از زيرساخت‌هاي ارتباطي تا فرصت‌هاي اقتصادي؛ دو مسير متفاوت در حكمراني ديجيتال

اينترنت ايران در آينه تجربه چين

۱۴۰۵/۰۸/۲۶ - ۰۰:۵۴:۵۲
کد خبر: ۴۱۱۴۷۹

چين سال‌هاست كه براي برخي سياستگذاران ايراني به نمونه‌اي از مديريت اينترنت تبديل شده است؛ الگويي كه قرار است با محدودكردن دسترسي به پلتفرم‌هاي خارجي، زمينه توسعه خدمات بومي و افزايش استقلال ديجيتال را فراهم كند.

چين سال‌هاست كه براي برخي سياستگذاران ايراني به نمونه‌اي از مديريت اينترنت تبديل شده است؛ الگويي كه قرار است با محدودكردن دسترسي به پلتفرم‌هاي خارجي، زمينه توسعه خدمات بومي و افزايش استقلال ديجيتال را فراهم كند. با اين حال، بررسي وضعيت دو كشور نشان مي‌دهد شباهت در محدوديت‌هاي اينترنتي لزوما به معناي شباهت در امكانات كاربران نيست. چين در كنار نظام گسترده كنترل اينترنت، زيرساخت ارتباطي قدرتمند، خدمات ديجيتال فراگير و مسيرهاي متعددي براي فعاليت اقتصادي در بازارهاي جهاني دارد؛ امكاناتي كه بخش مهمي از آنها در ايران يا وجود ندارند يا دسترسي به آنها با موانع جدي روبه‌رو است.

چين در سال‌هاي گذشته به يكي از نمونه‌هاي مورد علاقه برخي سياستگذاران ايراني براي مديريت فضاي مجازي تبديل شده است. در اظهارات مقام‌ها و نمايندگان مجلس، معمولا از كنترل اينترنت خارجي، تقويت پلتفرم‌هاي داخلي و استقلال ديجيتال اين كشور به عنوان ويژگي‌هاي مثبت ياد مي‌شود. با اين حال، مقايسه وضعيت اينترنت در دو كشور نشان مي‌دهد آنچه در ايران از تجربه چين مورد توجه قرار گرفته، بيشتر به سازوكارهاي محدودسازي دسترسي مربوط است؛ در حالي كه زيرساخت ارتباطي، سرعت اينترنت، گستردگي خدمات ديجيتال و امكان فعاليت اقتصادي در بازارهاي بين‌المللي نيز بخش مهمي از واقعيت اينترنت چين را تشكيل مي‌دهند. بر اساس گزارش‌هاي آزادي اينترنت در سال ۲۰۲۶، ايران و چين هر دو امتياز ۹ از ۱۰۰ را كسب كرده‌اند. اين شباهت آماري در نگاه نخست مي‌تواند نشان‌دهنده نزديكي سياست‌هاي دو كشور در كنترل فضاي مجازي باشد، اما تجربه كاربران تفاوت‌هاي قابل توجهي دارد. چين با وجود سانسور گسترده اينترنت، از شبكه ارتباطي پيشرفته و مجموعه‌اي از خدمات ديجيتال برخوردار است كه در بسياري از حوزه‌ها امكان فعاليت كاربران و كسب‌وكارها را فراهم مي‌كند. بنابراين پرسش اصلي درباره الگوبرداري از اين كشور آن است كه آيا قرار است تمام ابعاد تجربه ديجيتال چين مورد توجه قرار گيرد يا صرفا محدوديت‌هاي آن الگو قرار گرفته است؟

 

    الگوبرداري از چين تاكيد بر كنترل اينترنت

اشاره به تجربه چين در اظهارات مقام‌هاي ايراني موضوع تازه‌اي نيست. علي يزدي‌خواه، نماينده مجلس، دي ۱۴۰۰ از راه‌اندازي اينترنت ملي در چين تمجيد كرد و ابتكارهاي اين كشور را منحصربه‌فرد دانست. حسين جلالي، نماينده وقت مجلس و از حاميان طرح صيانت، نيز خرداد ۱۴۰۲ پيشنهاد داد ايران از الگوي اينترنت چين پيروي كند. او در همان مقطع مدعي شد هكرها تاكنون نتوانسته‌اند به سامانه‌هاي چيني نفوذ كنند. اين رويكرد در سال ۱۴۰۵ نيز ادامه پيدا كرد. مصطفي طاهري، رييس كميته ارتباطات و فناوري اطلاعات كميسيون صنايع مجلس، مدعي شد اينترنت جهان ‌جز چين زيرنظر وزارت دفاع امريكا قرار دارد و با اشاره به توان خدمات داخلي اين كشور، الگوبرداري از مدل چيني را پيشنهاد كرد. علي يزدي‌خواه نيز در ارديبهشت امسال و همزمان با خاموشي اينترنت، مدعي شد بيش از ۹۰ درصد نيازهاي مردم بدون اينترنت جهاني قابل تامين است و كاربران مشكل عمده‌اي ندارند. اميرحسين ثابتي، نماينده تهران نيز در دفاع از تقويت شبكه داخلي به تجربه چين اشاره كرد. او با انتقاد از كيفيت جست‌وجوگرهاي ايراني گفت خدمات جايگزين در چين به‌گونه‌اي توسعه يافته‌اند كه واقعا پاسخگوي نياز كاربران هستند. البته اين ديدگاه ميان تمام مقام‌هاي مسوول مشترك نيست. عيسي زارع‌پور، وزير ارتباطات وقت، خرداد ۱۴۰۲ وضعيت دسترسي به اينترنت در چين را نامساعد توصيف كرده و گفته بود وزارتخانه او قصد الگوبرداري از اين كشور را ندارد.

 

     دو مدل محدودسازي با پيامدهاي متفاوت

چين برخلاف تصور رايج، از اينترنت جهاني جدا نشده است. اين كشور همچنان از طريق ارتباطات بين‌المللي به شبكه جهاني متصل است، اما سامانه موسوم به «ديوار آتش بزرگ» (Great Firewall) دسترسي كاربران به شمار زيادي از وب‌سايت‌ها و پلتفرم‌هاي خارجي را مسدود مي‌كند. فيلترينگ دامنه‌ها، دستكاري درخواست‌هاي DNS و شناسايي و قطع ارتباطات از جمله روش‌هاي مورد استفاده در اين سامانه است. در كنار اين محدوديت‌ها، شركت‌هاي فناوري نيز موظف به رعايت مقررات سخت‌گيرانه درباره محتوا و داده‌هاي كاربران هستند. براي نمونه، اپل در گزارش شفافيت سال ۲۰۲۵ اعلام كرد به دنبال درخواست‌هاي دولتي، ۱۹۶ اپليكيشن را از فروشگاه خود در سرزمين اصلي چين حذف كرده است. با اين حال، نحوه اعمال محدوديت در ايران و چين يكسان نيست. چين در شرايط معمول ارتباط بين‌المللي كنترل‌شده‌اي دارد، اما ايران در مقاطع مختلف خاموشي‌هاي گسترده اينترنت جهاني را تجربه كرده است. حتي پس از آتش‌بس نيز محدوديت‌هاي اينترنتي براي ماه‌ها ادامه يافت و دشواري دسترسي به شبكه جهاني به تشكيل ستاد ويژه منجر شد. در جريان ناآرامي‌هاي دي‌ماه نيز اينترنت پس از نوزدهم دي و با وجود بازگشت نسبي شرايط به وضعيت عادي، حدود ۲۰ روز ديگر قطع ماند. اين تفاوت براي كاربران و كسب‌وكارهايي كه فعاليتشان به ارتباطات بين‌المللي وابسته است، اهميت زيادي دارد. ضمن آنكه توسعه فناوري در چين را نمي‌توان صرفا حاصل فيلترينگ دانست. وسعت بازار، سرمايه‌گذاري، ظرفيت شركت‌هاي فناوري و ارتباطات تجاري بين‌المللي، همگي در شكل‌گيري موقعيت فعلي اين كشور نقش داشته‌اند.

 

     فاصله زيرساختي

از تعداد اشتراك تا سرعت اينترنت

يكي از ملموس‌ترين تفاوت‌هاي دو كشور به زيرساخت اينترنت ثابت مربوط مي‌شود. بر اساس داده‌هاي اتحاديه بين‌المللي مخابرات كه بانك جهاني منتشر كرده است، چين در سال ۲۰۲۴ به ازاي هر ۱۰۰ نفر جمعيت، ۴۷ اشتراك پهن‌باند ثابت داشته؛ در حالي كه اين شاخص براي ايران ۱۲ اشتراك بوده است. به اين ترتيب، تراكم اشتراك اينترنت ثابت در چين تقريبا چهار برابر ايران است. البته اين شاخص تعداد اشتراك‌ها را نشان مي‌دهد و نبايد آن را معادل درصد جمعيت داراي اينترنت ثابت دانست. اختلاف در سرعت نيز قابل توجه است. داده‌هاي Ookla در گزارش‌هاي Digital 2026 نشان مي‌دهد ميانه سرعت دانلود اينترنت ثابت چين در اواخر سال ۲۰۲۵ به ۲۱۴ مگابيت بر ثانيه رسيده، در حالي كه اين رقم براي ايران ۱۹.۵ مگابيت بر ثانيه بوده است. در اينترنت همراه نيز چين با سرعت ۱۶۴ مگابيت بر ثانيه در برابر ۵۷ مگابيت بر ثانيه ايران قرار دارد. بنابراين سرعت اينترنت ثابت چين حدود ۱۱ برابر و اينترنت همراه آن نزديك به سه برابر ايران است.

 

     خدمات داخلي فراتر از جايگزيني پلتفرم‌هاي خارجي

بخش ديگري از تجربه چين به گستردگي خدمات ديجيتال داخلي مربوط مي‌شود. مركز اطلاعات شبكه اينترنت چين (CNNIC) در گزارش شماره ۵۷ خود اعلام كرده است تعداد كاربران اينترنت اين كشور در پايان سال ۲۰۲۵ به يك ميليارد و ۱۲۵ ميليون نفر رسيده است. از اين جمعيت، حدود ۹۴۰ ميليون نفر از خدمات دولت الكترونيكي، ۴۱۱ ميليون نفر از خدمات پزشكي آنلاين و ۳۲۷ ميليون نفر از خدمات آموزش آنلاين استفاده مي‌كرده‌اند. در ايران نيز خدمات داخلي در حوزه‌هايي مانند بانكداري، پرداخت، خريد اينترنتي، حمل‌ونقل و ارتباطات جايگاه قابل توجهي پيدا كرده‌اند. داده‌هاي Global Findex 2025 بانك جهاني نشان مي‌دهد در سال ۲۰۲۴ حدود ۸۰ درصد بزرگسالان چيني و ۷۹ درصد بزرگسالان ايراني به فروشندگان پرداخت ديجيتال داشته‌اند. نزديكي اين ارقام نشان مي‌دهد ايران در برخي كاربردهاي روزمره اقتصاد ديجيتال نيز از ظرفيت قابل‌توجهي برخوردار است. با اين حال، فعاليت خدمات داخلي لزوما به معناي بي‌اثر بودن قطع اينترنت جهاني نيست. گروه اسنپ در دي ۱۴۰۴ اعلام كرد درخواست‌هاي كاربران سوپراپليكيشن اين شركت تا ۸۰ درصد كاهش يافته و كسب‌وكارهاي فعال در آن روزانه حدود ۵۰۰ ميليارد تومان كاهش فروش را تجربه كرده‌اند. اين ارقام كه از سوي خود شركت اعلام شده‌اند، نشان مي‌دهند اختلال اينترنت حتي بر فعاليت پلتفرم‌هاي داخلي نيز اثر مستقيم مي‌گذارد.

 

    تفاوت در دسترسي به اقتصاد ديجيتال جهاني

يكي از مهم‌ترين وجوه تمايز اينترنت چين و ايران، امكان استفاده كسب‌وكارها و نيروي كار از خدمات مالي و تجاري بين‌المللي است. براي مثال، شركت PayPal در سپتامبر ۲۰۲۴ سرويس PayPal Complete Payments را براي كسب‌وكارهاي چيني معرفي كرد. اين خدمت با هدف تسهيل فروش بين‌المللي، دريافت وجه از مشتريان خارجي و تسويه درآمد طراحي شده است. البته استفاده از آن مستلزم رعايت شرايط مربوط به ثبت كسب‌وكار، اقامت و احراز هويت است و به معناي دسترسي نامحدود تمام شهروندان چين به حساب‌هاي شخصي پي‌پال نيست. Shopify نيز براي كسب‌وكارهاي واجد شرايط، امكان استفاده از Shopify Payments را فراهم كرده است. اين سرويس به فروشندگان داراي كسب‌وكار ثبت‌شده در چين اجازه مي‌دهد از مشتريان خارجي پرداخت دريافت كنند. در بازار كار آزاد بين‌المللي نيز تفاوت‌هايي وجود دارد. پلتفرم Upwork فعاليت افراد مستقر در ايران را بر اساس مقررات رسمي خود ممنوع كرده، اما چين در فهرست كشورهاي ممنوعه اين شركت قرار ندارد. همچنين گوگل در فهرست رسمي خود از كشورهاي پشتيباني‌شده براي ثبت‌نام توسعه‌دهندگان و فروشندگان Google Play، نام چين را آورده، اما ايران در اين فهرست حضور ندارد. البته اين موضوع به معناي دسترسي آزاد مصرف‌كنندگان چيني به فروشگاه گوگل نيست و صرفا  امكان فعاليت تجاري توسعه‌دهندگان را نشان مي‌دهد.

 

     حضور فناوري‌هاي خارجي

در چارچوب مقررات چين

فعاليت شركت‌هاي خارجي در چين نيز نمونه ديگري از تفاوت‌هاي دو كشور است. مايكروسافت خدمات ابري Azure را از طريق شركت محلي 21Vianet ارايه مي‌كند. اين زيرساخت از نسخه جهاني Azure جداست و برخي قابليت‌هاي متفاوت دارد. آمازون نيز دو منطقه ابري در پكن و نينگ‌شيا دارد كه به ترتيب توسط شركت‌هاي Sinnet و NWCD اداره مي‌شوند. حساب‌هاي اين مناطق نيز از نسخه جهاني خدمات آمازون تفكيك شده‌اند. البته اين وضعيت به معناي دسترسي نامحدود چين به فناوري‌هاي خارجي نيست. براي نمونه، سرزمين اصلي چين و ايران هر دو در فهرست كشورهاي پشتيباني‌شده براي OpenAI API قرار ندارند و برخي محصولات Adobe و خدمات تجاري گوگل نيز در چين با محدوديت روبه‌رو هستند. در مقابل، همه خدمات خارجي در ايران نيز غيرقابل دسترس نيستند. گيت‌هاب اعلام كرده است براي ارايه خدمات رايگان و پولي به كاربران ايراني واجد شرايط مجوز دريافت كرده است. همچنين مقررات وزارت خزانه‌داري امريكا، ارايه گروهي از خدمات ارتباطي و خدمات ابري پشتيبان آنها به ايرانيان را تحت شرايط مشخص مجاز مي‌داند. بنابراين براي مقايسه دقيق بايد ميان محدوديت‌هاي قانوني، تصميم‌هاي تجاري شركت‌ها، مشكلات پرداخت، تحريم‌ها و فيلترينگ داخلي تفاوت قائل شد. نمي‌توان تمام خدمات جهاني را براي چين آزاد و براي ايران ممنوع دانست يا همه موانع موجود را صرفا به تحريم‌هاي خارجي نسبت داد.

 

     محدوديت اينترنت به معناي امنيت سايبري نيست

يكي ديگر از استدلال‌هاي مطرح‌شده براي الگوبرداري از چين، امنيت سايبري اين كشور است. با اين حال، ادعاي نفوذناپذيري سامانه‌هاي چيني با شواهد موجود سازگار نيست. پژوهشگران شركت Avast در فوريه ۲۰۲۲ گزارشي فني درباره نفوذ به سامانه‌هاي مرتبط با بازي‌هاي ملي چين منتشر كردند. اين گزارش با بررسي داده‌هاي سرورها، گزارش رخدادها و نمونه‌هاي بدافزار، شواهدي از دسترسي مهاجمان به اين سامانه‌ها ارايه مي‌كرد. اين اتفاق به‌تنهايي براي مقايسه كلي سطح امنيت سايبري ايران و چين كافي نيست، اما نشان مي‌دهد هيچ شبكه‌اي را نمي‌توان مصون از حملات دانست. حتي سامانه كنترل اينترنت چين نيز با اختلال مواجه شده است. گروه پژوهشي GFW Report در آگوست ۲۰۲۵ از اختلالي حدود ۷۴ دقيقه‌اي در ارتباطات بين‌المللي چين خبر داد كه با رفتار غيرعادي ديوار آتش بزرگ ارتباط داشت. در ايران نيز اختلال گسترده ارتباطات از حدود ساعت ۱۹ روز هجدهم دي‌ماه آغاز شد؛ با اين تفاوت كه ابعاد زماني آن به‌جاي چند دقيقه، به چندين روز رسيد.

 

     الگوبرداري از چين فقط محدوديت يا مجموعه‌اي از امكانات؟

مقايسه اينترنت ايران و چين نشان مي‌دهد شباهت دو كشور در شاخص آزادي اينترنت، تصوير كاملي از وضعيت كاربران ارايه نمي‌كند. چين در كنار كنترل گسترده دسترسي به وب‌سايت‌ها و پلتفرم‌هاي خارجي، از زيرساخت ارتباطي پيشرفته‌تر، سرعت بالاتر، خدمات ديجيتال گسترده و مسيرهاي رسمي بيشتري براي فعاليت اقتصادي در بازارهاي جهاني برخوردار است. اين بررسي نه به معناي تاييد سياست‌هاي سانسور چين است و نه مي‌توان توسعه فناوري و اقتصاد ديجيتال اين كشور را نتيجه مستقيم محدوديت اينترنت دانست. با اين حال، اگر قرار است تجربه چين به عنوان الگويي براي سياست‌گذاري اينترنت در ايران مطرح شود، مقايسه بايد تمام ابعاد آن را در بر بگيرد. مساله فقط اين نيست كه كاربران به چه وب‌سايت‌هايي دسترسي نداشته باشند، بلكه بايد مشخص شود در مقابل اين محدوديت‌ها، چه امكاناتي براي ارتباط، اشتغال، دريافت درآمد، استفاده از فناوري‌هاي روز و دسترسي به خدمات ضروري در اختيار آنها قرار مي‌گيرد. الگوبرداري از يك مدل حكمراني ديجيتال، بدون توجه به زيرساخت‌ها و ظرفيت‌هاي اقتصادي آن، در نهايت به برداشتي ناقص از تجربه كشور مورد مقايسه منجر خواهد شد.

 

بیمه ملت