شطرنج انرژي در ميدان مين!
در روزگاري كه بوي باروت و سياست در هم آميخته، مفهوم «امنيت» فراتر از مرزهاي جغرافيايي و توان نظامي، در عمق زيرساختهاي حياتي يك كشور تعريف ميشود. امروز، «انرژي» نه يك كالاي اقتصادي، كه ستون فقرات اقتدار ملي است. ناترازي فزاينده در سبد سوخت كشور، از ناترازي بنزين گرفته تا قاچاق گسترده گازویيل و چالش تأمين سوخت نيروگاهها، نشان ميدهد كه ما با يك «بحران ساختاري» روبهرو هستيم؛ بحراني كه در شرايط عادي نگرانكننده و در شرايط جنگي، ميتواند به پاشنه آشيل تابآوري ملي تبديل شود.
در روزگاري كه بوي باروت و سياست در هم آميخته، مفهوم «امنيت» فراتر از مرزهاي جغرافيايي و توان نظامي، در عمق زيرساختهاي حياتي يك كشور تعريف ميشود. امروز، «انرژي» نه يك كالاي اقتصادي، كه ستون فقرات اقتدار ملي است. ناترازي فزاينده در سبد سوخت كشور، از ناترازي بنزين گرفته تا قاچاق گسترده گازویيل و چالش تأمين سوخت نيروگاهها، نشان ميدهد كه ما با يك «بحران ساختاري» روبهرو هستيم؛ بحراني كه در شرايط عادي نگرانكننده و در شرايط جنگي، ميتواند به پاشنه آشيل تابآوري ملي تبديل شود.
نخستين و حياتيترين گام در بازآرايي حكمراني انرژي، پذيرش اين واقعيت است كه نسخههاي مديريتي دوران صلح و فراواني، در دوران تلاطم و تحريم كارايي ندارند. حكمراني انرژي در شرايط ويژه نيازمند يك «آرايش جنگي» است. اين به معناي نظاميگري نيست، بلكه به معناي تدوين سناريوهاي چندلايه مديريت بحران، تقويت ذخاير راهبردي و ايجاد يك شبكه هوشمند براي تداوم خدمات در بدترين شرايط ممكن است.
نميتوان با ابزارهاي فرسوده و بروكراسيهاي لخت، به جنگ ناترازيهايي رفت كه ريشه در دههها عدم سرمايهگذاري و الگوي مصرف غلط دارند. تابآوري زيرساختها بايد از يك مفهوم تئوريك در همايشها، به يك شاخص عملياتي در كف ميدان پتروشيميها، پالايشگاهها و ديسپاچينگ برق تبديل شود.
مساله سوخت در ايران امروز، زخمي است كه با مسكنهاي موقتي درمان نميشود. ناترازي بنزين كه ما را از صادركننده به واردكننده تبديل كرده، تنها نوك كوه يخ است. در لايههاي عميقتر، قاچاق سازمانيافته گازوئيل قرار دارد كه منابع ملي را به تاراج ميبرد. اصلاح نظام تخصيص و رهگيري هوشمند زنجيره توزيع، ديگر يك انتخاب نيست، بلكه يك ضرورت امنيتي است. در شرايطي كه دشمن زيرساختهاي انرژي را به عنوان اهداف راهبردي رصد ميكند، هر ليتر سوخت قاچاق شده يا هدر رفته، به مثابه كاهش يك واحد از توان دفاعي و لجستيكي كشور است. مقابله با اين پديده مستلزم جراحيهاي دقيق در زنجيره توزيع و افزايش بهرهوري ناوگان حملونقلي است كه سالهاست فرسودگي خود را به اقتصاد تحميل كرده است.
امنيت انرژي يك منظومه بههمپيوسته است. ناترازي گاز مستقيما پايداري شبكه برق را هدف قرار ميدهد. وقتي نيروگاههاي حرارتي به دليل كمبود گاز مجبور به استفاده از سوخت مايع (نفت كوره و گازوئيل) ميشوند، نهتنها آلودگي زيستمحيطي افزايش مييابد، بلكه فشار مضاعفي بر ذخاير استراتژيك كشور وارد ميشود. اختلال در تأمين سوخت نيروگاهها در شرايط حساس، يعني فلج شدن صنايع، از كار افتادن مراكز درماني و ناپايداري در زيرساختهاي حياتي. لذا، مديريت يكپارچه زنجيره گاز و برق و تقويت ذخاير عملياتي نيروگاهها بايد به عنوان اولويت اول شوراي عالي انرژي و شوراي عالي امنيت ملي تعريف شود.
بزرگترين اشتباه در مديريت انرژي، نگاه تكبعدي و مهندسي به اعداد و ارقام است. هر تصميمي در حوزه قيمت يا سهميهبندي، پيش از آنكه بر باك خودروها اثر بگذارد، بر روان جامعه اثر ميگذارد. امنيت انرژي بدون امنيت رواني، معادلهاي محكوم به شكست است.
مردم ايران بارها ثابت كردهاند كه در شرايط سخت، پاي منافع ملي ايستادهاند، اما اين همراهي مشروط به «صداقت»، «شفافيت» و «عدالت» است. دولت نميتواند از مردم بخواهد كمربندها را سفت كنند، در حالي كه حفرههاي بزرگ اتلاف منابع و ناكارآمديهاي ساختاري در بدنه دستگاههاي اجرايي باز است. اطلاعرساني دقيق و پرهيز از اظهارات ضدونقيض، اولين لايه دفاعي در برابر جنگ رواني دشمن است.
بسيج عمومي براي اصلاح الگوي مصرف نبايد به پيامهاي كوتاه «صرفهجويي كنيد» خلاصه شود. مشاركت واقعي زماني شكل ميگيرد كه مردم خود را ذينفع در اصلاحات ببينند. ارايه مشوقهاي مالياتي براي ساختمانهاي سبز، تسهيل واردات تكنولوژيهاي كممصرف و تقسيم عادلانه منافع حاصل از جلوگيري از قاچاق، ميتواند اعتماد آسيبديده را بازسازي كند.هزينه ناكارآمديهاي ساختاري نبايد بر دوش مردمي قرار بگيرد كه درگير فشارهاي معيشتي هستند. آرايش جديد حكمراني بايد به گونهاي باشد كه بار اصلاحات بر دوش بخشهاي مولد و دهكهاي پايين نيفتد، بلكه اتلافكنندگان بزرگ و قاچاقچيان دانهدرشت را هدف قرار بدهد.
امروز وقت آن نيست كه در پيچوخم مناقشات رسانهاي و جدال بر سر جملهها، اصل بحران را فراموش كنيم. مساله اصلي اين نيست كه چه كسي مسوول وضع موجود است؛ مساله اين است كه چگونه ميتوان تابآوري ملي را در برابر تهديدات نوين ارتقا داد.
بازآرايي حكمراني انرژي بر سه پايه «تابآوري زيرساختها»، «تصميمگيري علمي و يكپارچه» و «سرمايه اجتماعي و اعتماد عمومي» استوار است. اگر اين مثلث تكميل شود، نهتنها از ناترازيهاي فصلي عبور خواهيم كرد، بلكه انرژي را به پيشران قدرت ملي در تلاطمهاي ژئوپليتيك تبديل ميكنيم. ايرانِ قوي، نيازمند انرژي پايدار و جامعهاي اميدوار است؛ و اين مسيري است كه از معبر تصميمات بزرگ و شجاعانه ميگذرد.