جريمه يا پيشگيري؛ كدام‌يك هزينه تصادفات را كاهش مي‌دهد؟
يك لحظه حواس‌پرتي پشت فرمان ممكن است تنها چند ثانيه طول بكشد، اما پيامدهاي آن مي‌تواند سال‌ها زندگي يك خانواده را تحت تأثير قرار دهد. همانطور كه يك تقاطع غيراستاندارد، خيابان كم‌نور يا مسير فاقد علائم هشداردهنده نيز مي‌تواند بارها و بارها جان شهروندان را به خطر بيندازد و هزينه‌هاي سنگيني به جامعه تحميل كند.
يك لحظه حواس‌پرتي پشت فرمان ممكن است تنها چند ثانيه طول بكشد، اما پيامدهاي آن مي‌تواند سال‌ها زندگي يك خانواده را تحت تأثير قرار دهد. همانطور كه يك تقاطع غيراستاندارد، خيابان كم‌نور يا مسير فاقد علائم هشداردهنده نيز مي‌تواند بارها و بارها جان شهروندان را به خطر بيندازد و هزينه‌هاي سنگيني به جامعه تحميل كند.
با وجود اين، هنگام وقوع تصادفات معمولاً نخستين نگاه‌ها به سمت راننده متخلف و تخلفات حادثه‌ساز معطوف مي‌شود؛ در حالي كه عوامل انساني تنها بخشي از معادله تصادفات هستند و كيفيت زيرساخت‌ها، ايمني خودروها، مديريت ترافيك و حتي سرعت امدادرساني نيز در ميزان تلفات و خسارات نقش دارند.در واقع، تصادفات رانندگي را ديگر نمي‌توان صرفاً يك مساله انتظامي دانست. اين حوادث علاوه بر خسارت‌هاي جاني و مالي، هزينه‌هاي گسترده‌اي به نظام سلامت، اقتصاد خانوار، بازار كار و منابع عمومي تحميل مي‌كنند. از همين رو، كاهش پايدار تلفات ترافيكي به برنامه‌اي جامع نياز دارد كه در آن اصلاح رفتار رانندگان و كاربران راه، بهبود مهندسي معابر و ارتقاي مديريت حمل‌ونقل به‌صورت همزمان دنبال شود.سرهنگ داوود شكيبايي، رييس پليس ترافيك شهري فراجا، نيز با تأكيد بر چندعاملي بودن تصادفات، معتقد است بررسي اين حوادث بايد با در نظر گرفتن مجموعه عوامل انساني، راه، وسيله نقليه و مديريت ترافيك انجام شود؛ چراكه تمركز بر يك عامل و ناديده گرفتن ساير مولفه‌ها نمي‌تواند به كاهش پايدار حوادث منجر شود.
حواس‌پرتي و سرعت؛ دو عامل اصلي
در تصادفات
در ميان عوامل انساني، بي‌توجهي به جلو و سرعت غيرمجاز از مهم‌ترين تهديدهاي ايمني ترافيك به شمار مي‌روند. استفاده از تلفن همراه، ارسال پيامك، كار با نمايشگر خودرو و تنظيم مسيرياب، تمركز راننده را كاهش مي‌دهد و فرصت واكنش مناسب به اتفاقات پيش‌بيني‌نشده را از او مي‌گيرد. در معابر پرتردد شهري، همين چند ثانيه غفلت ممكن است به برخورد با خودروي جلويي، موتورسيكلت يا عابر پياده منجر شود. شكيبايي در تشريح مهم‌ترين عوامل انساني تصادفات اظهار كرد: عدم توجه به جلو، سرعت غيرمجاز و تخطي از سرعت مطمئنه از مهم‌ترين عوامل خطر در تصادفات هستند.به گفته او، سرعت نامتناسب با شرايط هندسي معبر، حجم ترافيك و ميزان ديد راننده، علاوه بر افزايش احتمال وقوع تصادف، شدت جراحات و احتمال مرگ‌ومير را نيز افزايش مي‌دهد؛ موضوعي كه به‌ويژه در معابر بزرگراهي و شرياني شهري اهميت بيشتري دارد.سرعت مطمئنه صرفاً به معناي رعايت عدد درج‌شده روي تابلوها نيست، بلكه راننده بايد با توجه به شرايط جوي، وضعيت سطح راه، ميزان ديد و حجم تردد تصميم بگيرد. از منظر اقتصادي نيز تصادفات ناشي از سرعت و حواس‌پرتي تنها به خسارت خودرو محدود نمي‌شوند و هزينه‌هاي درمان، توان‌بخشي، كاهش درآمد خانوار و از دست رفتن نيروي كار را به دنبال دارند.
عابران پياده و موتورسواران؛ كاربران آسيب‌پذير خيابان‌ها
بخش ديگري از چالش ايمني معابر به وضعيت عابران پياده و موتورسيكلت‌سواران مربوط مي‌شود. اين گروه‌ها به دليل برخورداري از حفاظت فيزيكي كمتر، هنگام وقوع تصادف بيشتر در معرض جراحات شديد قرار دارند.عبور عابران از نقاط غيرمجاز و كم‌نور، استفاده نكردن از گذرگاه‌هاي ايمن و عبور از عرض بزرگراه‌ها از جمله رفتارهاي پرخطري است كه احتمال وقوع حادثه را افزايش مي‌دهد. در مقابل، تردد موتورسيكلت‌ها در پياده‌روها و خطوط ويژه، استفاده نكردن از كلاه ايمني و انجام حركات ناگهاني و مارپيچ نيز مي‌تواند خطر تصادفات را تشديد كند.رييس پليس ترافيك شهري فراجا با اشاره به اين موضوع، عبور عابران از نقاط غيرمجاز و كم‌نور، به‌ويژه در بزرگراه‌ها، و استفاده نكردن از گذرگاه‌هاي ايمن را از عوامل افزايش خطر دانست و بر ضرورت كنترل رفتارهاي پرخطر موتورسواران تأكيد كرد.با اين حال، مسووليت ايمني اين گروه‌ها تنها بر عهده خود شهروندان نيست. وقتي گذرگاه عابر پياده در محل مناسبي قرار ندارد، روشنايي كافي تأمين نشده يا دسترسي به پل‌هاي عابر دشوار است، نمي‌توان انتظار داشت همه افراد همواره از مسيرهاي استاندارد استفاده كنند. طراحي معابر بايد به‌گونه‌اي باشد كه انتخاب مسير ايمن براي شهروندان آسان‌تر شود؛ به‌ويژه در اطراف مراكز تجاري، مدارس، پايانه‌ها و ايستگاه‌هاي حمل‌ونقل عمومي.
زيرساخت‌هاي ناايمن
يكي از مهم‌ترين موضوعات در تحليل حوادث رانندگي، نقش مستقيم مهندسي معابر است. طراحي نامناسب تقاطع‌ها، قوس‌هاي غيراستاندارد، نبود جزاير ايمني، فقدان تجهيزات آرام‌سازي ترافيك در مجاورت مدارس و مناطق مسكوني و وجود نقاط حادثه‌خيز، همگي مي‌توانند زمينه وقوع تصادف را فراهم كنند.شكيبايي با اشاره به اين عوامل اظهار كرد: طراحي نامناسب تقاطع‌ها، قوس‌هاي غيراستاندارد، نبود جزاير ايمني، فقدان تجهيزات آرام‌سازي ترافيك در مجاورت مدارس و مناطق مسكوني و وجود نقاط حادثه‌خيز، احتمال بروز تصادفات را افزايش مي‌دهد.او همچنين روشنايي ناكافي معابر، نقص خط‌كشي‌ها و تابلوهاي ترافيكي، لغزندگي سطح راه هنگام بارندگي، چاله‌ها و مشكلات زهكشي را از ديگر عوامل موثر بر ايمني تردد عنوان كرد.اهميت اين مشكلات در آن است كه برخلاف بسياري از خطاهاي انساني، ممكن است به‌صورت مستمر در يك نقطه مشخص، تعداد زيادي از شهروندان را در معرض خطر قرار دهند. به همين دليل، شناسايي و اصلاح نقاط حادثه‌خيز بايد در اولويت برنامه‌هاي مديريت شهري و دستگاه‌هاي مسوول باشد. اصلاح هندسي يك تقاطع، تأمين روشنايي مناسب يا نصب علائم هشداردهنده، اگرچه نيازمند تخصيص منابع مالي است، اما مي‌تواند از تكرار تصادفات و تحميل هزينه‌هاي سنگين‌تر جلوگيري كند .
خودروهاي ناايمن و ضرورت نظارت فني
در كنار عوامل انساني و زيرساختي، وضعيت فني خودروها نيز در وقوع و شدت تصادفات نقش دارد. نقص سيستم ترمز و فرمان، لاستيك‌هاي فرسوده و چراغ‌هاي معيوب مي‌توانند كنترل وسيله نقليه را دشوار كنند و احتمال بروز حادثه را افزايش دهند.رييس پليس ترافيك شهري فراجا با تأكيد بر ضرورت كنترل فني خودروها تصريح كرد: نقص در سيستم ترمز و فرمان، لاستيك‌هاي فرسوده و چراغ‌هاي معيوب از جمله مواردي هستند كه بايد در بازرسي‌هاي فني مورد توجه قرار گيرند. از سوي ديگر، استفاده نكردن از كمربند ايمني، صندلي كودك و كلاه ايمني مي‌تواند پيامدهاي تصادف را تشديد كند. بنابراين، سياست‌هاي ايمني بايد علاوه بر كاهش احتمال وقوع حادثه، ميزان آسيب‌پذيري سرنشينان و كاربران راه را نيز كاهش دهند. بازرسي فني منظم، كنترل كيفيت تجهيزات حفاظتي و توجه به استانداردهاي توليد و نگهداري خودروها، از الزامات تحقق اين هدف است.
چرا جريمه به‌تنهايي كافي نيست؟
اعمال قانون و برخورد با تخلفات حادثه‌ساز از ابزارهاي ضروري كنترل ترافيك است، اما نمي‌توان انتظار داشت افزايش جريمه‌ها به‌تنهايي مشكل تصادفات را برطرف كند. كاهش پايدار حوادث به مجموعه‌اي از اقدامات هماهنگ در حوزه مهندسي، نظارت، آموزش، ايمني خودرو و خدمات امدادي نياز دارد.شكيبايي در اين زمينه تأكيد كرد: تحقق اين هدف نيازمند مجموعه‌اي از اقدامات هماهنگ در حوزه مهندسي ترافيك، اعمال قانون، ارتقاي ايمني وسايل نقليه، آموزش عمومي و بهبود خدمات امدادي است و نمي‌توان انتظار داشت كه يك اقدام به‌تنهايي به كاهش پايدار تصادفات منجر شود.يكي از رويكردهاي مهم در اين زمينه، اجراي الگوي «سيستم ايمن» است؛ رويكردي كه بر اساس آن، معابر بايد به شكلي طراحي شوند كه حتي در صورت بروز خطاي انساني، احتمال وقوع حوادث مرگبار و جراحات شديد به حداقل برسد.
نظارت هوشمند و توسعه حمل‌ونقل عمومي
گسترش سامانه‌هاي هوشمند ثبت تخلف نيز مي‌تواند نقش موثري در افزايش پوشش نظارتي داشته باشد. ثبت سرعت لحظه‌اي و متوسط، كنترل عبور از چراغ قرمز، شناسايي تخلفات خطوط ويژه و استفاده غيرمجاز از تلفن همراه هنگام رانندگي، از جمله ظرفيت‌هايي هستند كه مي‌توانند رفتارهاي پرخطر را كاهش دهند.
به گفته رييس پليس ترافيك شهري فراجا، توسعه اين سامانه‌ها در كنار پايش هوشمند تردد موتورسيكلت‌ها و برخورد با تخلفات پرخطر، مي‌تواند به بهبود مديريت ترافيك كمك كند. البته اطلاعات حاصل از اين سامانه‌ها نبايد صرفاً براي صدور جريمه مورد استفاده قرار گيرد، بلكه بايد در شناسايي نقاط پرخطر، تحليل الگوهاي تصادف و برنامه‌ريزي براي اصلاح زيرساخت‌ها نيز به كار گرفته شود.
در كنار نظارت هوشمند، توسعه حمل‌ونقل عمومي نيز اهميت زيادي دارد. افزايش سفرهاي تك‌سرنشين با خودرو و موتورسيكلت، فشار زيادي بر شبكه معابر شهري وارد مي‌كند و احتمال تعارض ميان جريان‌هاي حركتي را افزايش مي‌دهد. تقويت سامانه‌هاي انبوه‌بر مانند مترو و اتوبوس تندرو مي‌تواند بخشي از اين سفرها را كاهش دهد.
شكيبايي نيز با اشاره به اين موضوع گفت: تقويت سامانه‌هاي حمل‌ونقل انبوه‌بر از جمله مترو و اتوبوس تندرو مي‌تواند وابستگي به سفرهاي تك‌سرنشين با خودرو و موتورسيكلت را كاهش دهد و در نتيجه، از حجم ترافيك و تعارض‌هاي حركتي در معابر شهري بكاهد. ساماندهي توقف‌هاي حاشيه‌اي، مقابله با پارك دوبله، مديريت محل توقف خودروهاي باري و استانداردسازي علائم و روشنايي مسير نيز بايد در كنار توسعه حمل‌ونقل عمومي دنبال شود.
ايمني معابر؛ سرمايه‌گذاري براي آينده
مجموع عوامل مطرح‌شده نشان مي‌دهد كه كاهش تصادفات رانندگي به مسووليت‌پذيري يك گروه يا عملكرد يك دستگاه محدود نمي‌شود. رانندگان بايد از رفتارهاي پرخطر فاصله بگيرند، اما همزمان مديريت شهري و دستگاه‌هاي مسوول نيز بايد معابري ايمن، استاندارد و متناسب با نياز تمام كاربران راه فراهم كنند.در اين ميان، اصلاح هندسي معابر، توسعه حمل‌ونقل عمومي، ارتقاي ايمني خودروها، نظارت هوشمند، آموزش شهروندان و بهبود امدادرساني بايد در قالب برنامه‌اي هماهنگ و مبتني بر داده‌هاي واقعي اجرا شوند.واقعيت اين است كه هر تصادف شديد، صورت‌حسابي فراتر از خسارت خودرو دارد؛ صورت‌حسابي كه خانواده‌ها، نظام سلامت، بازار كار و منابع عمومي آن را پرداخت مي‌كنند. بنابراين، هزينه‌كرد براي اصلاح يك تقاطع ناايمن، تأمين روشنايي خيابان يا ايجاد مسير ايمن براي عابران پياده، نه يك هزينه اضافي، بلكه سرمايه‌گذاري براي جلوگيري از خسارت‌هاي انساني و اقتصادي آينده است.خيابان ايمن زماني محقق مي‌شود كه مسووليت كاهش تصادفات ميان همه عوامل تقسيم شود؛ راننده مسوولانه رفتار كند، خودرو از استانداردهاي ايمني برخوردار باشد و دستگاه‌هاي متولي نيز با مهندسي صحيح و مديريت كارآمد، محيطي فراهم كنند كه يك لحظه خطاي انساني به بهاي از دست رفتن جان يك انسان تمام نشود.
