سيگنال بارش يا هشدار سيلاب؟
بازگشت پديده النينو به ادبيات پيشبينيهاي اقليمي، بار ديگر اين پرسش را مطرح كرده است كه آيا ايران در ماههاي پيشرو بايد خود را براي افزايش بارش و سيلاب آماده كند يا نه. با اين حال، هشدار كارشناسان هواشناسي يك نكته كليدي دارد: النينو «پيشبيني بارش» نيست، بلكه يكي از حلقههاي زنجيره پيچيدهاي است كه ميتواند بر گردش جو و در نهايت بر الگوي بارش ايران اثر بگذارد.
بازگشت پديده النينو به ادبيات پيشبينيهاي اقليمي، بار ديگر اين پرسش را مطرح كرده است كه آيا ايران در ماههاي پيشرو بايد خود را براي افزايش بارش و سيلاب آماده كند يا نه. با اين حال، هشدار كارشناسان هواشناسي يك نكته كليدي دارد: النينو «پيشبيني بارش» نيست، بلكه يكي از حلقههاي زنجيره پيچيدهاي است كه ميتواند بر گردش جو و در نهايت بر الگوي بارش ايران اثر بگذارد. احد وظيفه، رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي سازمان هواشناسي، تأكيد ميكند كه براي برآورد وضعيت بارش و احتمال سيلاب بايد همزمان شاخصهاي اقيانوسي، الگوهاي جوي، مسير انتقال رطوبت و خروجي مدلهاي پيشبيني بررسي شوند؛ رويكردي كه نشان ميدهد ميان «افزايش احتمال» و «وقوع قطعي» يك رخداد بارشي فاصله قابل توجهي وجود دارد.
النينو بهتنهايي پيشبيني بارش ايران نيست
رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي سازمان هواشناسي، گفت: النينو يكي از شاخصهاي مهم اقليمي است كه ميتواند بر الگوهاي گردش جوي در فصل سرد اثر بگذارد، اما وقوع آن بهتنهايي به معناي افزايش بارندگي يا شكلگيري سيلاب در كشور نيست.او تأكيد كرد: براي ارزيابي وضعيت بارش و احتمال وقوع سيلاب بايد مجموعهاي از شاخصهاي اقيانوسي، الگوهاي گردش جوي، مسير انتقال رطوبت و خروجي مدلهاي پيشبيني بهصورت همزمان بررسي شود.
اين اظهارات در واقع مرزي ميان دو نوع برداشت از النينو ترسيم ميكند؛ برداشت نخست، آن را يك «سيگنال هشدار» براي تغيير شرايط اقليمي ميداند و برداشت دوم، به اشتباه آن را معادل بارش سنگين و سيلاب تلقي ميكند.
چرا النينو الزاماً بارش بيشتر به همراه ندارد؟
اثر النينو در سراسر جهان يكسان نيست. تغيير دماي آب اقيانوس آرام ميتواند از طريق دورپيوندهاي جوي، ساختار و مسير گردشهاي هوا را در مناطق بسيار دور تغيير دهد؛ اما اينكه اين تغييرات در ايران به بارش بيشتر، كاهش بارش يا حتي شرايط نزديك به ميانگين منجر شود، به مجموعهاي از عوامل ديگر وابسته است. وظيفه با اشاره به همين موضوع توضيح داد: حتي در سالهايي كه النينو با شدت بالايي رخ داده، مناطق مختلف جهان و حتي بخشهاي مختلف يك منطقه، شرايط بارشي مشابهي نداشتهاند و در برخي نقاط بارش افزايش يافته و در برخي مناطق خشكسالي رخ داده است.به گفته او، وضعيت جغرافيايي ايران، مسير ورود سامانههاي بارشي، نحوه انتقال رطوبت و وضعيت ساير الگوهاي اقليمي تعيين ميكنند كه يك رخداد اقيانوسي در نهايت چه اثري بر بارش كشور داشته باشد.
شدت النينو نيز تعيينكننده است
النينو يك پديده با شدت ثابت نيست و بر اساس ميزان افزايش دماي سطح آب اقيانوس آرام طبقهبندي ميشود. هرچه افزايش دما بيشتر باشد، شدت رخداد نيز بيشتر خواهد بود؛ با اين حال، حتي رخدادهاي شديد گذشته نيز پيامدهاي كاملاً مشابهي براي ايران نداشتهاند.به گزارش تسنيم، وظيفه با اشاره به رخدادهاي قابل توجه گذشته گفت: النينو بر اساس ميزان افزايش دماي سطح آب اقيانوس آرام طبقهبندي ميشود و هرچه اين افزايش دما بيشتر باشد، شدت رخداد نيز افزايش پيدا ميكند.او با اشاره به سالهاي ۱۹۹۱، ۱۹۹۷ و ۱۹۹۸ افزود: بررسي نقشههاي بارش اين سالها نشان ميدهد كه حتي در رخدادهاي قابل توجه النينو نيز اثرات بارشي در همه مناطق مشابه نبوده است.اين تجربه تاريخي نشان ميدهد كه استفاده از الگوهاي گذشته براي پيشبيني آينده تنها زماني معتبر است كه ساير شرايط جوي و اقليمي نيز در نظر گرفته شوند.
شرايط فعلي هنوز قطعي نيست
در شرايط كنوني نيز به گفته رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي، شاخصهاي اقليمي قابل توجه هستند، اما هنوز نميتوان بر اساس آنها يك سناريوي قطعي براي ماههاي آينده ترسيم كرد.وظيفه درباره وضعيت فعلي اظهار كرد: شاخصهاي فعلي قابل توجه هستند، اما اين شرايط همچنان در حال تغيير است و احتمال حركت شاخص به سمت وضعيت خنثي وجود دارد؛ بنابراين هرگونه برآورد درباره پيامدهاي آن بايد با در نظر گرفتن عدم قطعيت انجام شود.اين نكته از منظر مديريت بحران اهميت دارد. وجود يك شاخص اقليمي ميتواند ضرورت پايش و آمادگي را افزايش دهد، اما نبايد به اعلام يك پيشبيني قطعي تبديل شود. به همين دليل، سياست مناسب در مواجهه با شرايط نامطمئن، آمادهسازي براي چند سناريو است؛ نه تصميمگيري صرفاً بر مبناي يك سناريوي بارندگي شديد.
مسير رطوبت؛ حلقه گمشده پيشبيني بارش
يكي از مهمترين نكاتي كه در تحليل احتمال بارش سنگين در ايران مطرح ميشود، مسير انتقال رطوبت است. حتي اگر شرايط اقيانوسي و جوي در مقياس كلان مساعد به نظر برسد، بدون ورود رطوبت كافي به كشور، احتمال بارش سنگين الزاماً افزايش پيدا نميكند.وظيفه در اين باره گفت: اگر گردشهاي جوي به گونهاي شكل بگيرند كه انتقال رطوبت به سمت ايران تقويت شود و ساير شرايط اقليمي نيز در وضعيت مناسب قرار داشته باشند، احتمال وقوع بارشهاي قابل توجه افزايش مييابد.او در مقابل هشدار داد: اگر گردش جوي در فاز نامناسب قرار داشته باشد، حتي وجود يك شاخص اقيانوسي مساعد نيز لزوماً به بارش مورد انتظار منجر نخواهد شد.
پيشبيني فصلي
زمان سيلاب را مشخص نميكند
يكي از خطاهاي رايج در برداشت از پيشبينيهاي اقليمي، انتظار براي تعيين زمان و مكان دقيق يك سيلاب چند ماه زودتر است. پيشبيني فصلي اساساً چنين قابليتي ندارد.
وظيفه در توضيح محدوديت اين پيشبينيها گفت: اين پيشبينيها ميتوانند تصويري كلي از شرايط احتمالي فصل آينده ارايه كنند، اما براي شناسايي دقيق سامانههاي بارشي و احتمال وقوع سيلاب بايد از پيشبينيهاي كوتاهمدت، هفتگي و روزانه نيز استفاده كرد.به گفته رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي سازمان هواشناسي، سامانههاي جوي قوي را ميتوان حدود يك تا دو هفته پيش از وقوع با دقت بيشتري شناسايي كرد و هرچه به زمان رخداد نزديكتر شويم، امكان برآورد دقيقتر شدت و دامنه اثرات آن افزايش مييابد.وظيفه همچنين تأكيد كرد: خروجي مدلهاي هواشناسي نيز ثابت نيست و با ورود دادههاي جديد تغيير ميكند؛ بنابراين يك نقشه يا يك خروجي مدل نميتواند بهتنهايي مبناي اعلام وقوع قطعي سيلاب قرار گيرد.
فرصت براي برقآبي
مشروط به مديريت مخازن
افزايش بارش در صورت تحقق، تنها پيامد آن در بخش كشاورزي و منابع آب نخواهد بود. منابع آبي ذخيرهشده در سدها ميتواند بر توليد انرژي برقآبي نيز اثرگذار باشد.رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي سازمان هواشناسي با اشاره به ارتباط ميان منابع آب و انرژي گفت: در صورت تحقق بارشهاي مناسب، افزايش ذخاير آب علاوه بر تأمين نيازهاي آبي، ميتواند ظرفيت توليد برقآبي كشور را نيز افزايش دهد.او افزود: با توجه به محدوديتهاي موجود در بخش انرژي، مديريت ذخاير آبي و استفاده از ظرفيت نيروگاههاي برقآبي اهميت بيشتري پيدا ميكند و افزايش حجم آب مخازن ميتواند امكان توليد و تنظيم انرژي در دورههاي مختلف را فراهم كند.
آمادگي براي چند سناريو
نه يك پيشبيني قطعي
در نهايت، پيام اصلي اظهارات رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي سازمان هواشناسي را ميتوان در يك اصل خلاصه كرد: النينو بايد به عنوان يكي از دادههاي تصميمگيري ديده شود، نه پاسخ نهايي.
وظيفه درباره ضرورت تصميمگيري بر اساس دادههاي بهروز گفت: برنامهريزي دستگاههاي اجرايي بايد بر مبناي دادههاي بهروز و پيشبينيهاي كوتاهمدت انجام شود و خروجي مدلها بهصورت مستمر مورد ارزيابي قرار گيرد.
او همچنين از برگزاري جلسات متعدد با دستگاههاي مرتبط خبر داد و گفت: طي ماههاي اخير، جلسات متعددي با وزارتخانهها و دستگاههاي مرتبط از جمله وزارت جهاد كشاورزي و مجموعههاي مديريت منابع آب براي بررسي آثار احتمالي شرايط اقليمي برگزار شده است.
سدها بايد براي سناريوهاي مختلف
آماده باشند
يكي از اقدامات مهم در چنين شرايطي، آمادهسازي زيرساختها پيش از وقوع رخداد است. در اين ميان، مديريت مخازن و سدها اهميت ويژهاي دارد؛ زيرا تصميمگيري درباره حجم ذخيره آب بايد ميان دو نياز، يعني حفظ ذخيره براي دورههاي كمآبي و ايجاد ظرفيت كافي براي مهار روانآب در صورت بارش شديد، تعادل برقرار كند.وظيفه آمادهسازي زودهنگام مخازن و سدها را ضروري دانست و گفت: لازم است ظرفيت مناسب براي مواجهه با سناريوهاي مختلف، از جمله بارشهاي سنگين، در نظر گرفته شود تا در صورت وقوع بارشهاي شديد، امكان مديريت روانآب و كنترل سيلاب وجود داشته باشد.رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي سازمان هواشناسي در پايان بر همكاري ميان دستگاههاي مختلف تأكيد كرد و گفت: مديريت شرايط اقليمي پيشرو نيازمند همكاري مستمر ميان سازمان هواشناسي، وزارت نيرو، وزارت جهاد كشاورزي، شركتهاي آب منطقهاي، مديريت بحران و ساير دستگاههاي مرتبط است تا اطلاعات پيشبيني در زمان مناسب به تصميمهاي اجرايي تبديل شود و كشور بتواند هم از فرصت بارشهاي احتمالي استفاده كند و هم آمادگي لازم براي رخدادهاي حدي را داشته باشد.
