان بخشي از نظام مراقبت ملي، علاوه بر تضمين كيفيت تشخيص مولكولي، در شناسايي و پايش تغييرات ژنتيكي SARS-CoV-۲ نقش محوري دارد. توالييابي ژنوم ويروس و تعيين دقيق واريانتها به مسوولان سلامت كمك ميكند تغييرات الگوي گردش ويروس را زودتر شناسايي كنند و در صورت ظهور ردههايي با ويژگيهاي قابل توجه، بررسيهاي تكميلي را آغاز كنند. اين مراقبت زماني بيشترين ارزش را دارد كه نمونهها به شكل هدفمند و نماينده از مناطق مختلف كشور جمعآوري شوند و دادههاي ژنومي با اطلاعات اپيدميولوژيك، باليني و آزمايشگاهي تلفيق شوند.
ادامه مراقبت
رويكرد جديد مديريت كوويد-۱۹
پيام امروز درباره كوويد-۱۹ نه «پايان بيماري» است و نه «بازگشت به روزهاي همهگيري»؛ بلكه ورود به مرحلهاي از مديريت و مراقبت مستمر است. ويروس همچنان تغيير ميكند و نظام سلامت نيز بايد متناسب با اين تغييرات، توان تشخيصي و ژنومي خود را حفظ كند. ايجاد و استمرار يك نظام منظم، نماينده و ملي براي مراقبت ژنومي SARS-CoV-۲ ميتواند تضمين كند كه تغييرات مهم ويروس پيش از تبديل شدن به يك مساله جدي بهداشتي شناسايي و ارزيابي شوند. تغييرات ژنتيكي ايجادشده در واريانتهاي جديد SARS-CoV-۲ تاكنون اختلال قابلتوجهي در عملكرد روشهاي معمول تشخيص مولكولي ايجاد نكرده است و همچنان ميتوان از كيتهاي معتبر PCR موجود براي تشخيص اين ويروس استفاده كرد. همچنين تاكنون گزارشي از اختلال قابلتوجه واريانتهاي در گردش در عملكرد تستهاي سريع تشخيص آنتيژني SARS-CoV-۲ گزارش نشده است. با وجود كاهش شدت و بار بيماري نسبت به سالهاي نخست همهگيري، رعايت اصول پيشگيري همچنان اهميت دارد. استفاده از ماسك در فضاهاي بسته و پرتراكم، پرهيز از حضور غيرضروري در مكانهاي شلوغ، تهويه مناسب و رعايت بهداشت تنفسي ميتواند به كاهش خطر انتقال SARS-CoV-۲ و ساير عفونتهاي تنفسي واگير كمك كند.
