از سقوط در QS تا حذف از تايمز، وقتي سياست دانشگاه را قرباني ميكند
روزگار ناخوش دانشگاه ادامه دارد، دانشگاههاي كشور يا گرفتار سقوط رتبه علمي هستند يا بهدليل تحريمها اجازه ورود به رتبهبنديهاي بينالمللي ندارند. مدتي قبل بود كه گزارش رتبهبندي كيو اس (QS يكي از نظامهاي اعلام رتبهبندي دانشگاههاي جهان) منتشر شد، گزارشي كه تصويري نگرانكننده از جايگاه دانشگاههاي ايران در مقايسه با رقباي منطقهاي ارايه ميدهد.
روزگار ناخوش دانشگاه ادامه دارد، دانشگاههاي كشور يا گرفتار سقوط رتبه علمي هستند يا بهدليل تحريمها اجازه ورود به رتبهبنديهاي بينالمللي ندارند. مدتي قبل بود كه گزارش رتبهبندي كيو اس (QS يكي از نظامهاي اعلام رتبهبندي دانشگاههاي جهان) منتشر شد، گزارشي كه تصويري نگرانكننده از جايگاه دانشگاههاي ايران در مقايسه با رقباي منطقهاي ارايه ميدهد. براساس اين گزارش، تركيه با حضور ۲۵ دانشگاه، بيشترين سهم را در ميان كشورهاي منطقه در اين رتبهبندي دارد. پس از آن، عربستان سعودي با ۲۲ دانشگاه و امارات متحده عربي با ۱۲ دانشگاه قرار گرفتهاند، اما سهم ايران تنها ۱۱ دانشگاه است. فاصله دانشگاههاي ايران با رقباي منطقهاي نيز در جايگاههاي برتر بهخوبي قابل مشاهده است؛ «دانشگاه نفت و مواد معدني ملك فهد» عربستان در رتبه ۶۳ جهان قرار گرفته، «دانشگاه خليفه» امارات رتبه ۱۴۷ را به خود اختصاص داده و «دانشگاه فني استانبول» تركيه در جايگاه ۲۷۹ ايستاده است. اين در حالي است كه «دانشگاه تهران» به عنوان برترين دانشگاه ايران، با سقوط ۴۵ پلهاي نسبت به سال گذشته، به رتبه ۳۶۷ جهان رسيده است. آنچه بيش از همه در گزارش امسال جلبتوجه ميكند، افت جايگاه همه دانشگاههاي ايراني در مقايسه با سال گذشته است؛ روندي كه نشان ميدهد هيچيك از دانشگاههاي كشور نتوانستهاند جايگاه جهاني خود را حفظ كنند.
پژوهش زير سايه تحريم و كمبود بودجه
درهمينباره جعفر توفيقي، وزير اسبق علوم به خبرآنلاين گفته بود: «بخش زيادي از اين افت نتيجه كاهش فعاليتهاي پژوهشي در ايران است. نخبههايي كه در دانشگاهها فعاليت ميكنند نياز به توسعه كارهاي پژوهشي دارند اما چنين امكاني برايشان وجود ندارد.» با اشاره به همين موضوع كارن ابرينيا، استاد دانشگاه تهران و دبير كانون صنفي استادان دانشگاهي ايران به خبرآنلاين ميگويد: «انتشار مقالات از چند جهت اثرگذار است. يكي اينكه مقالات، حاصل فعاليتهاي پژوهشي استادان و دانشجويان هستند و اين فعاليتهاي پژوهشي به مواد اوليه، تجهيزات و دستگاههاي مختلف نياز دارد. تهيه اين تجهيزات نيز به دليل تحريمها با دشواري همراه است و دانشگاهها ناچارند به نوعي تحريمها را دور بزنند يا به هر نحوي اين وسايل را تهيه كنند.» او ادامه ميدهد: «براي مثال، سال گذشته معاونان پژوهشي وزارت بهداشت و وزارت علوم آماري ارائه ميكردند كه براساس آن، براي تهيه تجهيزات پژوهشي، هزينه تمامشده هر دلار براي دانشگاهها حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ هزار تومان ميشد؛ يعني علاوه بر قيمت خريد دستگاه، هزينههاي اضافي ناشي از تحريم نيز پرداخت ميشد و در نهايت هزينه تأمين تجهيزات به اين ارقام ميرسيد.» ابرينيا بيان ميكند: «اين مساله كار را بسيار سخت كرده است. اكنون در دانشگاه تهران، تجهيزات پژوهشي ما اصلاً بهروز نيست و در مقايسه با دانشگاههاي حتي كشورهاي اطراف نيز عقبمانده است. با اين حال، پژوهشگران ما توانستهاند انتشارات علمي قابلتوجهي داشته باشند كه موجب شده در برخي حوزهها جزو ۲۰ دانشگاه برتر قرار بگيريم. اين نشان ميدهد كه كيفيت و كميت كار پژوهشگران ما بسيار بالاست.»
وقتي تحريم دانشگاههاي ايران را از رتبهبندي جهاني حذف ميكند
همانطوركه اشاره شد محدوديتهاي ناشي از تحريمها سبب شده تهيه امكانات لازم براي پژوهش دانشگاه سخت يا در مواردي غيرممكن شود، در چنين وضعيتي عقب ماندن از دانشگاههاي كشورهاي منطقه چندان عجيب بهنظر نميرسد. اما مواجهه دانشگاه با پژوهش و توليد علم فقط به ماجراي كمبود امكانات يا تجهيزات برنميگردد، گاهي تحريمها مستقيم تاثير ميگذارند و مراكز بينالمللي رتبهبندي از پذيرش دانشگاههاي ايران خودداري ميكنند، اتفاقي كه براي دانشگاههاي ايران در رتبهبندي تايمز افتاده همين است، در پي حذف دانشگاههاي ايراني از رتبهبندي «پايداري و تأثيرگذاري» (Sustainability Impact Ratings) تايمز كه در روزهاي اخير بازتاب يافت، موسسه تايمز در پاسخ تحريمها را دليل عدم پذيرش موسسات ايراني در اين رتبهبندي اعلام كرد. بهگزارش ايسنا، بهروز رسولي، استاديار پژوهشگاه ايرانداك و متخصص علمسنجي، حذف دانشگاههاي ايران از رتبهبندي «تأثيرگذاري» تايمز را نتيجه مستقيم تحريمها دانست. به گفته او، موسسه تايمز عضويت در شبكه پايداري و تأثيرگذاري را شرط حضور در اين رتبهبندي قرار داده بود، اما به دليل تحريمها از پذيرش دانشگاههاي ايراني خودداري كرد. رسولي تأكيد كرد كه مشكل، انتقال پول يا پرداخت هزينه عضويت نبود؛ زيرا دانشگاههايي مانند دانشگاه تهران آمادگي پرداخت را داشتند و امكان انجام پرداختهاي بينالمللي نيز وجود داشت. به گفته او، شركت برگزاركننده به دليل نگراني از تبعات همكاري با موسسات ايراني، از پذيرش آنها خودداري كرده است. درهمينباره قبلتر جعفر توفيقي به خبرآنلاين گفته بود: «متاسفانه برخي ژورنالهاي علمي خارجي كه پذيراي مقالههاي ايرانيها بودند اعلام ميكنند بهدليل تحريم از پذيرش مقالات ايراني معذور هستند، البته چنين اقدامي جاي تاسف دارد كه مسائل علمي و سياسي را بهم ربط ميدهند اما به هرشكل اينطور رفتار ميكنند، كارشان غيرعادلانه است.»
انزواي علمي هزينه سنگين حذف از رتبهبنديهاي جهاني
با اشاره بههمين وضعيت ابرينيا به خبرآنلاين ميگويد: «تحريمها از جهت ديگر نيز بهصورت مستقيم بر انتشار مقالات اثر ميگذارند. براي مثال، در برخي موارد ديده شده كه بعضي مجلات، بدون هيچ دليلي، مقالات را حتي پيش از داوري رد ميكنند. خيلي ساده اعلام ميكنند كه اين مقاله در حوزه فعاليت ما نيست؛ در حالي كه به نظر ميرسد اين برخورد نيز به نوعي ناشي از تحريمها يا مسائل مشابه باشد و به شكل غيرمستقيم اعمال شود.» او ادامه ميدهد: «حالا اينكه نهادي كه شما به آن اشاره ميكنيد، بهطور مستقيم اعلام كرده به دليل تحريمها دانشگاههاي ايران را نميپذيرد، نشان ميدهد كه مشكل سياست خارجي ما بايد به نحوي حل شود؛ چون اين مساله بر دانشگاه، اقتصاد و حوزههاي مختلف كشور تأثير ميگذارد.» استاد دانشگاه تهران بيان ميكند: «وقتي به اين رتبهبنديها نگاه ميكنيم، ميبينيم تقريبا همه دانشگاههاي جهان تلاش ميكنند در آنها حضور داشته باشند و رتبه خود را ارتقا بدهند، چون اين رتبهبنديها نوعي استاندارد علمي محسوب ميشوند و نشان ميدهند دانشگاه در چه جايگاهي قرار دارد. اگر ما بهطور كامل از اين نظامهاي رتبهبندي خارج شويم، در واقع ارتباط خود را با دنيا قطع كردهايم؛ مثل اين است كه دور خودمان ديوار بكشيم و ديگر با كسي ارتباط نداشته باشيم. در چنين شرايطي، بهتدريج دچار پسرفت خواهيم شد. اين رتبهبنديها شاخصي هستند كه نشان ميدهند دانشگاههاي كشور ما در چه سطحي قرار دارند. اگر بخواهيم در آينده تعداد دانشجويان بينالمللي را افزايش بدهيم، همين رتبهبنديها بر جذب آنها اثرگذار است. اگر ديده نشويم، طبيعتا جذب دانشجوي بينالمللي نيز دشوارتر خواهد شد.»
