فرصت مرزي
سفر به ماكو را نميتوان صرفا بازديد از يك منطقه آزاد يا يك پايانه مرزي توصيف كرد؛ اينجا جايي است كه نبض بخشي از تجارت خارجي ايران در مرز با تركيه ميتپد. در گمرك بازرگان، صف كاميونها، رفتوآمد مسافران، فعاليت انبارها و پروژههاي عمراني، تصويري از مرزي را به نمايش ميگذارد كه در ماههاي اخير بيش از گذشته در معادلات لجستيكي كشور اهميت پيدا كرده است.
تعادل|فرشته فريادرس|
سفر به ماكو را نميتوان صرفا بازديد از يك منطقه آزاد يا يك پايانه مرزي توصيف كرد؛ اينجا جايي است كه نبض بخشي از تجارت خارجي ايران در مرز با تركيه ميتپد. در گمرك بازرگان، صف كاميونها، رفتوآمد مسافران، فعاليت انبارها و پروژههاي عمراني، تصويري از مرزي را به نمايش ميگذارد كه در ماههاي اخير بيش از گذشته در معادلات لجستيكي كشور اهميت پيدا كرده است. آنچه در اين بازديد بيش از هر چيز خودنمايي ميكرد، نياز اين مرز به توسعه متناسب با حجم جديد فعاليتها بود؛ توسعهاي كه فقط به ساختوساز محدود نميشود و از ظرفيت انبارها و مسيرهاي تردد گرفته تا نيروي انساني، فرآيندهاي گمركي و خدماترساني به كاميونها و مسافران را دربرميگيرد.
مرزي كه روزانه با صدها كاميون نفس ميكشد
به گزارش تعادل، گمرك بازرگان به عنوان يكي از مهمترين مبادي زميني تجارت ايران و تركيه و يكي از مسيرهاي اصلي كريدورهاي تجاري بينالمللي، سالهاست درصادرات، واردات و ترانزيت كالا نقش دارد؛ اما افزايش حجم مبادلات تجاري و تغيير بخشي از مسيرهاي لجستيكي كشور در ماههاي اخير، بار ديگر اهميت اين مرز را برجسته كرده است. محدوديتهاي ايجادشده در بنادر جنوبي نيز موجب شده بخشي از جريان كالا به سمت مسيرهاي شمالغربي منتقل شود و در اين ميان، بازرگان و منطقه آزاد ماكو بيش از گذشته در مركز توجه قرار گيرند.
تصوير تردد در دو سوي مرز نيز نشان ميدهد كه مساله صرفا افزايش ظرفيتهاي آينده نيست؛ حجم قابل توجهي از تجارت هماكنون در جريان است. «مصطفي آيوت»، فرماندار دوغوبايزيد تركيه، در حاشيه بازديد از مركز مبادلات تجاري بازرگان در جمع خبرنگاران گفت ورود كاميونها از ايران به تركيه در دوره اخير حدود ۴۰ درصد افزايش يافته و به حدود ۳۰۰ دستگاه در روز رسيده است. به گفته او، تعداد كاميونهاي خروجي از تركيه به سمت ايران نيز حدود ۵۰۰ تا ۵۵۰ دستگاه در روز است. اين اعداد در حالي مطرح ميشود كه دو طرف همزمان با تلاش براي افزايش حجم تجارت، با مساله مديريت ترافيك و كنترلهاي مرزي نيز مواجهاند. آيوت درباره چالشهاي امنيتي و كنترلي در مرز گفت تركيه با تقويت روشهاي كنترلي و استفاده از روشهاي جايگزين، ميزان موارد نيازمند كنترلهاي ويژه را از حدود ۷۵ درصد به ۴۹ درصد كاهش داده است. به گفته فرماندار دوغوبايزيد، براي كاهش توقف و تراكم كاميونها نيز اقداماتي از جمله ايجاد پاركينگهاي بيشتر، افزايش نيروي انساني و تنظيم شيفتها در حال انجام است. اين اظهارات نشان ميدهد مركز مبادلات مشترك قرار است در شرايطي فعاليت خود را آغاز كند كه هماكنون نيز حجم قابل توجهي از تردد تجاري ميان دو كشور در جريان است. بنابراين، مساله پس از بازگشايي اين مركز تنها فعال شدن غرفهها نخواهد بود؛ بلكه پرسش اصلي اين است كه چگونه ميتوان اين زيرساخت را به بستري براي تجارت پايدار، افزايش صادرات و ايجاد ارزش افزوده در دو سوي مرز تبديل كرد. «آيوت» درباره اينكه راهاندازي اين مركز چه ميزان ميتواند حجم تجارت ميان دو كشور را افزايش دهد، عدد مشخصي ارايه نكرد و گفت براي اعلام ميزان افزايش احتمالي تجارت و سياست طرف تركيه در اين زمينه، به بررسي و دريافت اطلاعات بيشتر نياز است.
مركز تجاري بازرگان از مطالبه چندساله تا آمادهسازي 6 ماهه
حسين گروسي، مديرعامل منطقه آزاد ماكو، در حاشيه اين بازديد درباره مركز تجاري بازرگان توضيح داد كه اين مركز سالها مورد مطالبه طرف ترك بوده و پس از تعيين تكليف مديريت و واگذاري آن به منطقه آزاد تجاري صنعتي ماكو، در مدت ۶ ماه نوسازي و آماده بهرهبرداري شده است. به گفته گروسي، طرح توسعه اين مركز نيز تهيه شده است.
او با اشاره به تأكيد روساي جمهور ايران و تركيه بر افزايش مبادلات تجاري دو كشور به ۳۰ ميليارد دلار، نقش منطقه آزاد ماكو را در تحقق اين هدف مهم دانست و گفت در صورت آماده شدن برنامههاي طرف ترك، برنامهريزي شده است اين مركز تا شهريورماه افتتاح شود. در همين چارچوب، رضايي كوچي، رييس كميسيون عمران مجلس، نيز بر ضرورت تسهيل فعاليت تجار و بازرگانان، توسعه زيرساختهاي مرزي و تقويت مبادلات تجاري ميان ايران و تركيه تأكيد كرد و خواستار همافزايي دستگاههاي اجرايي براي رفع موانع و تسريع فرآيندهاي گمركي و بازرگاني شد.
وقتي مسير كالا تغيير ميكند
به گزارش تعادل، اهميت بازرگان زماني بيشتر روشن ميشود كه آمار عملكرد اين گمرك را در ماههاي اخير مرور كنيم. مديركل گمرك بازرگان، با اشاره به محدوديتهاي بنادر جنوبي كشور گفت بخشي از مسير لجستيك كالا از طريق بندر مرسين تركيه انجام ميشود و گمرك بازرگان در اين شرايط نقش مهمي در تأمين و انتقال كالا به كشور ايفا ميكند. براساس آمار ارايهشده از سوي محسن باقرپور ، از ابتداي سال جاري تاكنون ۱۵۰ هزار تن كالاي اساسي، دارو، موز و ساير كالاهاي وارداتي از طريق گمرك بازرگان وارد كشور و ترخيص شده كه در مقايسه با مدت مشابه سال گذشته، ۲۵۰ درصد رشد داشته است. در سمت صادرات نيز حدود ۱۹۰ هزار تن كالا از مسير بازرگان به مقصد تركيه، كشورهاي جنوب خليج فارس و هند صادر شده كه نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۴۰ درصد افزايش نشان ميدهد. باقرپور با بيان اينكه بخشي از صادرات كشور از مناطق جنوبي به مسير بازرگان منتقل شده است، تغيير مسيرهاي تجاري و لجستيكي را يكي از عوامل افزايش حجم فعاليتهاي اين گمرك دانست. اما شايد مهمترين عدد در تصويري كه از بازرگان ارايه ميشود، مربوط به ترانزيت باشد. به گفته مديركل گمرك بازرگان، از ابتداي سال جاري تاكنون حدود ۶۰۰ هزار تن كالا به ارزش ۳.۵ ميليارد دلار از گمرك بازرگان به صورت ترانزيت داخلي عبور كرده كه اين ميزان در مقايسه با مدت مشابه سال گذشته ۸۰ درصد رشد داشته است.
حلقهاي كه اگر توسعه نيابد مرز متوقف ميشود
افزايش حجم كالا بدون توسعه ظرفيتهاي انبارداري ميتواند خود به گلوگاهي جديد تبديل شود. از همين رو، توسعه مجموعه انبارهاي گمركي مرز بازرگان يكي از محورهاي مهم برنامههاي پيشرو است. معاون مجموعه انبارهاي گمركي آذربايجان غربي، از برنامهريزي براي افزايش حدود ۷۰ درصدي ظرفيت انبارداري و جابهجايي كالا در مجموعه انبارهاي گمركي مرز بازرگان خبر داد. او با اشاره به افزايش حجم ورود و جابهجايي كالا در اين مرز اظهار كرد با اجراي برنامههاي توسعهاي، ظرفيت انبارداري و جابهجايي كالا در مجموعه انبارهاي گمركي مرز بازرگان بزودي حدود ۷۰ درصد افزايش خواهد يافت. علي مصطفوي، با تأكيد بر جايگاه گمرك بازرگان در زنجيره تأمين و تجارت خارجي كشور افزود اين مرز يكي از مبادي مهم ورود و خروج كالا و از مسيرهاي اثرگذار در انتقال كالاهاي تجاري و تأمين نيازهاي كشور است و به همين دليل، افزايش حجم مبادلات ضرورت توسعه زيرساختهاي لجستيكي و انبارداري را بيش از گذشته نمايان كرده است. به گفته او، با توجه به افزايش حجم مبادلات، اقدامات لازم براي مديريت بهتر جريان ورود، نگهداري و خروج كالا در حال انجام است تا خدماترساني با سرعت و نظم بيشتري صورت گيرد. او توسعه ظرفيتهاي انبارداري و بهبود فرآيندهاي تخليه، بارگيري و نگهداري كالا را عاملي مهم در تسهيل تجارت و كاهش زمان توقف كالا در مرز دانست.
ثبت ركورد ترانزيت
۲۴۰۰ دستگاه كاميون
از گمرك بازرگان كه عبور كنيم، اهميت ماكو فقط در نقش آن به عنوان يك منطقه مرزي خلاصه نميشود. حسين گروسي، مديرعامل سازمان منطقه آزاد ماكو، در بخش ديگري از برنامه بازديد با اشاره به جايگاه ويژه اين منطقه در كريدورهاي بينالمللي اظهار داشت كه منطقه آزاد ماكو نقطه تلاقي كريدور شرق به غرب از چين به اروپا و همچنين كريدور شمال به جنوب است؛ موقعيتي كه به گفته او ظرفيتي كمنظير براي توسعه ترانزيت و تجارت كشور ايجاد كرده است.
گروسي با بيان اينكه اين منطقه در نقطه تلاقي كريدور شرق به غرب از چين به اروپا و كريدور شمال به جنوب قرار گرفته است، بر ظرفيت بالاي آن براي توسعه تجارت و ترانزيت تأكيد كرد. او همچنين با اشاره به آغاز جنگ تحميلي سوم و مشكلاتي كه براي پهلوگيري كشتيها در بنادر جنوبي ايجاد شد، گفت تردد در منطقه آزاد ماكو و پايانههاي مرزي به شكل قابل توجهي افزايش يافته و نوبتدهي تردد كاميونها نيز بيشتر شده است. به گفته گروسي، خروج كاميونها به روزانه ۴۰۰ كاميون و ورودي به ۸۰۰ كاميون افزايش يافته است. همچنين ۱۴۰۰ تن صادرات دارو انجام شده و بيش از ۳ هزار تن محصولات كشاورزي اساسي نيز در ايام جنگ وارد كشور شده است.
گروسي با اشاره به تجربه جبل علي امارات گفت اين بندر بيش از ۹۰ ميليارد دلار در سال رياكسپورت دارد و تأكيد كرد مناطق آزاد بايد در توليد ناخالص داخلي موثر باشند. او معتقد است مديران مناطق آزاد بايد مدير جامع همه دستگاههاي حاضر و موجود در آن منطقه باشند، اما اين قانون تاكنون بهطور كامل اجرا نشده است، زيرا برخي دستگاهها از آن تمكين نميكنند. به گفته گروسي، در جنگ اخير بسياري از مسوولان متوجه اهميت مناطق آزاد مرزي شدند. او اعلام كرد در حال حاضر بيش از ۱۴۰۰ تن دارو از منطقه آزاد ماكو به ساير كشورها صادر ميشود و تأكيد كرد ۱۸ منطقه آزاد پيرامون مرزهاي كشور ميتوانند به «شُشهاي تنفس اقتصادي كشور» تبديل شوند. بخش ديگري از اظهارات گروسي به افزايش تردد كاميونها اختصاص داشت؛ شاخصي كه ميتوان آن را يكي از ملموسترين نشانههاي افزايش فعاليت تجاري منطقه دانست. او گفت ۸۰ درصد كاميونهاي ورودي به منطقه آزاد براي ترانزيت است و روزانه ۶۰۰ دستگاه وارد كشور ميشود. به گفته مديرعامل سازمان منطقه آزاد ماكو، امكان افزايش اين رقم به هزار دستگاه وجود دارد، اما تحقق آن مستلزم اين است كه دولت تركيه نيز به همين ميزان اجازه تردد كاميونهاي ايراني را بدهد. گروسي همچنين از ثبت ركورد ترانزيت ۲۴۰۰ دستگاه كاميون خبر داد؛ رقمي كه نشان ميدهد ظرفيت بالقوه اين مرز بسيار بيشتر از حجم فعلي تردد است.
خودرو؛ فصل تازهاي در درآمدها
در كنار تجارت كالا و ترانزيت، خودرو نيز به يكي از بخشهاي رو به رشد فعاليت منطقه آزاد ماكو تبديل شده است. براساس پيشبينيهاي اعلامشده، امسال حدود ۲۰ هزار دستگاه خودرو از گمرك منطقه آزاد ماكو ترخيص خواهد شد؛ در حالي كه اين رقم در سال گذشته حدود ۴ هزار دستگاه بوده است.
در چهار ماهه نخست سال نيز ۸ هزار دستگاه خودرو ترخيص شده و درآمد منطقه از محل خودرو كه سال گذشته حدود ۴۰۰ ميليارد تومان بود، براي سال ۱۴۰۵ حدود ۲ هزار ميليارد تومان پيشبيني شده است. گروسي نيز درباره واردات خودرو گفت پيش از اين ۵۷۰ دستگاه خودرو با پلاك منطقه آزاد ماكو وجود داشت، اما در اين ۸ ماه ۸ هزار دستگاه وارد شده كه اكثر آنها هيبريدي هستند و به گفته او در بهبود محيط زيست، ايمني مسافران و منظر شهري موثر بودهاند. در همين مدت، امكان تردد خودروهاي پلاك منطقه آزاد ماكو در استان آذربايجان غربي نيز فراهم شده است.
سرمايهگذاري؛ روي ديگر داستان
به گزارش تعادل، اما اگر قرار باشد ماكو از يك مسير عبور كالا به يك قطب اقتصادي تبديل شود، مساله فقط تردد كاميون و افزايش صادرات نيست؛ سرمايهگذاري، توليد و زيرساختهاي انرژي نيز بايد همزمان رشد كنند. مهدي دستگردي، معاون سرمايهگذاري سازمان منطقه آزاد ماكو، از رشد ۷ برابري سرمايهگذاري خارجي در سال ۱۴۰۵ خبر داد و گفت اين رقم به حدود ۵۰ ميليون يورو رسيده است.
در كنار اين رشد، هدفگذاري ۳۰ ميليارد دلاري براي تبادلات تجاري ايران و تركيه نيز مطرح است و به گفته دستگردي، براي دستيابي به اين هدف، آموزش حداقل ۳ هزار نيروي متخصص در حوزههاي بازرگاني، گمرك و ترخيصكاري در دستور كار قرار گرفته است.
بنابر آمارها، صادرات كالاي توليدي منطقه نيز تا پايان تيرماه به ۷ ميليون دلار رسيده است. در حوزه انرژي نيز ۲۶ مگاوات برق خورشيدي تاكنون به شبكه تزريق شده و بيش از ۱۵۰ مگاوات نيروگاه خورشيدي ديگر در دست احداث است. فرودگاه ماكو نيز به عنوان اولين فرودگاه خورشيدي كشور تجهيز شده است. در بخش توليد، ۱۶۵ واحد توليدي فعال هستند و طي ماههاي اخير نزديك به ۶۰ درخواست جديد سرمايهگذاري ثبت شده است. همزمان، ايجاد مركز مبادلات مالي در ماكو و بازرگان با هدف تمركز تأمين ارز و مبادلات سكه و طلا در دستور كار قرار دارد و پيشنهاد راهاندازي ريفاينري طلا يا پالايشگاه طلا نيز با استقبال مواجه شده است.
از مرز عبور كنيم؛ به ارزش افزوده برسيم
آنچه در پايان اين سفر بيش از هر چيز خود را نشان ميدهد، فاصله ميان «ظرفيت» و «عملكرد» است. ماكو و بازرگان از نظر موقعيت جغرافيايي، دسترسي به كريدورهاي بينالمللي، همجواري با تركيه و ظرفيت ترانزيتي، موقعيتي كمنظير دارند؛ اما تبديل اين موقعيت به مزيت اقتصادي پايدار، نيازمند هماهنگي ميان دستگاهها، توسعه زيرساختها و كاهش زمان و هزينه تجارت است. در چنين شرايطي، مركز مبادلات تجاري بازرگان نيز ميتواند حلقه ديگري از اين زنجيره باشد؛ به شرط آنكه افتتاح آن صرفا به آغاز فعاليت يك مجموعه فيزيكي محدود نشود و بتواند به بستري براي ارتباط تجار، توسعه صادرات، افزايش مبادلات، ايجاد ارزش افزوده و تقويت همكاري اقتصادي ايران و تركيه تبديل شود. ماكو امروز بيش از آنكه فقط يك نقطه روي نقشه باشد، يك چهارراه اقتصادي است؛ چهارراهي كه از يك سو به تركيه و اروپا، از سوي ديگر به كريدور شمال ـ جنوب و در امتداد شرق ـ غرب به چين متصل ميشود. مساله اصلي اين است كه آيا زيرساختهاي اين چهارراه ميتوانند همپاي سرعت افزايش تردد، تجارت و سرمايهگذاري حركت كنند يا نه. اگر پاسخ مثبت باشد، بازرگان ميتواند از يك «گذرگاه مرزي» به يك «دروازه تجاري» و ماكو از يك منطقه مرزي به يكي از محورهاي اصلي تجارت و ترانزيت كشور تبديل شود؛ مسيري كه تحقق هدف تجارت ۳۰ ميليارد دلاري ايران و تركيه نيز بخشي از چشمانداز آن خواهد بود.
