بارندگي‌ها اميد را به زيستگاه خشكيده تالاب بندعليخان بازگرداند
ورود رواناب‌هاي ناشي از بارندگي‌هاي اخير به تالاب بندعليخان، بار ديگر اميدها را براي بهبود شرايط زيست‌محيطي اين زيستگاه مهم در جنوب استان تهران زنده كرده است؛ با اين حال، محدود ماندن پهنه آبي به بخش شمالي تالاب و تداوم خشكسالي نشان مي‌دهد كه آبگيري مقطعي را نمي‌توان معادل احياي كامل اين تالاب دانست.
ورود رواناب‌هاي ناشي از بارندگي‌هاي اخير به تالاب بندعليخان، بار ديگر اميدها را براي بهبود شرايط زيست‌محيطي اين زيستگاه مهم در جنوب استان تهران زنده كرده است؛ با اين حال، محدود ماندن پهنه آبي به بخش شمالي تالاب و تداوم خشكسالي نشان مي‌دهد كه آبگيري مقطعي را نمي‌توان معادل احياي كامل اين تالاب دانست. كارشناسان محيط زيست معتقدند استمرار جريان آب و مديريت منابع ورودي، شرط اصلي بازگشت حيات به اين منطقه و جلوگيري از گسترش كانون‌هاي گردوغبار است.
بارندگي‌ها دوباره به تالاب جان دادند
تالاب بندعليخان، يكي از زيستگاه‌هاي ارزشمند طبيعي در جنوب استان تهران، پس از چند سال مواجهه با خشكسالي و كاهش منابع آبي، در پي بارندگي‌هاي اخير نشانه‌هايي از بهبود شرايط اكولوژيكي را تجربه مي‌كند. افزايش ورود رواناب‌هاي سطحي و جريان يافتن آب در مسير رودخانه‌ها و كانال‌هاي منتهي به اين تالاب، موجب افزايش رطوبت بستر و شكل‌گيري پهنه‌اي آبي در بخش شمالي آن شده است. بر اساس اعلام مديركل حفاظت محيط زيست استان تهران، بارش‌هاي اخير موجب افزايش جريان آب از مسير رودخانه‌هاي تأمين‌كننده تالاب، از جمله جاجرود و كن، همچنين آبراهه‌ها، مسيل‌ها و كانال‌هاي پيراموني شده است. اين جريان‌ها در روزهاي اخير ادامه داشته و آثار آن در وضعيت زيستگاهي منطقه قابل مشاهده است. حسن عباس‌نژاد با اشاره به پايش‌هاي ميداني انجام‌شده اعلام كرده است كه جريان آب ورودي از مسير رودخانه شور و شيرين در محل ايستگاه هيدرومتري شركت آب منطقه‌اي تهران همچنان برقرار است. افزايش رطوبت در عرصه تالابي نيز توانسته تا حدودي شرايط زيست‌محيطي منطقه را بهبود ببخشد. اهميت اين اتفاق تنها به تشكيل يك پهنه آبي محدود نمي‌شود. تالاب‌ها در مناطق خشك و نيمه‌خشك، نقش مهمي در حفظ تعادل اكولوژيكي، كنترل گردوغبار، تعديل شرايط اقليمي و تأمين زيستگاه گونه‌هاي مختلف جانوري دارند. از همين رو، حتي افزايش محدود رطوبت در بستر يك تالاب خشكيده نيز مي‌تواند پيامدهاي مثبتي براي محيط پيراموني آن داشته باشد.
بازگشت پرندگان؛ نخستين نشانه‌هاي بهبود زيستگاه
يكي از مهم‌ترين آثار افزايش آب ورودي به بندعليخان، فراهم شدن شرايط مناسب‌تر براي حضور پرندگان آبزي و كنارآبزي است. اين پرندگان براي تغذيه، استراحت و توليدمثل به زيستگاه‌هايي وابسته‌اند كه از حداقل منابع آبي و غذايي برخوردار باشند. به گفته مديركل حفاظت محيط زيست استان تهران، افزايش رطوبت و شكل‌گيري گستره آبي در بخش شمالي بندعليخان، شرايط مناسب‌تري براي پذيرش و بازگشت پرندگان آبزي و كنارآبزي ايجاد كرده است.
كاهش ريزگردها با مرطوب شدن بستر تالاب
يكي ديگر از پيامدهاي مهم آبگيري بندعليخان، كاهش احتمال انتشار گردوغبار از سطح خشك تالاب است. تالاب‌هاي خشك‌شده، به‌ويژه در مناطقي كه با كاهش پوشش گياهي و فرسايش خاك مواجه هستند، مي‌توانند به كانون‌هاي توليد و انتشار گردوغبار تبديل شوند. زماني كه بستر تالاب براي مدت طولاني بدون آب باقي مي‌ماند، خاك سطحي در معرض باد قرار مي‌گيرد و ذرات ريز آن به‌راحتي در هوا پراكنده مي‌شوند. اين وضعيت مي‌تواند كيفيت هوا را در مناطق پيراموني تحت تأثير قرار دهد و براي سلامت ساكنان، كشاورزان و جوامع محلي مشكلاتي ايجاد كند. افزايش رطوبت خاك، يكي از عوامل موثر در كاهش فرسايش بادي و جلوگيري از پراكندگي ذرات گردوغبار است. به همين دليل، ورود رواناب‌ها به بندعليخان مي‌تواند علاوه بر بهبود شرايط زيستي، در كنترل نسبي ريزگردهاي ناشي از بستر خشك تالاب نيز موثر باشد.
لايروبي مسيرهاي انتقال آب براي بهره‌برداري از بارندگي‌ها
در كنار بارندگي‌ها، اقدامات اجرايي براي هدايت رواناب‌ها به سمت تالاب نيز در بهبود شرايط اخير نقش داشته است. يكي از مشكلاتي كه در بسياري از تالاب‌هاي كشور وجود دارد، اختلال در مسيرهاي طبيعي و سنتي انتقال آب است؛ مسيري كه ممكن است به دليل رسوب‌گذاري، انباشت پسماند، تخريب كانال‌ها يا تغييرات كاربري اراضي، توان انتقال مناسب آب را از دست بدهد. مديركل حفاظت محيط زيست استان تهران با اشاره به اقدامات انجام‌شده اعلام كرده است كه برنامه‌هاي عملياتي اين اداره‌كل با مشاركت دستگاه‌هاي مسوول و ذي‌نفع، در راستاي بهره‌گيري حداكثري از بارندگي‌ها و انتقال رواناب‌ها به عرصه تالابي اجرا شده است. در همين راستا، لايروبي و روان‌سازي انهار سنتي، كانال‌ها، مسيل‌ها، آبراهه‌ها و رودخانه‌هاي منتهي به تالاب در دستور كار قرار گرفته است. هدف از اين اقدامات، تسهيل جريان آب و جلوگيري از هدررفت رواناب‌هايي است كه مي‌توانند در شرايط كم‌آبي به منبعي ارزشمند براي تالاب تبديل شوند. اين اقدامات زماني اثربخش خواهند بود كه به برنامه‌اي مستمر تبديل شوند و دستگاه‌هاي متولي، وضعيت مسيرهاي انتقال آب را به‌صورت دوره‌اي پايش كنند. در غير اين صورت، حتي بارندگي‌هاي مناسب نيز ممكن است به دليل موانع موجود در مسيرهاي انتقال، نتوانند به ميزان كافي به عرصه تالابي برسند.
آبگيري محدود؛ احياي بندعليخان هنوز قطعي نيست
با وجود نشانه‌هاي مثبت، وضعيت فعلي تالاب بندعليخان همچنان شكننده است. بر اساس اعلام مسوولان محيط زيست استان تهران، گستره آبي ايجادشده در حال حاضر عمدتاً به بخش شمالي تالاب محدود مي‌شود و بخش‌هاي وسيعي از اين زيستگاه همچنان از كمبود آب رنج مي‌برند. اين موضوع نشان مي‌دهد كه نبايد آبگيري اخير را با احياي كامل تالاب يكسان دانست. خشكسالي‌هاي چند سال گذشته، كاهش بارندگي و افزايش تبخير موجب شده است كه بخش‌هاي گسترده‌اي از عرصه تالابي خشك باقي بمانند. عباس‌نژاد نيز با تأكيد بر همين موضوع هشدار داده است كه در صورت توقف بارندگي‌ها و افزايش شدت تبخير، ميزان آب ورودي كاهش خواهد يافت و آبگيري فعلي ممكن است ماهيتي موقتي داشته باشد. در واقع، بارندگي‌هاي اخير فرصتي براي بهبود شرايط ايجاد كرده‌اند، اما تداوم اين وضعيت به عوامل مختلفي از جمله ميزان بارش، استمرار جريان رودخانه‌ها، مديريت منابع آب و جلوگيري از اختلال در مسيرهاي انتقال رواناب وابسته است.
احياي تالاب فقط يك مطالبه زيست‌محيطي نيست
اهميت بندعليخان تنها به حفظ پرندگان و پوشش گياهي محدود نمي‌شود. تالاب‌ها بخشي از زيرساخت طبيعي مناطق محسوب مي‌شوند و تخريب آنها مي‌تواند پيامدهايي فراتر از محيط زيست داشته باشد. مديركل حفاظت محيط زيست استان تهران نيز با اشاره به ابعاد زيست‌محيطي، اجتماعي و اقتصادي احياي بندعليخان تأكيد كرده است كه بازسازي اين تالاب در حفظ تنوع زيستي، تأمين امنيت غذايي و پايداري معيشت جوامع محلي، كشاورزان و عشاير ذي‌نفع در اين حوضه نقش دارد.
سرنوشت تالاب به تداوم جريان آب وابسته است
آنچه امروز در بندعليخان اتفاق افتاده، اگرچه هنوز به معناي بازگشت كامل حيات به اين تالاب نيست، اما مي‌تواند نقطه شروعي براي تغيير شرايط زيستگاهي منطقه باشد. افزايش رطوبت، شكل‌گيري پهنه آبي در شمال تالاب، كاهش نسبي احتمال انتشار گردوغبار و فراهم شدن زمينه بازگشت پرندگان، همگي نشانه‌هايي از تأثير مثبت ورود رواناب‌ها هستند.
