سازمان ملل: هوش مصنوعي بدون ظرفيت، شكاف توسعه را عميقتر ميكند
گزارش «تبديل هوش مصنوعي به يك دارايي توسعهاي در كشورهاي كمترتوسعهيافته» كه توسط بانك فناوري سازمان ملل منتشر شده، هشدار ميدهد كه هوش مصنوعي ميتواند به يك نقطه عطف براي توسعه تبديل شود، اما در صورت نبود ظرفيتهاي لازم، خطر تعميق شكاف ميان كشورها را نيز افزايش ميدهد.
گزارش «تبديل هوش مصنوعي به يك دارايي توسعهاي در كشورهاي كمترتوسعهيافته» كه توسط بانك فناوري سازمان ملل منتشر شده، هشدار ميدهد كه هوش مصنوعي ميتواند به يك نقطه عطف براي توسعه تبديل شود، اما در صورت نبود ظرفيتهاي لازم، خطر تعميق شكاف ميان كشورها را نيز افزايش ميدهد. بهگزارش پيوست، سازمان ملل هوش مصنوعي را يكي از فناوريهاي كليدي انقلاب صنعتي چهارم و ابزاري مهم براي تحقق اهداف توسعه پايدار ميداند. با اين حال، بخش قابلتوجهي از بحثهاي جهاني درباره هوش مصنوعي بر رقابت فناوري، تنظيمگري و توسعه مدلهاي پيشرفته متمركز شده و برنامهاي براي كشورهاي كمبرخوردار وجود ندارد. كشورهاي كمترتوسعهيافته با جمعيتي حدود ۱.۲ ميليارد نفر، نزديك به ۱۴درصد جمعيت جهان را تشكيل ميدهند، اما سهم آنها از اقتصاد جهاني تنها حدود ۱.۴درصد است. اين كشورها در عين داشتن محدوديتهاي جدي، به دليل رشد سريع دسترسي به اينترنت و جمعيت جوان، ميتوانند از فرصتهاي جهشي فناوري استفاده كنند. براساس اين گزارش، چالش اصلي براي ورود به عصر هوش مصنوعي صرفا دسترسي به فناوري نيست؛ بلكه توانايي كشورها براي جذب، بوميسازي و استفاده موثر از آن است. به همين دليل، آمادگي هوش مصنوعي بايد به عنوان تركيبي از زيرساخت، حكمراني و سرمايه انساني ديده شود.
آمادگي هوش مصنوعي؛ فراتر از خريد فناوري
يكي از مهمترين نكات گزارش سازمان ملل اين است كه هوش مصنوعي را نميتوان به عنوان يك محصول آماده خريداري كرد و انتظار داشت بهصورت خودكار باعث توسعه شود. استفاده موثر از اين فناوري نيازمند مجموعهاي از ظرفيتهاي مكمل است. كشورهايي كه زيرساخت ارتباطي، دادههاي قابل استفاده، نيروي انساني متخصص و چارچوبهاي حقوقي مناسب ندارند، حتي در صورت دسترسي به ابزارهاي هوش مصنوعي، با محدوديت جدي در استفاده عملي از آن مواجه خواهند شد. گزارش تأكيد ميكند اين ضعفها بهصورت زنجيرهاي بر يكديگر اثر ميگذارند. نبود زيرساخت باعث ميشود مهارتها امكان استفاده پيدا نكنند، نبود قوانين روشن سرمايهگذاري را كاهش دهد و كمبود نيروي انساني مانع شكلگيري اكوسيستم نوآوري شود. از نگاه اين گزارش، آمادگي هوش مصنوعي سه پايه اصلي دارد: زيرساخت، حكمراني و ظرفيت انساني. ضعف در هر يك از اين حوزهها ميتواند مسير بهرهبرداري از AI را محدود كند.
زيرساخت پايهاي كه بسياري از كشورها هنوز ندارند
برخي كشورهاي آسيايي كمترتوسعهيافته توانستهاند پيشرفت بيشتري در توسعه اتصال و زيرساخت داشته باشند و نمونههايي مانند لائوس، نپال و بوتان نشان ميدهد توسعه زيرساخت ديجيتال امكان بهبود سريعتر ظرفيتهاي فناوري را فراهم ميكند. با اين حال، زيرساخت موردنياز هوش مصنوعي تنها به اينترنت محدود نميشود. توسعه AI نيازمند مراكز داده، رايانش ابري و دسترسي به ظرفيت پردازشي است. گزارش نشان ميدهد بين سالهاي ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ كشورهاي كمترتوسعهيافته تنها ۳درصد از سرمايهگذاري جهاني در پروژههاي مراكز داده را جذب كردهاند. هزينه بالاي ايجاد مراكز داده، محدوديت انرژي، ضعف زيرساخت سنتي و كمبود دادههاي مناسب ازجمله موانع اصلي توسعه اين بخش هستند. در كنار زيرساخت فيزيكي، داده نيز به عنوان يكي از زيرساختهاي حياتي هوش مصنوعي معرفي شده است. دادههاي بسياري از اين كشورها پراكنده، غير استاندارد و ناكافي هستند و همين موضوع ميتواند باعث كاهش عملكرد مدلها و افزايش سوگيري الگوريتمي شود.
حكمراني؛ شرط تبديل فناوري به ظرفيت ملي
گزارش سازمان ملل تأكيد ميكند كه بدون سياستگذاري و چارچوب نهادي، توسعه هوش مصنوعي پايدار نخواهد بود. استراتژي ملي AI ميتواند مسير سرمايهگذاري، اولويتهاي توسعه و نقش بخش دولتي و خصوصي را مشخص كند. با وجود اهميت اين موضوع، تا سال ۲۰۲۵ تنها ۸ كشور از ميان ۴۴ كشور كمترتوسعهيافته داراي استراتژي ملي هوش مصنوعي بودند. اين شكاف نشان ميدهد بسياري از كشورها هنوز در مرحله تعريف مسير سياستي خود قرار دارند. گزارش تأكيد ميكند استراتژي موفق هوش مصنوعي نبايد صرفا يك سند كلي درباره اهميت فناوري باشد، بلكه بايد شامل برنامه عملي، حوزههاي اولويتدار، مسير سرمايهگذاري و اقدامات مشخص براي توسعه مهارت و زيرساخت باشد. تجربه كشورهايي مانند بنگلادش و سنگال نشان ميدهد برنامههاي ملي زماني اثربخشتر هستند كه به حوزههاي مشخص مانند سلامت، كشاورزي و خدمات عمومي متصل شوند.
نيروي انساني عامل تعيينكننده در موفقيت AI
حتي با وجود زيرساخت و فناوري، نبود نيروي انساني توانمند ميتواند مانع اصلي استفاده از هوش مصنوعي باشد. گزارش سازمان ملل سرمايه انساني را مهمترين عامل براي توسعه و تداوم استفاده از AI ميداند. براساس اين گزارش، تمام كشورهاي كمترتوسعهيافته در شاخص آمادگي مهارتهاي هوش مصنوعي در وضعيت «عقبمانده» قرار دارند. كمبود مهارتهاي ديجيتال، ضعف آموزش STEM (شامل دانش، فناوري، مهندسي و رياضي) و نبود ظرفيت جذب فناوري، امكان استفاده موثر از ابزارهاي هوش مصنوعي را كاهش ميدهد. با اين حال، برخي كشورها تلاش كردهاند اين فاصله را كاهش دهند. رواندا با توسعه برنامههاي آموزش مهارت ديجيتال و ايجاد پلتفرم «يك ميليون برنامهنويس» تلاش كرده ظرفيت انساني مورد نياز اقتصاد ديجيتال را ايجاد كند. توگو نيز برنامهاي براي آموزش كاركنان دولت و جوانان در حوزه مهارتهاي ديجيتال راهاندازي كرده است.
