توپ توافق در زمين امريكا
تلاش‌هاي ديپلماتيك براي پايان دادن به جنگ و حل‌وفصل اختلافات ميان ايران و امريكا همچنان ادامه دارد؛ تلاش‌هايي كه قطر در آن نقشي محوري برعهده گرفته و پاكستان و چند كشور ديگر منطقه نيز در انتقال پيام‌ها و نزديك كردن مواضع دو طرف مشاركت دارند.
تلاش‌هاي ديپلماتيك براي پايان دادن به جنگ و حل‌وفصل اختلافات ميان ايران و امريكا همچنان ادامه دارد؛ تلاش‌هايي كه قطر در آن نقشي محوري برعهده گرفته و پاكستان و چند كشور ديگر منطقه نيز در انتقال پيام‌ها و نزديك كردن مواضع دو طرف مشاركت دارند. با اين حال، هنوز نمي‌توان از شكل‌گيري يك مسير هموار براي توافق سخن گفت. اختلاف بر سر شروط هفت‌گانه ايران، آينده تنگه هرمز و به‌ويژه سرنوشت مواد غني‌شده هسته‌اي، مهم‌ترين موانع پيش روي اين روند هستند.تهران اعلام كرده تا زماني كه شروط خود براي پايان دادن به وضعيت جنگي و بازگشايي تنگه هرمز اجرايي نشوند، وارد مذاكرات جديد نخواهد شد. در مقابل، واشنگتن خواهان آن است كه پرونده هسته‌اي ايران از ابتداي هر توافق احتمالي تعيين تكليف شود و موضوع ذخاير اورانيوم غني‌شده نيز در مركز گفت‌وگوها قرار گيرد. اين دو رويكرد، اختلافي فراتر از يك چانه‌زني معمول ديپلماتيك ايجاد كرده‌اند؛ ايران بر تقدم اجراي تعهدات و تضمين حقوق خود تأكيد دارد، درحالي كه امريكا مي‌خواهد پيش از حل كامل بحران، امتيازهاي هسته‌اي مشخصي دريافت كند.با وجود اين اختلافات، ادامه رفت‌وآمدهاي ديپلماتيك و تلاش ميانجي‌ها نشان مي‌دهد كه مسير سياسي همچنان باز است. مواضع اخير محسن رضايي، دبير شوراي عالي امنيت ملي نيز در كنار تأكيد بر شروط ايران، حاوي اين پيام است كه تهران قصد ندارد ديپلماسي را كنار بگذارد؛ بلكه مي‌خواهد آن را برمبناي تجربه مذاكرات گذشته، حفظ حقوق هسته‌اي و ايجاد تضمين‌هاي امنيتي دنبال كند. در چنين شرايطي، پرسش اصلي اين نيست كه آيا امكان توافق وجود دارد يا خير، بلكه اين است كه واشنگتن تا چه اندازه آمادگي دارد چارچوبي را بپذيرد كه در آن مطالبات ايران نيز به رسميت شناخته شود.
قطر در مركز تلاش‌ها؛ پيام‌ها ردوبدل مي‌شوند، اما توافقي شكل نگرفته است
در روزهاي اخير، قطر به يكي از مهم‌ترين بازيگران ميانجيگر در روابط تهران و واشنگتن تبديل شده است. ديدار نخست‌وزير قطر با دونالد ترامپ در كاخ سفيد و ادامه رايزني‌هاي اين كشور با مقام‌هاي ايراني، نشان مي‌دهد دوحه تلاش مي‌كند مانع از بازگشت درگيري‌هاي گسترده شود و زمينه‌اي براي توافق اوليه فراهم كند. پاكستان نيز در كنار قطر در انتقال پيام‌ها فعال بوده و گزارش‌هايي از مشاركت عربستان، مصر و تركيه در تلاش‌هاي منطقه‌اي منتشر شده است.براساس گزارش‌هاي رسانه‌اي، محور اصلي اين رايزني‌ها طرحي مرحله‌بندي‌شده براي كاهش تنش و بازگشايي تنگه هرمز است. در يكي از پيشنهادهاي مطرح‌شده، قرار است اقدامات اوليه امريكا براي كاهش فشار اقتصادي و آزادسازي بخشي از دارايي‌هاي ايران با اقداماتي ازسوي تهران در زمينه همكاري با آژانس بين‌المللي انرژي اتمي همراه شود. در مرحله بعد، بازگشايي تنگه هرمز و آغاز گفت‌وگوهاي هسته‌اي در دستور كار قرار مي‌گيرد. با اين حال، هنوز درباره جزييات اين طرح و پذيرش آن ازسوي دوطرف توافقي اعلام نشده است. گزارش آكسيوس در نهم نوامبر نيز از ادامه گفت‌وگوهاي غيرمستقيم و تلاش ميانجي‌ها براي تدوين چارچوبي دو روزه خبر داده بود؛ طرحي كه به گفته منابع منطقه‌اي، قرار است اعتماد اوليه را براي رسيدن به توافقي گسترده‌تر ايجاد كند.در عين حال، بايد ميان تبادل پيام از طريق ميانجي‌ها و مذاكره رسمي تفاوت قائل شد. محسن رضايي در گفت‌وگوي اخير خود با شبكه الميادين تصريح كرده است كه در حال حاضر مذاكره‌اي ميان تهران و واشنگتن جريان ندارد. او گفت پاسخ اوليه امريكا به شروط ايران مبهم و فريبكارانه بوده و تهران از طرف امريكايي خواسته است موضعي روشن و صريح ارايه كند. بنابراين، آنچه ادامه دارد بيش از آنكه يك مذاكره مستقيم و تثبيت‌شده باشد، مجموعه‌اي از رايزني‌ها، انتقال پيام‌ها و تلاش براي نزديك كردن مواضع است.اهميت اين روند در آن است كه هيچ‌يك از دوطرف هنوز مسير ديپلماسي را به‌طور كامل كنار نگذاشته‌اند. حتي در شرايطي كه اختلافات جدي باقي است، حضور فعال قطر و ادامه ارتباطات منطقه‌اي مي‌تواند از تبديل شدن بن‌بست سياسي به يك رويارويي نظامي تازه جلوگيري كند. از اين منظر، تداوم ميانجيگري خود يك تحول مهم است، زيرا نشان مي‌دهد امكان بررسي راه‌حل‌هاي سياسي همچنان وجود دارد.
هفت شرط ايران؛ بازگشايي تنگه در برابر پايان دادن به وضعيت جنگي
يكي از مهم‌ترين محورهاي موضع تهران، شروط هفت‌گانه‌اي است كه براي پايان دادن به وضعيت جنگي و بازگشايي تنگه هرمز مطرح كرده است. ايران معتقد است بازگشت امنيت به اين آبراه راهبردي نمي‌تواند جدا از مجموعه شرايطي باشد كه در پي جنگ و محاصره دريايي ايجاد شده‌اند. به همين دليل، تهران خواهان آن است كه پيش از آغاز هر روند جديدي، درباره توقف درگيري‌ها، رفع فشارهاي اقتصادي و تضمين‌هاي امنيتي به تفاهم برسد.اگرچه فهرست كامل هفت شرط به‌صورت رسمي و يكپارچه منتشر نشده، اظهارات مقام‌هاي ايراني و گزارش‌هاي رسانه‌اي از محورهايي مانند پايان جنگ در همه جبهه‌ها، به‌ويژه لبنان، توقف محاصره دريايي، رفع تحريم‌هاي نفتي، آزادسازي دارايي‌هاي مسدودشده ايران و دريافت تضمين‌هايي براي جلوگيري از تكرار حمله نظامي حكايت دارد. موضوع جبران خسارات جنگي و كاهش حضور نظامي امريكا در منطقه نيز در مواضع مطرح‌شده ازسوي مقام‌هاي ايراني مورد اشاره قرار گرفته است.تهران در اين چارچوب تأكيد مي‌كند كه بازگشايي تنگه هرمز نبايد به اقدامي يك‌طرفه تبديل شود. از نگاه ايران، اگر قرار است وضعيت عادي به منطقه بازگردد، بايد عوامل ايجادكننده ناامني نيز برطرف شوند. اين رويكرد به‌ويژه با توجه به اهميت تنگه هرمز در تجارت جهاني انرژي، براي كشورهاي منطقه و اقتصاد بين‌المللي اهميت دارد. هرگونه اختلال طولاني‌مدت در اين مسير مي‌تواند هزينه‌هاي حمل‌ونقل و انرژي را افزايش دهد و فشار اقتصادي را به كشورهاي مختلف منتقل كند.محسن رضايي در گفت‌وگوي خود با الميادين تأكيد كرد كه ايران شروط خود را اعلام كرده و تا زمان اجراي آنها، نه تنگه هرمز را باز خواهد كرد و نه وارد مذاكرات جديد مي‌شود. او گفت پاسخ اوليه امريكا با انتظارات ايران فاصله داشته و تهران خواهان دريافت پاسخي صريح است. اين موضع نشان مي‌دهد ايران تلاش دارد زمان و ترتيب اقدامات را به بخشي از توافق تبديل كند؛ به اين معنا كه ابتدا بايد نشانه‌هاي عملي از تغيير رفتار امريكا مشاهده شود و سپس درباره مراحل بعدي گفت‌وگو تصميم‌گيري شود.
مواد غني‌شده؛ اختلافي كه مي‌تواند مسير توافق را متوقف كند
در كنار شروط مربوط به جنگ و تنگه هرمز، پرونده هسته‌اي يكي از دشوارترين موضوعات در روابط تهران و واشنگتن است. امريكا خواهان تعيين تكليف ذخاير اورانيوم غني‌شده ايران و محدود شدن برنامه هسته‌اي اين كشور است. گزارش‌هاي منتشرشده از مواضع واشنگتن نشان مي‌دهد انتقال ذخاير اورانيوم غني‌شده به خارج از ايران يكي از گزينه‌هايي است كه در محاسبات امريكا براي توافق احتمالي مطرح شده است.ايران اما با چنين درخواستي موافق نيست. محسن رضايي در گفت‌وگوي اخير خود موضع تهران را بدون ابهام بيان كرد و گفت حتي يك ذره از مواد غني‌شده از كشور خارج نخواهد شد. او تأكيد كرد اين موضوع به دوستان روس ايران نيز منتقل شده و تمامي مواد غني‌شده در داخل كشور باقي خواهد ماند. رضايي همچنين مدعي شد ايران براي اين مواد كاربردهاي مختلفي در نظر دارد و آنها را بخشي از ظرفيت علمي و فناوري خود مي‌داند.از نگاه مقام‌هاي ايراني، مساله فقط حفظ يك ذخيره هسته‌اي نيست، بلكه موضوع به حقوقي مربوط مي‌شود كه ايران براساس پيمان منع گسترش سلاح‌هاي هسته‌اي براي خود قائل است. رضايي تأكيد كرد ايران در چارچوب اين پيمان حق برخورداري از فناوري صلح‌آميز هسته‌اي را دارد و در مقابل، آماده است تعهدات خود را نيز اجرا كند. او با اشاره به تجربه مذاكرات گذشته گفت ايران در دوره‌هاي پيشين به تعهدات خود عمل كرده، اما اين روند مانع از آغاز حملات نظامي نشده است. به همين دليل، تهران معتقد است در هر توافق جديد بايد تضمين‌هاي روشن‌تري براي حفظ حقوق و منافع كشور وجود داشته باشد.اين موضع، نقطه اصلي اختلاف با واشنگتن است. امريكا مي‌خواهد پرونده هسته‌اي از همان ابتداي توافق تعيين تكليف شود، اما ايران مي‌گويد در حال حاضر موضوع هسته‌اي در چارچوب شروط اوليه براي بازگشايي تنگه قرار ندارد و نمي‌توان پيش از اجراي تعهدات مربوط به توقف جنگ و رفع محاصره، وارد مذاكره‌اي شد كه به محدود كردن حقوق هسته‌اي ايران منجر شود. با اين حال، گزارش‌هاي رسانه‌اي درباره طرح ميانجيگري قطر نشان مي‌دهد راه‌حل‌هاي مياني نيز در حال بررسي هستند. در برخي پيشنهادها، به جاي انتقال ذخاير غني‌شده به خارج از ايران، بر بازگشت بازرسان آژانس به تأسيسات آسيب‌ديده و فراهم شدن امكان نظارت بر فعاليت‌هاي هسته‌اي تمركز شده است. چنين پيشنهادهايي هنوز به توافق نهايي تبديل نشده‌اند، اما نشان مي‌دهند ميان خواسته حداكثري امريكا و موضع اعلام‌شده ايران، امكان بررسي راهكارهاي ديگري نيز وجود دارد. اين همان نقطه‌اي است كه مي‌تواند در صورت انعطاف دوطرف، به باز شدن مسير ديپلماسي كمك كند.
رضايي: ديپلماسي را ادامه مي‌دهيم
اما حقوق ايران قابل معامله نيست
بخش مهمي از سخنان محسن رضايي به توضيح مبناي سياست ديپلماتيك ايران اختصاص داشت. او با اشاره به سه دور مذاكره پيشين با امريكا، ازجمله مذاكرات پيش از جنگ دوازده‌روزه، پيش از جنگ چهل‌روزه و مذاكرات اسلام‌آباد، گفت ايران در اين روندها نشان داده كه خواهان جنگ نيست. به گفته او، در هر سه مرحله، طرف امريكايي از مسير توافق فاصله گرفته و درنهايت درگيري نظامي رخ داده است.رضايي با اشاره به تجربه مذاكرات اسلام‌آباد گفت دوطرف به تفاهمي رسيده بودند، اما امريكا به تعهدات خود پايبند نماند. او اين تجربه را يكي از دلايل تغيير رويكرد ديپلماتيك ايران دانست و تأكيد كرد تهران همچنان مسير مذاكره را ادامه مي‌دهد، اما اين‌بار با جديت بيشتر درباره تضمين حقوق و منافع خود تصميم‌گيري خواهد كرد.
در اين چارچوب، رضايي هدف اصلي ديپلماسي ايران را صرفاً پايان دادن به درگيري نظامي ندانست، بلكه آن را به ايجاد بازدارندگي و امنيت پايدار در منطقه پيوند زد. از نگاه او، اگر حمله نظامي به ايران بدون پرداخت هزينه و بدون دريافت تضمين‌هاي امنيتي پايان يابد، احتمال تكرار چنين اقداماتي در آينده باقي خواهد ماند. بنابراين، ايران مي‌خواهد هر توافقي به‌گونه‌اي باشد كه هزينه تجاوز نظامي را افزايش دهد و مانع از تكرار آن شود.اين نگاه، درواقع تلاش براي پيوند دادن مذاكرات به ترتيبات امنيتي آينده منطقه است. ايران معتقد است پايان جنگ نبايد صرفاً به توقف حملات محدود شود، بلكه بايد شرايطي ايجاد كند كه امكان بازگشت به وضعيت پيشين و تكرار بحران كاهش يابد. به همين دليل، تهران بر توقف درگيري‌ها در همه جبهه‌ها، ازجمله لبنان، تأكيد دارد.
واشنگتن در موقعيت دشوار؛ اصرار بر مطالبات حداكثري يا پذيرش راه‌حل مرحله‌اي؟
مواضع امريكا نشان مي‌دهد دولت دونالد ترامپ نيز با محدوديت‌هايي در انتخاب مسير آينده روبه‌رو است. از يك‌سو، واشنگتن نمي‌خواهد توافقي حاصل شود كه در آن پرونده هسته‌اي ايران بدون تعيين تكليف باقي بماند. ازسوي ديگر، ادامه بحران در تنگه هرمز و پيامدهاي اقتصادي و امنيتي آن، هزينه‌هايي براي امريكا و اقتصاد جهاني ايجاد كرده است.ماركو روبيو، وزير خارجه امريكا در اظهارات اخير خود گفت مذاكرات غيرمستقيم تاكنون پيشرفت قابل‌توجهي نداشته و خواسته‌هاي ايران را غيرقابل قبول توصيف كرد. اين موضع نشان مي‌دهد واشنگتن همچنان با چارچوب پيشنهادي تهران فاصله دارد. دونالد ترامپ نيز در ديدار با نخست‌وزير قطر از تمايل خود براي حل‌وفصل ديپلماتيك سخن گفته، اما همزمان بر مواضع امريكا درباره پرونده هسته‌اي تأكيد كرده است.در چنين شرايطي، امريكا با يك انتخاب دشوار روبروست: يا بايد بر ورود فوري به پرونده هسته‌اي و دريافت امتيازهاي مورد‌نظر خود اصرار كند و خطر طولاني شدن بحران را بپذيرد، يا با پذيرش يك چارچوب مرحله‌اي، ابتدا درباره توقف جنگ و بازگشايي تنگه به تفاهم برسد و موضوعات هسته‌اي را در مرحله بعد دنبال كند. هيچ‌يك از اين دو مسير بدون هزينه نيست و همين مساله تصميم‌گيري در واشنگتن را پيچيده كرده است.از منظر ديپلماتيك، تأكيد ايران بر شروط خود باعث شده امريكا نتواند صرفاً با طرح خواسته‌هايش، دستور كار مذاكرات را تعيين كند. تهران مي‌گويد هر توافقي بايد متقابل باشد و نمي‌توان از ايران انتظار داشت در شرايطي كه تحريم‌ها و محاصره ادامه دارد، امتيازهاي اصلي خود را واگذار كند. در مقابل، واشنگتن نيز تلاش مي‌كند موضوع هسته‌اي را از دستور كار خارج نكند. اين تقابل، بن‌بست فعلي را شكل داده است؛ بن‌بستي كه حل آن به تصميم سياسي دو طرف و ميزان انعطاف آنها در ترتيب اجراي تعهدات بستگي دارد.
امنيت منطقه‌اي؛ چرا ايران بر توقف جنگ در همه جبهه‌ها تأكيد دارد؟
يكي از نكات برجسته در سخنان رضايي، پيوند دادن توافق احتمالي با تحولات منطقه‌اي، به‌ويژه وضعيت لبنان است. او تأكيد كرد پايان جنگ در همه جبهه‌هاي غرب آسيا، به‌خصوص لبنان، يكي از شروط اساسي ايران است. از نگاه تهران، امنيت كشورهاي منطقه به يكديگر وابسته است و نمي‌توان انتظار داشت در حالي كه درگيري در يك كشور ادامه دارد، ثبات در ساير كشورها برقرار شود.اين موضع در شرايطي مطرح مي‌شود كه درگيري‌هاي منطقه‌اي و حملات اسراييل در لبنان و ديگر مناطق همچنان بر فضاي امنيتي غرب آسيا تأثير مي‌گذارد. ايران معتقد است هرگونه توافقي كه صرفاً به رابطه دوجانبه تهران و واشنگتن محدود شود، بدون توجه به بحران‌هاي منطقه‌اي، نمي‌تواند به ثبات پايدار منجر شود. به همين دليل، تهران خواهان آن است كه توقف جنگ در همه جبهه‌ها بخشي از چارچوب توافق باشد.البته گسترش دامنه توافق به پرونده‌هاي منطقه‌اي، پيچيدگي مذاكرات را نيز افزايش مي‌دهد. هرچه تعداد موضوعات و بازيگران دخيل بيشتر شود، رسيدن به تفاهم نهايي دشوارتر خواهد بود. با اين حال، از نگاه ايران، تفكيك بحران‌ها ممكن است تنها به توقف موقت درگيري در يك جبهه منجر شود و زمينه بازگشت ناامني در ساير نقاط را باقي بگذارد.
اميد به توافق؛ ديپلماسي هنوز فرصت دارد
با وجود اختلافات جدي، هنوز نمي‌توان از پايان فرصت ديپلماسي سخن گفت. فعاليت قطر، ادامه رايزني‌هاي پاكستان و تلاش ساير كشورهاي منطقه براي جلوگيري از بازگشت جنگ، نشان مي‌دهد بازيگران مختلف به دنبال يافتن راهي براي عبور از وضعيت كنوني هستند. حتي اگر مذاكره رسمي و مستقيمي ميان تهران و واشنگتن در جريان نباشد، تبادل پيام‌ها مي‌تواند زمينه لازم براي تدوين يك چارچوب مشترك را فراهم كند.نكته مهم اين است كه ايران همچنان بر اصل گفت‌وگو تأكيد دارد، اما مذاكره را از حقوق و مطالبات خود جدا نمي‌داند. موضع رضايي درباره باقي ماندن مواد غني‌شده در داخل كشور، تأكيد بر حقوق هسته‌اي و اصرار بر توقف جنگ در همه جبهه‌ها، نشان مي‌دهد تهران حاضر نيست توافق را صرفاً به بازگشايي تنگه هرمز يا توقف موقت حملات محدود كند. در مقابل، امريكا نيز بايد تصميم بگيرد كه آيا مي‌تواند براي حل بحران، از اصرار بر برخي مطالبات فوري خود فاصله بگيرد و به راه‌حلي مرحله‌اي تن دهد يا خير.در نهايت، آنچه مي‌تواند مسير توافق را باز كند، پذيرش اين واقعيت ازسوي هر دو طرف است كه هيچ‌يك نمي‌تواند تمام خواسته‌هاي خود را بدون توجه به مطالبات طرف مقابل به نتيجه برساند. ايران بر حفظ حقوق هسته‌اي و دريافت تضمين‌هاي امنيتي تأكيد دارد و امريكا خواهان تعيين تكليف پرونده هسته‌اي است. راه‌حل احتمالي بايد بتواند ميان اين دو نگراني پيوندي قابل اجرا ايجاد كند.تداوم ميانجيگري قطر و ساير كشورهاي منطقه، در كنار اعلام آمادگي ايران براي ادامه مسير ديپلماسي، همچنان نقطه اميدي براي كاهش تنش‌هاست. اگر واشنگتن به جاي اصرار بر پيش‌شرط‌هاي يك‌طرفه، به بررسي چارچوبي متوازن و مرحله‌بندي‌شده روي بياورد، امكان رسيدن به توافق از بين نرفته است. در چنين سناريويي، بازگشايي تنگه هرمز مي‌تواند نخستين گام براي كاهش تنش باشد و پس از آن، پرونده‌هاي پيچيده‌تر در فضايي كم‌تنش‌تر مورد بررسي قرار گيرند.
ايران در اين روند تلاش مي‌كند نشان دهد كه ديپلماسي را انتخاب كرده، اما اين انتخاب به معناي چشم‌پوشي از حقوق و منافع ملي نيست. اكنون توپ تصميم‌گيري در زمين واشنگتن نيز قرار دارد؛ اينكه آيا امريكا آماده است براي پايان دادن به بحران، راهي براي تفاهم با مواضع اعلام‌شده تهران پيدا كند يا همچنان بر مطالباتي پافشاري خواهد كرد كه تاكنون مانع پيشرفت روند سياسي شده‌اند.
