راز تناقض دمايي و بارشي ايران در پاييز ۱۴۰۵
تازه‌ترين داده‌هاي سازمان هواشناسي كشور از ثبت شرايطي دوگانه در وضعيت اقليمي ايران حكايت دارد؛ از يك‌سو ميانگين دماي كشور در بازه‌هاي مختلف زماني تا ۲.۷ درجه سانتي‌گراد بالاتر از ميانگين بلندمدت قرار گرفته و از سوي ديگر، ميزان بارندگي از ابتداي سال آبي جاري تا ۱۸ آبان‌ماه ۱۴۰۵ حدود ۵۸ درصد افزايش يافته است.
تازه‌ترين داده‌هاي سازمان هواشناسي كشور از ثبت شرايطي دوگانه در وضعيت اقليمي ايران حكايت دارد؛ از يك‌سو ميانگين دماي كشور در بازه‌هاي مختلف زماني تا ۲.۷ درجه سانتي‌گراد بالاتر از ميانگين بلندمدت قرار گرفته و از سوي ديگر، ميزان بارندگي از ابتداي سال آبي جاري تا ۱۸ آبان‌ماه ۱۴۰۵ حدود ۵۸ درصد افزايش يافته است.
با اين حال، ثبت بارش‌هاي فراتر از ميانگين در مقياس ملي به معناي بهبود يكسان وضعيت منابع آبي در سراسر كشور نيست؛ چراكه توزيع نامتوازن بارندگي، تداوم كسري بارش در برخي استان‌ها و تحقق تنها ۱۱.۶۳ درصد از بارش مورد انتظار سال آبي، همچنان نشانه‌هايي از شكنندگي وضعيت آبي كشور به شمار مي‌روند.بررسي آخرين نقشه‌ها و آمارهاي هواشناسي نشان مي‌دهد ايران در ميانه پاييز با دو واقعيت همزمان روبروست؛ افزايش محسوس دما نسبت به شرايط معمول اقليمي و ثبت بارش‌هايي كه در مجموع از ميانگين بلندمدت بيشتر بوده‌اند. اين وضعيت در نگاه نخست مي‌تواند نشانه‌اي اميدواركننده براي بهبود شرايط آبي كشور باشد، اما بررسي دقيق‌تر داده‌ها نشان مي‌دهد نمي‌توان صرفاً با اتكا به افزايش درصد بارندگي، از بهبود پايدار منابع آب سخن گفت.
افزايش ۲،۷ درجه‌اي دما؛ پاييز همچنان گرم‌تر از شرايط معمول
بر اساس داده‌هاي سازمان هواشناسي كشور ميانگين دماي كشور در هفت روز منتهي به ۱۸ آبان‌ماه ۱۷.۴ درجه سانتي‌گراد گزارش شده، در حالي كه ميانگين بلندمدت براي همين بازه ۱۴.۸ درجه بوده است. همچنين ميانگين دماي كشور از ابتداي آبان‌ماه تا تاريخ مذكور به ۱۸ درجه رسيده كه در مقايسه با ميانگين بلندمدت ۱۶.۱ درجه‌اي، افزايش ۱.۹ درجه‌اي را نشان مي‌دهد.در مقياس فصلي و سال زراعي نيز شرايط مشابهي مشاهده مي‌شود. ميانگين دماي كشور از ابتداي فصل و سال زراعي جاري ۲۱.۷ درجه سانتي‌گراد بوده، در حالي كه اين شاخص در دوره بلندمدت ۱۹.۳ درجه ثبت شده است. به اين ترتيب، ميانگين دماي كشور در هر دو بازه با افزايش ۲.۴ درجه‌اي همراه بوده است.اين ارقام نشان مي‌دهد افزايش دما محدود به يك موج كوتاه‌مدت يا چند روز خاص نبوده و در بازه‌هاي ماهانه، فصلي و سال زراعي نيز خود را نشان داده است. تداوم چنين شرايطي از منظر مديريت منابع آب اهميت زيادي دارد؛ زيرا دماي بالاتر مي‌تواند بر ميزان تبخير، رطوبت خاك، نياز آبي بخش كشاورزي و وضعيت ذخاير سطحي آب تأثير بگذارد.بررسي دماهاي ثبت‌شده در ايستگاه‌هاي هواشناسي نيز از اختلاف محسوس شرايط جوي در مناطق مختلف كشور حكايت دارد. در حالي كه ايستگاه چالدران در آذربايجان غربي كمينه دماي منفي ۷.۸ درجه سانتي‌گراد را ثبت كرده، بيشينه دماي ثبت‌شده در ايستگاه راسك در سيستان و بلوچستان به ۳۴.۷ درجه رسيده است. اين اختلاف نشان‌دهنده تنوع شرايط دمايي در پهنه جغرافيايي ايران است؛ به‌گونه‌اي كه در برخي مناطق شمال غرب كشور سرماي زير صفر حاكم شده و در بخش‌هايي از جنوب شرق همچنان دماهاي نسبتاً بالا به ثبت رسيده است.
بارش‌ها ۵۸ درصد بيشتر شد
در كنار افزايش دما، آمار بارندگي كشور نيز تصويري متفاوت از شرايط معمول سال‌هاي گذشته ارايه مي‌دهد. بر اساس آخرين داده‌هاي سازمان هواشناسي، مجموع بارش ثبت‌شده از ابتداي سال آبي جاري تا ۱۸ آبان‌ماه به ۲۷.۲ ميلي‌متر رسيده است؛ رقمي كه در مقايسه با ميانگين بلندمدت ۱۷.۲ ميلي‌متري، افزايش ۹.۶ ميلي‌متري و رشد ۵۷.۷ درصدي را نشان مي‌دهد.در بازه ماهانه نيز وضعيت بارندگي مثبت بوده است. مجموع بارش كشور از ابتداي آبان‌ماه تا ۱۸ آبان به ۲۱.۲ ميلي‌متر رسيده، در حالي كه ميانگين بلندمدت اين بازه ۱۱.۵ ميلي‌متر بوده است. بنابراين ميزان بارندگي ماه جاري حدود ۸۴.۸ درصد بيشتر از شرايط معمول بلندمدت ثبت شده است.به گزارش مهر، نكته قابل‌توجه‌تر به بارندگي‌هاي يك هفته منتهي به ۱۸ آبان بازمي‌گردد. در اين مدت مجموع بارش كشور به ۱۷.۷ ميلي‌متر رسيده، در حالي كه ميانگين بلندمدت براي همين بازه زماني تنها ۵.۵ ميلي‌متر بوده است. بر اين اساس، بارندگي هفتگي كشور ۲۲۴.۲ درصد بيشتر از ميانگين بلندمدت گزارش شده است.اين ارقام نشان مي‌دهد بخش مهمي از افزايش بارندگي تجمعي كشور در نتيجه بارش‌هاي قابل‌توجه روزهاي اخير اتفاق افتاده است. با اين حال، نكته مهم در تحليل اين آمار، تفاوت ميان افزايش بارندگي نسبت به ميانگين بلندمدت و ميزان تأمين بارش مورد انتظار براي كل سال آبي است.بر اساس گزارش منتشرشده، ميزان تأمين بارش سال آبي جاري تا ۱۸ آبان‌ماه تنها ۱۱.۶۳ درصد اعلام شده است. بنابراين، هرچند ميزان بارندگي ثبت‌شده در مقايسه با ميانگين بلندمدت همين مقطع زماني بيشتر است، هنوز بخش عمده بارش مورد انتظار براي كل سال آبي محقق نشده است.
گيلان همچنان كم‌بارش
يكي از مهم‌ترين نكات در بررسي آمار بارندگي امسال، تفاوت چشمگير ميان وضعيت استان‌هاي مختلف است. اگرچه مجموع بارش كشور از ابتداي سال آبي تاكنون ۹.۶ ميلي‌متر بيشتر از ميانگين بلندمدت بوده، اما اين افزايش در تمام مناطق به يك اندازه اتفاق نيفتاده است.بر اساس داده‌هاي مقايسه‌اي سازمان هواشناسي، چهارمحال و بختياري با ثبت ۷۸.۵ ميلي‌متر بارش بيشتر از ميانگين بلندمدت، در صدر استان‌هاي پربارش از نظر اختلاف مثبت قرار گرفته است. گلستان نيز با افزايش ۶۷.۱ ميلي‌متري در جايگاه دوم قرار دارد.پس از اين دو استان، كهگيلويه و بويراحمد با ۵۲.۸ ميلي‌متر و البرز با ۵۱.۲ ميلي‌متر افزايش بارندگي نسبت به دوره بلندمدت، در ميان استان‌هاي داراي بيشترين رشد بارش قرار گرفته‌اند.همچنين لرستان با ۴۹.۳ ميلي‌متر، مركزي با ۳۹.۱ ميلي‌متر، بوشهر با ۳۶.۴ ميلي‌متر، قزوين با ۳۵.۳ ميلي‌متر و كردستان با ۳۴.۴ ميلي‌متر افزايش بارش، از ديگر استان‌هايي هستند كه وضعيت مثبت بارندگي را تجربه كرده‌اند.در مقابل، برخي استان‌ها همچنان با كسري بارش مواجه هستند. گيلان با ثبت اختلاف منفي ۵۱.۱ ميلي‌متري نسبت به ميانگين بلندمدت، بيشترين كاهش بارندگي را در ميان استان‌هاي كشور داشته است. مازندران نيز با ۷.۳ ميلي‌متر كاهش و خراسان رضوي با ۶.۲ ميلي‌متر كسري بارش، در جمع استان‌هاي داراي وضعيت منفي قرار گرفته‌اند.يزد با اختلاف منفي ۲.۲ ميلي‌متري و خراسان جنوبي نيز از ديگر مناطق داراي بارندگي كمتر از ميانگين بلندمدت هستند.اين تفاوت‌ها نشان مي‌دهد افزايش بارش در مقياس ملي لزوماً به معناي بهبود شرايط در مناطق مختلف كشور نيست. در واقع، ممكن است ميانگين كشوري به دليل بارندگي قابل‌توجه در چند استان افزايش پيدا كند، اما همزمان بخش‌هايي از كشور همچنان با كمبود بارش مواجه باشند.
چرا افزايش بارندگي الزاماً
به معناي بهبود منابع آب نيست؟
براي تحليل دقيق وضعيت آبي كشور بايد ميان سه شاخص مهم تفاوت قائل شد: ميزان بارش ثبت‌شده، توزيع مكاني و زماني بارندگي و ميزان تبديل بارش به منابع آب قابل استفاده.بارندگي زماني مي‌تواند به بهبود پايدار وضعيت منابع آب كمك كند كه علاوه بر مقدار كافي، از توزيع زماني و مكاني مناسبي برخوردار باشد. بارش‌هاي متمركز در مدت‌زمان كوتاه، به‌ويژه در مناطقي با شيب زياد يا خاك اشباع، ممكن است به‌جاي نفوذ مناسب در زمين، به رواناب سطحي تبديل شوند. در چنين شرايطي، افزايش آمار بارندگي لزوماً به معناي تغذيه متناسب آبخوان‌ها يا افزايش پايدار ذخاير آب زيرزميني نيست.از سوي ديگر، افزايش دماي كشور نيز مي‌تواند بخشي از آثار مثبت بارندگي را تحت تأثير قرار دهد. دماي بالاتر معمولاً با افزايش ظرفيت تبخير همراه است و مي‌تواند موجب افزايش نياز آبي گياهان و كاهش رطوبت خاك شود. بنابراين، در ارزيابي شرايط منابع آب بايد همزمان به ميزان بارش و وضعيت دمايي توجه كرد.نكته ديگر، تفاوت ميان بارش در مناطق مختلف و محل استقرار منابع آبي و نيازهاي مصرفي است. بارندگي در يك استان لزوماً نمي‌تواند كمبود منابع آب در استاني ديگر را جبران كند؛ به‌خصوص در كشوري مانند ايران كه پراكندگي منابع آب، جمعيت، فعاليت‌هاي كشاورزي و صنايع در مناطق مختلف آن يكسان نيست.
از همين رو، ارزيابي وضعيت سدها، ورودي و خروجي مخازن، ميزان ذخاير برفي، رطوبت خاك و وضعيت آبخوان‌ها در كنار آمار بارندگي براي دستيابي به تصويري واقعي از شرايط آبي كشور ضروري است.
افزايش بارش؛ فرصتي براي مديريت بهتر
مجموع داده‌هاي هواشناسي تا ۱۸ آبان‌ماه ۱۴۰۵ تصويري دوگانه از وضعيت اقليمي ايران ارايه مي‌دهد. از يك طرف، بارندگي كشور در مقايسه با ميانگين بلندمدت افزايش قابل‌توجهي داشته و برخي استان‌ها بارش‌هايي فراتر از شرايط معمول تجربه كرده‌اند. از طرف ديگر، افزايش دماي ۲.۴ تا ۲.۷ درجه‌اي در بازه‌هاي مختلف، توزيع نامتوازن بارندگي و محدود بودن ميزان تأمين بارش سال آبي، همچنان ضرورت احتياط در ارزيابي شرايط منابع آب را نشان مي‌دهد.در چنين شرايطي، افزايش بارندگي بايد فرصتي براي تقويت مديريت منابع آب، بهبود ذخيره‌سازي، تغذيه آبخوان‌ها و كاهش فشار بر منابع زيرزميني تلقي شود؛ نه دليلي براي كنار گذاشتن برنامه‌هاي سازگاري با كم‌آبي.واقعيت اين است كه چند هفته بارندگي مطلوب نمي‌تواند به‌تنهايي آثار دوره‌هاي طولاني خشكسالي و برداشت بي‌رويه از منابع آب زيرزميني را جبران كند. همچنين افزايش ميانگين بارش كشور نبايد موجب ناديده گرفتن وضعيت استان‌هايي شود كه همچنان با كسري بارندگي روبرو هستند.
