حمايت مالي، ضربهگير فقر يا بازتوليد وابستگي؟
رييسجمهوري در ديدار با جمعي از بازنشستگان درباره افزايش اعتبار كالابرگ تأكيد كرده و گفته است: «رقم كالابرگ قطعا افزايش مييابد.» همزمان فاطمه مهاجراني، سخنگوي دولت، با اشاره به افزايش قيمتها اعلام كرده است كه دولت نسبت به شرايط موجود آگاه است و افزايش اعتبار كالابرگ متناسب با افزايش تورم انجام خواهد شد و دولت اميدوار است اين افزايش از نيمه مهرماه براي گروههاي آسيبپذير اجرايي شود.
كمكهزينههايي كه با تورم كوچك ميشوند
گلي ماندگار|
رييسجمهوري در ديدار با جمعي از بازنشستگان درباره افزايش اعتبار كالابرگ تأكيد كرده و گفته است: «رقم كالابرگ قطعا افزايش مييابد.» همزمان فاطمه مهاجراني، سخنگوي دولت، با اشاره به افزايش قيمتها اعلام كرده است كه دولت نسبت به شرايط موجود آگاه است و افزايش اعتبار كالابرگ متناسب با افزايش تورم انجام خواهد شد و دولت اميدوار است اين افزايش از نيمه مهرماه براي گروههاي آسيبپذير اجرايي شود. با اين حال، هنوز رقم نهايي افزايش، جامعه هدف و سازوكار دقيق اجراي آن اعلام نشده است.
اين ابهام در حالي ادامه دارد كه كالابرگ قرار است بخشي از فشار هزينهاي خانوارهاي كمدرآمد را جبران كند؛ خانوارهايي كه طي ماههاي گذشته با رشد قيمت مواد غذايي و ساير هزينههاي ضروري زندگي روبهرو بودهاند. بنابراين پرسش اصلي فقط اين نيست كه «كالابرگ چقدر افزايش پيدا ميكند؟» بلكه مساله مهمتر اين است كه اين افزايش چه ميزان از هزينه واقعي زندگي يك خانوار كارگري را پوشش خواهد داد و براي چه مدتي قدرت خريد آن حفظ ميشود؟
تجربه سالهاي گذشته نشان داده است كه افزايش اسمي يك حمايت مالي، الزاما به معناي افزايش متناسب رفاه خانوار نيست. بانك جهاني نيز در بررسي سياستهاي حمايتي ايران تأكيد كرده است كه با ادامه افزايش هزينه زندگي، ارزش واقعي كمكهاي پرداختي كاهش پيدا ميكند و در نتيجه اثر حمايتها محدود ميشود.
كالابرگ بيشتر
بخشي از فشار هزينه كم ميشود
از منظر اقتصادي، افزايش اعتبار كالابرگ ميتواند دستكم در كوتاهمدت قدرت خريد خانوارهاي كمدرآمد را در بخش كالاهاي اساسي افزايش دهد. تفاوت كالابرگ با پرداخت نقدي نيز در اين است كه اعتبار آن مشخصا براي خريد كالاهاي تعريفشده مصرف ميشود و بنابراين ميتواند بخشي از هزينه خوراك خانوار را هدف قرار بدهد. اما اندازه اين اثر كاملا به نسبت اعتبار جديد به هزينه واقعي سبد مصرفي خانوار بستگي دارد.
به همين دليل، حتي در صورت افزايش قابل توجه اعتبار، كالابرگ را بايد ابزار جبران بخشي از هزينههاي معيشتي دانست، نه جايگزين درآمد شغلي يا دستمزد. از همين منظر، اگر اعتبار كالابرگ افزايش پيدا كند اما تورم مواد غذايي همچنان با سرعت بالا ادامه داشته باشد، ممكن است فاصله ميان افزايش اسمي اعتبار و افزايش واقعي هزينه خانوار خيلي زود از بين برود.
مشكل اصلي؛ فاصله ميان درآمد و هزينه
عادل مستوفي، كارشناس اقتصادي در اين باره به تعادل ميگويد: براي خانوار كارگري، كالابرگ در واقع بخشي از شكاف ميان درآمد و هزينه را پر ميكند؛ شكافي كه منشأ اصلي آن افزايش مداوم قيمتها و رشد هزينههاي ضروري است.
او ميافزيد: در چنين شرايطي، اگر درآمد خانوار ثابت بماند و هزينه مواد غذايي، مسكن، درمان و آموزش افزايش پيدا كند، يك پرداخت حمايتي ميتواند از شدت فشار بكاهد اما بهتنهايي قادر نيست ساختار درآمد و هزينه را اصلاح كند. از سوي ديگر بانك جهاني نيز در گزارشهاي مربوط به ايران تأكيد كرده كه تورم بالا فشار بيشتري بر خانوارهاي كمدرآمد وارد ميكند و حمايت اجتماعي زماني اثربخشتر است كه هدفمند باشد و همزمان با سياستهاي اقتصادي و اشتغالزايي دنبال شود.
اين كارشناس اقتصادي تاكيد ميكند: از اين منظر، افزايش كالابرگ براي دهكهاي پايين ميتواند يك سياست كوتاهمدت براي كاهش فشار معيشتي باشد، اما اگر قرار باشد همين سياست جايگزين افزايش درآمد واقعي خانوار شود، اثر آن محدود خواهد بود.
مزاياي افزايش اعتبار كالابرگ چيست؟
مستوفي در پاسخ به اين سوال كه افزايش اعتبار كالابرگ چه مزاياي دارد، ميگويد: افزايش اعتبار كالابرگ چند اثر مستقيم دارد. نخست، بخشي از هزينه خريد كالاهاي اساسي خانوار را كاهش ميدهد. دوم، در صورت هدفمند شدن پرداخت، منابع بيشتري به سمت خانوارهايي ميرود كه سهم خوراك در هزينههاي آنها بيشتر است. سوم، كالابرگ ميتواند به حفظ حداقلي مصرف مواد غذايي و جلوگيري از حذف برخي اقلام از سبد خانوار كمك كند.
او ميافزايد: اين موضوع از نظر اجتماعي نيز اهميت دارد؛ زيرا كاهش مصرف مواد غذايي يا جايگزين كردن كالاهاي ارزانتر و كمكيفيتتر ميتواند در بلندمدت پيامدهاي بهداشتي و اجتماعي داشته باشد.
افزايش يارانه چه مضراتي ميتواند داشته باشد؟
مستوفي درباره مضرات اين طرح نيز ميگويد: افزايش اعتبار، هزينه مالي قابل توجهي براي دولت ايجاد ميكند. اگر منابع آن از محل پايدار تأمين نشود، دولت ناچار خواهد بود از روشهاي ديگري مانند كاهش ساير هزينهها، افزايش درآمدهاي مالياتي يا استقراض استفاده كند. بنابراين مساله فقط «چقدر پرداخت شود» نيست؛ بلكه منبع تأمين اعتبار نيز اهميت دارد.
او ميافزايد: ريسك ديگر، فرسايش سريع ارزش كمك است. اگر اعتبار كالابرگ يكبار افزايش پيدا كند اما قيمت كالاهاي اساسي در ماههاي بعد دوباره افزايش يابد، خانوار خيلي زود احساس خواهد كرد كه حمايت جديد اثر اوليه خود را از دست داده است. در چنين وضعيتي ممكن است چرخهاي شكل بگيرد كه در آن دولت هر چند ماه يكبار مجبور به افزايش رقم يارانه شود، بدون آنكه مساله اصلي يعني تورم و كاهش قدرت خريد حل شده باشد.
وقتي حمايت اقتصادي
به مساله اجتماعي تبديل ميشود
پرداخت يارانه فقط يك تصميم اقتصادي نيست. وقتي بخش بزرگي از خانوارها براي تأمين هزينههاي ضروري زندگي به حمايتهاي دولتي وابسته ميشوند، اين سياست به يك پديده اجتماعي نيز تبديل ميشود. از يك سو، حمايت مالي ميتواند مانع سقوط سريعتر خانوارهاي آسيبپذير شود؛ از سوي ديگر، اگر حمايتها دايمي، ناكافي يا غيرقابل پيشبيني باشند، ممكن است احساس ناامني اقتصادي را از بين نبرند. اين مساله درباره سياستهايي مانند وام ازدواج، وام فرزندآوري، كمكهزينههاي تولد فرزند و تسهيلات مسكن نيز مطرح است.
حمايت مالي ضربهگير فقر يا بازتوليد وابستگي؟
از منظر جامعهشناختي، افزايش اعتبار كالابرگ را نميتوان صرفا يك تصميم اقتصادي براي جبران افزايش قيمت كالاها دانست؛ اين سياست بخشي از رابطه ميان دولت و شهروندان و نحوه مواجهه جامعه با فقر، نابرابري و ناامني اقتصادي است. زماني كه خانوارها براي تأمين بخشي از نيازهاي ضروري خود به يارانه، كالابرگ، كمكهزينه يا تسهيلات دولتي متكي ميشوند، نوع و استمرار اين حمايتها ميتواند بر احساس امنيت اقتصادي، اعتماد اجتماعي و حتي الگوي رفتار خانوارها اثر بگذارد. بر اين اساس، افزايش كالابرگ ميتواند از يك سو نقش يك ضربهگير اجتماعي را ايفا كند. وقتي درآمد يك خانوار با سرعت افزايش قيمتها بالا نميرود، حمايت دولت ميتواند مانع حذف بخشي از كالاهاي ضروري از سبد مصرفي شود.
يك پل موقت براي عبور خانوار از بحران
اما از سوي ديگر، جامعهشناس ميتواند اين پرسش را مطرح كند كه آيا حمايت مالي قرار است يك پل موقت براي عبور خانوار از بحران باشد يا به يك منبع دايمي براي تأمين هزينههاي زندگي تبديل شود؟
سپيده مهدوي، كارشناس جامعهشناسي در اين باره به «تعادل» ميگويد: تفاوت اين دو نگاه بسيار مهم است. اگر كالابرگ و يارانه در دورهاي از فشار اقتصادي به خانوار كمك كنند تا قدرت خريد خود را حفظ كند و همزمان سياستهايي براي افزايش درآمد واقعي، اشتغال، كنترل تورم و كاهش هزينههاي ضروري اجرا شود، حمايت مالي ميتواند نقش حفاظتي داشته باشد. او ميافزايد: اما اگر درآمد خانوار بهطور مستمر از هزينههاي زندگي عقب بماند و هر سال براي جبران اين فاصله، رقم يارانه افزايش پيدا كند، دولت عملا در حال جبران بخشي از پيامدهاي يك مشكل اقتصادي بزرگتر خواهد بود. پس حمايت مالي بهتنهايي نميتواند تغييرات پايدار در وضعيت زندگي ايجاد كند؛ فرصت شغلي، حمايت اجتماعي و خدمات عمومي نيز مورد نياز است.
خطر فرسايش اعتماد؛ وقتي مبلغ حمايت با هزينه زندگي هماهنگ نيست
اين كارشناس جامعهشناسي در ادامه ميگويد: يكي ديگر از پيامدهاي اجتماعي سياستهاي حمايتي، مساله قابل پيشبيني بودن حمايت دولت است. در مورد كالابرگ، اين مساله اهميت بيشتري دارد؛ زيرا فلسفه چنين طرحي اين است كه حداقل بخشي از قدرت خريد خانوار در برابر افزايش قيمت كالاهاي اساسي حفظ شود. اگر قيمتها افزايش پيدا كنند اما اعتبار براي مدت طولاني ثابت بماند، حمايت اسمي وجود دارد اما حمايت واقعي به تدريج كوچكتر ميشود. مهدوي هشدار ميدهد: سياست حمايتي اگر بهدرستي هدفگذاري نشود، ميتواند احساس بيعدالتي ايجاد كند. خانوارها فقط به اين توجه نميكنند كه «چه مبلغي» دريافت كردهاند؛ بلكه مقايسه ميكنند كه چه كسي، با چه سطح درآمدي و با چه شرايطي، چه ميزان حمايت دريافت كرده است.
مساله فقط پول نيست احساس امنيت اقتصادي هم مهم است
اين كارشناس جامعهشناسي در بخش ديگري از سخنان خود اظهار ميدارد: يكي از پيامدهاي اجتماعي تورم، فراتر از كاهش قدرت خريد، افزايش نااطميناني نسبت به آينده است. خانوادهاي كه نميداند چند ماه بعد قيمت مواد غذايي، اجاره خانه، درمان يا آموزش چقدر خواهد بود، حتي با دريافت كمك مالي نيز ممكن است نتواند براي آينده برنامهريزي كند.
او ميافزايد: از اين منظر، حمايت مالي زماني ميتواند اثر اجتماعي بيشتري داشته باشد كه در كنار آن، سياستهايي براي ايجاد ثبات اقتصادي نيز اجرا شود. بنابراين، كالابرگ ميتواند براي خانوار كمدرآمد يك حمايت واقعي باشد، اما نبايد آن را با افزايش پايدار رفاه يكي دانست. اگر درآمد واقعي افزايش نيابد و تورم ادامه پيدا كند، ارزش حمايت نيز به مرور كاهش خواهد يافت.
