دلايل اختلاف آمار جهاني و داخلي از كيفيت هواي تهران

در حالي كه افزايش كيفيت هواي تهران از سال‌هاي گذشته يكي از مطالبات مهم شهروندان بوده، تعداد روزهاي آلوده اين شهر افزايش قابل توجهي يافته است. در اين شرايط شاخص كيفيت هوا نه فقط معياري براي برنامه‌ريزي و مديريت شهر كه به معناي كيفيت تنفس شهروندان است. در اين ميان داده‌هايي كه از سوي شركت كنترل كيفيت هواي تهران ارايه مي‌شود بعضا با داده‌هاي بين‌المللي متفاوت است.

هواي تهران در سال جاري ۲ روز خطرناك، ۲ روز بسيار ناسالم، ۲۱ روز ناسالم براي همه و ۱۲۵ روز ناسالم براي گروه‌هاي حساس شد. اين داده‌ها بر اساس جمع‌بندي آمار شركت كنترل كيفيت هواي تهران ارايه مي‌شود؛ داده‌هايي كه در دسترس عموم قرار دارد و مقايسه روزهاي سالم و ناسالم سال گذشته و امسال در ۲۸۹ روز، روند افزايشي روزهاي خطرناك، بسيار ناسالم، ناسالم براي همه و ناسالم براي گروه‌هاي حساس را نشان مي‌دهد.  بر اساس توضيحات IQAir اين پايگاه داده‌هاي كيفيت هوا را از منابع متنوعي در سطح جهان جمع‌آوري و حين انتشار مشخص مي‌كند كه داده‌ها از چه طريقي توليد و از چه منبعي منتشر مي‌شود. داده‌هاي منتشرشده به يك «مشاركت‌كننده» يا يك «منبع» نسبت داده مي‌شود. مشاركت‌كننده به مالك يا بهره‌بردار يك ايستگاه يا شبكه‌اي از ايستگاه‌هاي پايش هوا گفته مي‌شود، در حالي كه «منبع» نهادي است كه داده‌ها را منتشر مي‌كند، بدون آنكه مالك تجهيزات اندازه‌گيري باشد. بهره‌برداران دستگاه‌هاي پايش كيفيت هوا در شش دسته دولتي، سازمان‌هاي غير انتفاعي، آموزشي، شركتي، فردي و ناشناس قرار مي‌گيرند.  از سوي ديگر بر اساس اعلام AirVisual، تمامي داده‌ها پيش از انتشار تحت فرايند اعتبارسنجي قرار مي‌گيرند. اين فرايند براي حسگرهاي مرجع دولتي و حسگرهاي كم‌هزينه البته متفاوت است. از آنجا كه داده‌هاي ايستگاه‌هاي دولتي، با وجود دقت بالا، ممكن است در برخي موارد دچار نوسان يا خطا شوند، به همين دليل، مقادير ثبت‌شده با الگوهاي تاريخي، شرايط جوي و داده‌هاي ايستگاه‌هاي اطراف مقايسه مي‌شود. اما در مورد حسگرهاي كم‌هزينه، علاوه بر اعتبارسنجي، فرايند كاليبراسيون و تصحيح داده نيز انجام مي‌شود كه اين تصحيح با در نظر گرفتن عواملي مانند رطوبت، دما و تركيب آلاينده‌ها صورت مي‌گيرد. 

   اختلاف آمارهاي بين‌المللي ناشي از سنسورهاي ارزان‌قيمت و مدل‌سازي است

فاطمه كريمي، مديركل شركت كيفيت هواي تهران، در اين باره به ايسنا گفت: داده‌هاي سنجش آلودگي هوا در كشور از طريق ايستگاه‌هاي زميني تأمين مي‌شود، به‌گونه‌اي كه در حال حاضر ۱۹ ايستگاه متعلق به شركت كنترل كيفيت هوا و ۱۴ ايستگاه وابسته به سازمان حفاظت محيط زيست به‌صورت فعال، وضعيت كيفيت هوا را پايش مي‌كنند. وي در ادامه گفت: اطلاعات اين ايستگاه‌ها در دو نوبت در طول شبانه‌روز و در تمام ايام سال با يكديگر تبادل مي‌شود و صحت پايش توسط مديران پايش مورد بررسي قرار مي‌گيرد. مديركل شركت كيفيت هواي تهران افزود: داده‌هاي كيفيت هوا به‌صورت آنلاين، هم‌زمان و سيستمي پردازش و اطلاع‌رساني مي‌شوند و هيچ‌گونه امكان دخل و تصرف يا تغيير داده‌ها وجود ندارد. همچنين در صورت بروز اختلال فني مانند قطعي برق، خرابي تجهيزات يا اتمام فيلتر، ممكن است داده‌هاي يك ايستگاه به‌طور موقت با ساير ايستگاه‌ها هم‌خواني نداشته باشد. در چنين شرايطي، اگر داده‌اي خارج از محدوده استاندارد تشخيص داده شود، صرفاً اطلاعات همان ايستگاه از چرخه محاسبه شاخص حذف مي‌شود و پس از بررسي فني و رفع مشكل، دوباره به شبكه برمي گردد. مديرعامل شركت كنترل كيفيت هواي تهران تاكيد كرد: تجهيزات مورد استفاده در ايستگاه‌هاي پايش آلودگي هوا از معتبرترين برندهاي روز جهان انتخاب شده‌اند. اين تجهيزات در بسياري از كشورهاي پيشرفته نيز مورد استفاده قرار مي‌گيرد بنابراين داده‌هاي اين آنالايزرها دقيق و بر اساس برداشت زميني است. اين داده‌ها بدون استفاده از مدل‌سازي و به‌صورت برداشت واقعي از ابزارهاي دقيق به دست آمده است. 

   تفاوت دقت تجهيزات و روش محاسبه

كريمي در ادامه اظهار كرد: اختلاف مشاهده‌شده ميان شاخص‌هاي رسمي و برخي سايت‌هاي بين‌المللي مثل IQAir، عمدتاً ناشي از استفاده اين سايت‌ها از چند ايستگاه محدود است. اين ايستگاه‌ها با استفاده از سنسورهاي ارزان‌قيمت و محدود و اتكا به مدل‌سازي و ميان‌يابي، داده‌ها را ارزيابي مي‌كنند كه با آناليزرهاي موجود در شركت كنترل كيفيت هواي تهران تفاوت بسياري دارد. در اين روش‌ها، داده‌هاي يك يا چند نقطه محدود به عنوان نماينده كل شهر در نظر گرفته مي‌شود. در حالي كه شبكه متراكم ايستگاه‌هاي زميني، تصوير دقيق‌تر و قابل اتكاتري از وضعيت واقعي آلودگي هوا ارايه مي‌دهد. او اين اختلاف را ناشي از تفاوت دقت تجهيزات و روش محاسبه دانست و گفت: هر يك از آنالايزرهاي مورد استفاده در ايستگاه‌هاي رسمي، چند ميليارد تومان ارزش دارند و براي هر آلاينده، دستگاه مجزا به‌كار گرفته مي‌شود؛ در حالي كه سنسورهاي ارزان‌قيمت توان و دقت چنين اندازه‌گيري‌هايي را ندارند.

كريمي با تأكيد بر اينكه اين موضوع از مسيرهاي رسمي و حاكميتي در حال پيگيري است، گفت: هدف از اين پيگيري‌ها، صيانت از مرجعيت داده‌هاي رسمي و جلوگيري از ايجاد نگراني شهروندان است؛ بر همين اساس نه تنها سال جاري، بلكه سال گذشته نيز اين موضوع براي پيگيري از سوي مديران ارشد شهري به مراجع رسمي و حاكميتي ارجاع شد. اين تكليف در درجه اول بر عهده سازمان حفاظت محيط زيست است بنابراين صيانت از مرجع داده‌ها نيز بايد از سوي سازمان حفاظت محيط زيست انجام شود. 

مديركل شركت كيفيت هواي تهران در پايان تاكيد كرد: فرايند سنجش، پايش و اطلاع‌رساني كيفيت هوا در كشور منطبق بر استانداردهاي جهاني انجام مي‌شود و سامانه‌هاي رسمي، با سابقه‌اي چند ده‌هاي، همچنان مرجع اصلي حكمراني آلودگي هواست.