بنگاهداري به جاي نوسازي ناوگان
در حالي كه تركيه شمار گردشگران ورودي خود را از حدود ۱۵ ميليون نفر در دوران كرونا به ۵۵ تا ۶۰ ميليون نفر رسانده، صنعت گردشگري ايران همچنان با گراني سفر، محدوديت ناوگان هوايي و ضعف زيرساختها دستوپنجه نرم ميكند.
در حالي كه تركيه شمار گردشگران ورودي خود را از حدود ۱۵ ميليون نفر در دوران كرونا به ۵۵ تا ۶۰ ميليون نفر رسانده، صنعت گردشگري ايران همچنان با گراني سفر، محدوديت ناوگان هوايي و ضعف زيرساختها دستوپنجه نرم ميكند. اكنون در شرايطي كه ۳۴ تا ۳۵ شركت هواپيمايي در كشور فعال هستند، انتقادها از تخصيص منابع ايرلاينها به فعاليتهاي غيرمرتبط با هوانوردي، گسترش پروازهاي چارتري و افزايش هزينه بليت، پرسش مهمي را پيش روي سياستگذاران قرار داده است: چرا توسعه ظرفيت پروازي و نوسازي ناوگان به اولويت نخست صنعت تبديل نشده است؟حرمتالله رفيعي، رييس انجمن دفاتر خدمات مسافرت هوايي و جهانگردي ايران، معتقد است مشكل اين صنعت صرفاً گرانفروشي نيست، بلكه ساختار فعاليت برخي شركتها نيز نيازمند بازنگري است. او با اشاره به تعداد شركتهاي فعال هواپيمايي ميگويد: در حال حاضر حدود ۳۴ تا ۳۵ شركت هواپيمايي فعال داريم و تعداد ديگري نيز در انتظار دريافت مجوز هستند.به اعتقاد رفيعي، بايد مشخص شود آيا بازار ايران واقعاً به اين تعداد ايرلاين نياز دارد و آيا ظرفيت موجود به شكل مناسبي مديريت ميشود. از منظر اقتصادي، افزايش تعداد شركتها زماني به توسعه بازار منجر ميشود كه با افزايش ظرفيت ناوگان، سرمايهگذاري و رقابت موثر همراه باشد.يكي از انتقادهاي اصلي وي به نحوه تخصيص منابع مالي شركتها مربوط است. رفيعي تأكيد ميكند: برخي شركتهاي هواپيمايي به جاي اينكه منابع حاصل از فعاليت خود را صرف خريد هواپيما، توسعه ناوگان و نوسازي تجهيزات كنند، به سمت هتلداري، باشگاهداري و ساير فعاليتهاي اقتصادي ميروند.اين مساله در شرايط محدوديت ناوگان، اهميت بيشتري پيدا ميكند؛ چراكه سرمايهگذاري در فعاليتهاي جانبي ميتواند منابع موردنياز براي توسعه ماموريت اصلي ايرلاينها را محدود كند.
پروازهاي چارتري حلقهاي در زنجيره افزايش قيمت
گسترش پروازهاي چارتري يكي ديگر از موضوعات مورد انتقاد رييس انجمن دفاتر خدمات مسافرت هوايي است. چارتر در ساختار متعارف هوانوردي براي استفاده از ظرفيت مازاد صندليها تعريف شده، اما به گفته رفيعي، استفاده گسترده از آن در بازار ايران، از كاركرد اوليه فاصله گرفته است.او ميگويد: چارتر در اصل براي استفاده از ظرفيت مازاد صندليهاي هواپيما تعريف شده است؛ يعني زماني كه يك شركت هواپيمايي ظرفيت اضافه دارد، ميتواند آن را در اختيار چارتركننده قرار دهد. اما امروز شاهد هستيم كه بخش عمدهاي از پروازهاي داخلي و خارجي به شكل چارتري عرضه ميشوند.رفيعي همچنين درباره هزينه ورود به چرخه فروش و دريافت ظرفيت پروازي هشدار ميدهد: در برخي موارد، شركت هواپيمايي اعلام ميكند براي ورود به چرخه فروش يا دريافت ظرفيت پروازي، بايد مبلغ بسيار بالايي پرداخت شود. طبيعتاً اين هزينهها در نهايت از جيب مردم تأمين ميشود.از منظر اقتصادي، افزايش هزينه واسطهگري و توزيع ميتواند به قيمت نهايي خدمات منتقل شود. به همين دليل، رفيعي معتقد است پروازهاي برنامهاي و زمانبنديشده بايد تقويت شوند و چارتر تنها در جايگاه واقعي خود مورد استفاده قرار گيرد؛ روندي كه به گفته وي، در شرايط فعلي به حقوق مصرفكننده آسيب ميزند.
گراني بليت و كاهش قدرت خريد مسافران
افزايش هزينه حملونقل هوايي تنها به بازار بليت محدود نميشود و بر كل زنجيره گردشگري اثر ميگذارد. هزينه جابهجايي يكي از اجزاي مهم قيمت تمامشده سفر است و افزايش آن ميتواند تقاضا براي اقامت، خدمات تفريحي و ساير فعاليتهاي گردشگري را كاهش دهد. رفيعي با اشاره به بالا بودن هزينه سفر در كشور ميگويد: گاهي مسافر براي سفر از تهران به يك شهر ديگر بايد هزينهاي پرداخت كند كه با هزينه سفر بين دو كشور اروپايي قابل مقايسه نيست. به گزارش مهر، او خواستار بررسي دقيق هزينههاي عملياتي شركتهاي هواپيمايي شده و ميافزايد: در برخي محاسبات، هزينه هر ساعت پرواز حدود ۲۰ دلار عنوان ميشود و بايد مشخص شود ساير هزينههايي كه شركتها به آن استناد ميكنند، تا چه اندازه واقعي و متناسب با شرايط فعاليت آنهاست. البته ارزيابي قيمت تمامشده پرواز مستلزم بررسي هزينه سوخت، تعمير و نگهداري، قطعات، بيمه، فرودگاه و تأمين مالي ناوگان است. با اين حال، شفافيت هزينهها ميتواند زمينه ارزيابي دقيقتر نرخ بليت و عملكرد شركتها را فراهم كند. رييس انجمن دفاتر خدمات مسافرت هوايي و جهانگردي ايران همچنين معتقد است افزايش قيمت در يك بخش حملونقل به ساير بخشها منتقل ميشود و در نهايت، مردم براي انجام يك سفر معمولي با هزينههاي سنگين مواجه خواهند شد.
پلتفرمهاي آنلاين و مساله رقابت در بازار فروش
بازار فروش آنلاين بليت نيز از ديگر محورهاي انتقاد رفيعي است. پلتفرمها با هدف تسهيل ارتباط ميان توليدكننده و مصرفكننده شكل گرفتهاند، اما به اعتقاد او، برخي از آنها از نقش واسطهگري فراتر رفتهاند.او توضيح ميدهد: قرار بود اين مجموعهها محصولات توليدكنندگان خدمات گردشگري را عرضه كنند و در ازاي ارايه خدمات، سهم مشخصي از توليدكننده دريافت كنند.رييس انجمن دفاتر خدمات مسافرت هوايي و جهانگردي ايران با انتقاد از وضعيت موجود ميگويد: اما امروز در برخي موارد پلتفرم خودش را صاحب محصول ميداند، خودش قيمتگذاري ميكند و در عين حال در قبال خدمات ارايهشده نيز پاسخگويي مناسبي ندارد.به گفته رفيعي، پلتفرم بايد نقش واسطه و عرضهكننده را داشته باشد، نه اينكه هم مالك محصول باشد، هم تعيينكننده نرخ و هم مسووليتهاي توليدكننده را بر عهده بگيرد.او همچنين تأكيد ميكند: اگر پروازي انجام نشد يا مشكلي در ارايه خدمات به وجود آمد، توليدكننده بايد وجه را به سامانه بازگرداند تا پلتفرم بتواند حقوق مسافر را تأمين كند.رفيعي خواستار نظارت دولت بر صدور مجوزهاست تا چند مجموعه محدود بر بخش بزرگي از بازار مسلط نشوند و پاسخگويي به مشتريان تضعيف نشود.
گردشگري ايران ظرفيت بالا و سهم پايين از بازار منطقه
در حوزه گردشگري ورودي، عراق يكي از مهمترين بازارهاي ايران محسوب ميشود. رفيعي ميگويد: از نظر گردشگران ورودي، عراق يكي از مهمترين و در واقع نخستين بازارهاي گردشگري ايران است.به گفته رييس انجمن دفاتر خدمات مسافرت هوايي و جهانگردي ايران، سفر زائران عراقي به مشهد و قم در كنار افزايش سفرهاي تفريحي به كيش، قشم، اصفهان، شيراز و مناطق شمالي، ظرفيت قابلتوجهي براي توسعه گردشگري ايجاد كرده است.او درباره جايگاه تركيه در پروازهاي ايران نيز ميگويد: از نظر تعداد پروازها، تركيه جايگاه مهمي دارد. بخشي از مسافران صرفاً به تركيه سفر ميكنند، اما گروه زيادي نيز از اين كشور به عنوان مقصد واسط براي سفر به ساير كشورها استفاده ميكنند.رفيعي تأكيد ميكند سفرهاي اربعين نيز به دليل ماهيت زيارتي و سهم بالاي حملونقل زميني، بايد جدا از گردشگري متعارف بررسي شوند.او معتقد است مشكل ايران كمبود جاذبه نيست: ما در ايران از نظر جاذبههاي تاريخي، طبيعي و فرهنگي چيزي كم نداريم. از تخت جمشيد و ميدان نقش جهان گرفته تا غار عليصدر و كوههاي مريخي سيستان و بلوچستان، ظرفيتهاي ارزشمندي داريم.رييس انجمن دفاتر خدمات مسافرت هوايي و جهانگردي ايران با اشاره به تجربه تركيه ميگويد: مشكل اصلي ما كمبود جاذبه نيست، بلكه كمبود مديريت دلسوز، برنامهريزي و معرفي مناسب ظرفيتهاي گردشگري است. تركيه در دوران كرونا حدود ۱۵ ميليون گردشگر ورودي داشت، اما امروز توانسته اين رقم را به حدود ۵۵ تا ۶۰ ميليون گردشگر برساند.رفيعي گردشگري را ظرفيتي براي ايجاد درآمد در كنار صنعت نفت ميداند و معتقد است استانداران و مديران استاني بايد براي معرفي جاذبهها و توسعه خدمات اقامتي و حملونقل برنامهريزي كنند.
مشهد؛ نمونهاي از پيوند
زيارت و گردشگري
در ميان مقاصد داخلي، مشهد از نگاه رفيعي جايگاه ويژهاي دارد. او ميگويد: مشهد يكي از مهمترين مقاصد گردشگري كشور است و حدود ۵۵ درصد ظرفيت هتلهاي مورد اشاره در اين حوزه در اين شهر قرار دارد.به اعتقاد رييس انجمن دفاتر خدمات مسافرت هوايي و جهانگردي ايران، موفقيت مشهد تنها به وجود حرم مطهر امام رضا (ع) محدود نيست و معرفي جاذبههايي مانند شانديز و طرقبه نيز در توسعه بازار گردشگري آن نقش داشته است.رفيعي درباره ضرورت توسعه ساير مقاصد ميگويد: ساير استانها نيز بايد از اين تجربه استفاده كنند و با توسعه زيرساختها، معرفي جاذبهها و ارتقاي كيفيت خدمات، سهم بيشتري از بازار گردشگري داخلي به دست آورند.
نوسازي ناوگان پيششرط اصلاح اقتصاد سفر
مجموع انتقادهاي مطرحشده نشان ميدهد مشكلات هوانوردي و گردشگري ايران به يكديگر پيوند خوردهاند. گراني بليت، محدوديت ظرفيت پروازي، گسترش چارتر و ضعف رقابت، هزينه سفر را افزايش ميدهد و ضعف زيرساختهاي گردشگري نيز مانع بهرهبرداري از ظرفيتهاي داخلي و خارجي ميشود.در چنين شرايطي، توسعه صنعت هوايي صرفاً با افزايش تعداد مجوزها محقق نخواهد شد. شفافيت هزينهها، سرمايهگذاري در ناوگان، تقويت پروازهاي برنامهاي و نظارت بر بازار فروش بايد در اولويت قرار گيرد.در نهايت، ايرلاين زماني ميتواند موتور محرك گردشگري باشد كه منابع خود را پيش از بنگاهداري، صرف توسعه ناوگان و افزايش كيفيت خدمات كند؛ زيرا بدون حملونقل رقابتي و مقرونبهصرفه، ظرفيتهاي گردشگري ايران نيز به درآمد اقتصادي پايدار تبديل نخواهند شد.