مذاكرات در مسير ابهام و انتظار
با گذشت هفتهها از آغاز آتشبسي كه پس از جنگ ۳۹روزه ميان ايران از يكسو و امريكا و اسراييل ازسوي ديگر از ۱۹ فروردينماه شكل گرفت، هنوز چشمانداز روشني درباره سرنوشت نهايي اين وضعيت وجود ندارد.
با گذشت هفتهها از آغاز آتشبسي كه پس از جنگ ۳۹روزه ميان ايران از يكسو و امريكا و اسراييل ازسوي ديگر از ۱۹ فروردينماه شكل گرفت، هنوز چشمانداز روشني درباره سرنوشت نهايي اين وضعيت وجود ندارد. هرچند توقف درگيريهاي مستقيم باعث كاهش تنشهاي ميداني و بازگشت نسبي آرامش به منطقه شده، اما همچنان اين پرسش اساسي پابرجاست كه آيا اين آتشبس ميتواند به يك توافق پايدار و سياسي منجر شود يا منطقه بار ديگر به سمت دور تازهاي از تنش و درگيري حركت خواهد كرد. در واقع، شرايط فعلي بيش از آنكه يك صلح قطعي باشد، نوعي وضعيت ميانمرحلهاي و شكننده تلقي ميشود كه آينده آن به تصميمات سياسي و امنيتي دو طرف وابسته است. جنگ ۳۹ روزه، يكي از پرتنشترين و در عين حال تعيينكنندهترين روياروييهاي سالهاي اخير در منطقه بود؛ جنگي كه در آن، ايران توانست در برابر فشارهاي گسترده نظامي و سياسي مقاومت كند و معادلات جديدي را در سطح منطقهاي و بينالمللي شكل دهد. همين مساله باعث شده كه فضاي پس از جنگ، ديگر شباهتي به دورههاي قبلي تنش ميان تهران و واشنگتن نداشته باشد. اكنون بسياري از بازيگران منطقهاي و جهاني به اين جمعبندي رسيدهاند كه بدون در نظر گرفتن نقش و جايگاه ايران، امكان رسيدن به ثبات پايدار در منطقه وجود ندارد. در چنين فضايي، مساله مذاكرات و احتمال رسيدن به توافق، به يكي از مهمترين محورهاي تحولات سياسي تبديل شده است. هرچند هنوز هيچ توافق جامعي ميان دوطرف حاصل نشده و بياعتماديها همچنان پابرجاست، اما همزمان نشانههايي نيز وجود دارد كه نشان ميدهد مسير ديپلماسي بهطور كامل بسته نشده است. طي هفتههاي گذشته، رايزنيهاي سياسي و تماسهاي غيرمستقيم ادامه داشته و برخي كشورهاي منطقه نيز تلاش كردهاند نقش ميانجي را براي كاهش تنشها ايفا كنند. در اين ميان، پاكستان به يكي از مهمترين بازيگران ميانجي در روند جديد تبديل شده است. اسلامآباد كه طي سالهاي گذشته تلاش كرده روابط متوازني با طرفهاي مختلف منطقه حفظ كند، در هفتههاي اخير نقش فعالتري در نزديك كردن ديدگاههاي تهران و واشنگتن برعهده گرفته است. چند هفته قبل، يك دور مذاكره مستقيم ميان نمايندگان ايران و امريكا در اسلامآباد برگزار شد؛ نشستي كه اگرچه جزييات كامل آن رسانهاي نشد، اما از آن به عنوان يكي از مهمترين تماسهاي مستقيم دو طرف پس از پايان جنگ ياد ميشود. با اين حال، پس از آن دور از مذاكرات، هنوز نشست جديدي برگزار نشده و آينده گفتوگوها در هالهاي از ابهام قرار دارد. برخي تحليلگران معتقدند كه پيچيدگي اختلافات و حساسيت شرايط منطقه، باعث شده دو طرف با احتياط بيشتري در مسير مذاكره حركت كنند. در عين حال، تداوم تماسها و تحركات ديپلماتيك نشان ميدهد كه كانال گفتوگو همچنان باز است و تلاشها براي جلوگيري از بازگشت به درگيري ادامه دارد. در ادامه همين روند، نمايندگاني از پاكستان طي روزهاي گذشته وارد ايران شدند تا روند رايزنيها و امكان ازسرگيري مذاكرات را پيگيري كنند. اين سفرها نشاندهنده آن است كه ميانجيگري اسلامآباد همچنان فعال است و برخي بازيگران منطقهاي تلاش دارند شرايط را به سمت يك توافق سياسي هدايت كنند. بسياري از ناظران معتقدند كه نقش پاكستان در اين مرحله، تنها به انتقال پيام محدود نيست، بلكه بخشي از تلاش گستردهتر منطقه براي جلوگيري از بازگشت بحران به سطح درگيري نظامي محسوب ميشود. رييسجمهوري با تاكيد بر اينكه ايران در عمل پايبندي خود به چارچوبهاي حقوقي بينالمللي را نشان داده است، گفت: ما صرفا به دنبال احقاق حقوق حقه و قانوني ملت خود هستيم، اما سابقه و تجربه مذاكره با امريكاييها به ما حكم ميكند كه نهايت دقت را به عمل آوريم. مسعود پزشكيان شنبه
(۲ خرداد ۱۴۰۵) در ديدار عاصم منير، فرمانده ارتش جمهوري اسلامي پاكستان، با سپاسگزاري از تلاشهاي وي و دولت متبوعش براي ثبات و امنيت منطقه اظهار كرد: مردم و مسوولان پاكستان برادران ما هستند و به شما ارادت قلبي داريم. ما مسلمانان، يك پيكر واحد هستيم و چارهاي جز وحدت نداريم و بايد تلاش كنيم با همكاري وضعيت خودمان و همه مسلمانان جهان را ارتقا بخشيم. رييسجمهوري افزود: باور قلبي من اين است كه بايد اتحاد و انسجام جهان اسلام را با راهكارهاي عملي دنبال و تعاملات اقتصادي، اجتماعي، سياسي و فرهنگي فيمابين را هر چه بيشتر تقويت كرده و گسترش دهيم. افزايش سطح همكاريها ميان مردم كشورهاي اسلامي، مهمترين عامل در تحقق و تقويت وحدت عملي و رفع هرگونه زمينه اختلاف و درگيري ميان آنهاست. وي در بخش ديگري از سخنانش با تاكيد بر اينكه جمهوري اسلامي ايران در عمل پايبندي خود به چارچوبهاي حقوقي بينالمللي را نشان داده است، گفت: ما صرفا به دنبال احقاق حقوق حقه و قانوني ملت خود هستيم، اما سابقه و تجربه مذاكره با امريكاييها به ما حكم ميكند كه نهايت دقت را به عمل آوريم. پزشكيان با تاكيد بر اينكه جنگ هيچگاه براي هيچكسي منفعتي به همراه نداشته است، تصريح كرد: امريكا در اين منازعه پيروز نخواهد بود و اين كشورهاي منطقه و جهان هستند كه متحمل خسارات جدي خواهند شد و رژيم صهيونيستي تنها طرفي است كه به دنبال تامين منافع خود در منطقه از قبال جنگ است. رييسجمهوري با اشاره به بياعتمادي مردم ايران به امريكا به دليل نقض عهد مكرر، حملات حين مذاكرات و ترور مسوولان، تاكيد كرد: با چنين شرايطي، جمهوري اسلامي ايران با اتكا به روابط برادرانه با كشورهاي دوست ازجمله پاكستان، در مسير مذاكره قرار گرفته، اما هدف اصلي ما صرفا تامين منافع ملت ايران با راهكارهاي مقتضي و مناسب است. عاصم منير، فرمانده ارتش جمهوري اسلامي پاكستان نيز در اين ديدار با ابراز خرسندي از فرصت ديدار دوباره با رييسجمهور كشورمان و با ابلاغ سلامهاي گرم و آرزوهاي نيك نخستوزير و رييسجمهور كشورش به رييسجمهوري اسلامي ايران اظهار كرد: خوشبختانه روند مذاكرات به خوبي در حال پيش رفتن است. فرمانده ارتش پاكستان با قدرداني از ديدگاههاي رييسجمهوري اسلامي ايران، افزود: اسراييل منافع خود را در درگيري و اختلاف ميان مسلمانان در منطقه جستوجو ميكند و با هركس ازجمله بنده كه براي رفع درگيريها تلاش ميكنيم، دشمني جدي دارد و تمايلي به برقراري ثبات و امنيت در منطقه ندارد. عاصم منير با تاكيد بر اينكه صرفا به دنبال برقراري ثبات و جلوگيري از تداوم و تكرار جنگ و درگيري در منطقه است، اظهار اميدواري كرد كه مذاكرات جاري هر چه سريعتر به نتيجه مطلوب براي ايران و همه كشورها و مسلمانان منطقه برسد. همچنين عضو كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس كه در ديدار روز شنبه دوم خرداد عاصم منير، فرمانده ارتش پاكستان با محمدباقر قاليباف، رييس مجلس حضور داشت، توضيحاتي از جزييات اين ديدار مطرح كرد. فداحسين مالكي با اشاره به سفر فرمانده ارتش پاكستان به تهران، گفت: باتوجه به حسننيت ميان ايران و پاكستان، احساس ميشود ما بيشتر به يك توافق نهايي نزديك ميشويم، اما چالشهايي وجود دارد. وي ادامه داد: هر دوطرف ايراني و پاكستاني پذيرفتند كه اين چالشها و ندانمكاريها از ناحيه امريكاست كه به توافق نهايي ضربه ميزند و حتي ممكن است ميز مذاكره را كمرنگ كند به خصوص از ناحيه افرادي مانند ويتكاف كه گزارشهاي غيرواقع به ترامپ ميدهند و ترامپ هم براساس آن، توييت ميزند و موجب ايجاد حساسيت در ايران و حتي كدورت در دوستان پاكستاني ما ميشود. اين عضو كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس افزود: آنچه در اين ديدار مسلم بود، خيلي از موضوعات را امريكاييها پذيرفتهاند، اما ما هنوز مراحلي داريم كه در جلسات بعد مشخص ميشود و امشب نيز مذاكرات عميقتري ميان دوطرف وجود دارد. مالكي اظهار كرد: اميدواريم با درايت و تدبير جمهوري اسلامي ايران و پاكستان، سايه جنگ از منطقه دور شود و آرامش و ثبات در خاورميانه و همچنين تنگه هرمز برقرار شود. وي در پايان و در جمعبندي گفت: اين ديدار را ميتوان مثبت تلقي كرد اما برخي از موضعگيريهاي اخير امريكاييها بهخصوص ترامپ و وزير خارجه تندروي امريكا، قدري نگرانكننده است كه بايد طرف پاكستاني اين مسائل را بيشتر لحاظ كند. رييس هيات مذاكرهكننده ايران با اشاره به مساعي جميله پاكستان در گفتوگوها با دولت امريكا، اظهار كرد: ما از حقوق ملت و كشورمان عدول نميكنيم مخصوصا با طرفي كه اصلا صداقت نداشته و اعتمادي به او وجود ندارد. جمهوري اسلامي ايران همانطور كه با شجاعت و اقتدار در ميدان نبرد از كيان ايران دفاع كرد، در عرصه ديپلماسي نيز با هوشمندي و قدرت براي احقاق حقوق حقه ايران و تامين منافع ملي كشور كوشش خواهد كرد. قاليباف خطاب به فرمانده ارتش پاكستان گفت: نظاميها بيش از ديگران و بهتر از همه ارزش صلح را ميدانند اما همان نظاميان هيچگاه اجازه نميدهند عزت و حقوق كشورشان لگدمال شود. رييس مجلس با اشاره به جنايتهاي متعدد امريكا و خسارتهاي جنگ، آسيبهاي معنوي آن را غيرقابل جبران دانست و گفت: ما در حال مذاكره بوديم كه امريكا جنگ بهراه انداخت و حالا ميگويد براي پايانش مذاكره كنيم. در آتشبسي بوديم كه شما واسطهاش بوديد و امريكا با نقص عهد، محاصره دريايي كرد و حالا به دنبال برداشتن آن است! وي در پايان تاكيد كرد: نيروهاي مسلح ما در دوران آتشبس به نحوي خود را بازسازي كردهاند كه در صورت حماقت ترامپ و آغاز مجدد جنگ، حتما براي امريكا كوبندهتر و تلختر از روز اول جنگ خواهند بود. موضع ايران در قبال مذاكرات نيز نسبتا روشن و ثابت بوده است. مقامهاي ايراني بارها تاكيد كردهاند كه جمهوري اسلامي ايران از حقوق و منافع خود عقبنشيني نخواهد كرد و هرگونه توافق احتمالي بايد بر پايه احترام متقابل و به رسميت شناختن حقوق ايران شكل بگيرد. همزمان، تهران اعلام كرده كه در صورت وجود اراده واقعي براي رسيدن به يك توافق عادلانه، آماده ادامه مسير ديپلماسي و مذاكره است. اين موضع، در واقع تلاشي براي حفظ توازن ميان اقتدار ميداني و آمادگي براي راهحل سياسي تلقي ميشود. كارشناسان معتقدند تجربه جنگ اخير، موقعيت ايران را در مذاكرات تغيير داده است. از نگاه اين تحليلگران، مقاومت ايران در طول جنگ و ناتواني طرف مقابل در دستيابي به اهداف اعلامي، باعث شده فضاي گفتوگوهاي احتمالي آينده با گذشته متفاوت باشد، به همين دليل، تهران اكنون تلاش دارد مذاكرات را از موضعي مبتني بر تثبيت حقوق و دستاوردهاي خود دنبال كند، نه صرفا از موضع كاهش تنش. در مجموع، فضاي كنوني ميان ايران و امريكا همچنان فضايي پيچيده، حساس و چندلايه است. از يكسو، خطر بازگشت تنش و حتي ازسرگيري درگيريها همچنان وجود دارد و ازسوي ديگر، مسير رسيدن به توافق نيز كاملا بسته نشده است. آنچه اكنون بيش از هر چيز اهميت دارد، اين است كه آيا دوطرف ميتوانند از فضاي پس از جنگ براي رسيدن به يك چارچوب پايدار و عادلانه استفاده كنند يا منطقه بار ديگر وارد چرخهاي تازه از بحران خواهد شد. در اين ميان، ايران تاكيد دارد كه هم آماده دفاع از حقوق خود است و هم در صورت رعايت اصول احترام و عدالت، مسير گفتوگو را باز نگه خواهد داشت؛ رويكردي كه ميتواند در هفتهها و ماههاي آينده، نقش تعيينكنندهاي در سرنوشت تحولات منطقه ايفا كند.
