بحران در ريه سبز تهران
خشكيدگي و آفت‌زدگي حدود ۳۰ هزار اصله درخت در بوستان جنگلي چيتگر، بار ديگر موضوع حفاظت از فضاي سبز تهران و مسووليت دستگاه‌هاي متولي را به يكي از محورهاي بحث در شوراي شهر تبديل كرده است. درحالي كه شهردار منطقه ۲۲، كاهش حق‌آبه و تنش آبي را از عوامل اصلي اين وضعيت مي‌داند، اعضاي شورا درباره تأخير در مهار آفت، اجراي تعهدات قراردادي و احتمال تكرار بحران در سرخه‌حصار و باغ گياه‌شناسي هشدار داده‌اند.
خشكيدگي و آفت‌زدگي حدود ۳۰ هزار اصله درخت در بوستان جنگلي چيتگر، بار ديگر موضوع حفاظت از فضاي سبز تهران و مسووليت دستگاه‌هاي متولي را به يكي از محورهاي بحث در شوراي شهر تبديل كرده است. درحالي كه شهردار منطقه ۲۲، كاهش حق‌آبه و تنش آبي را از عوامل اصلي اين وضعيت مي‌داند، اعضاي شورا درباره تأخير در مهار آفت، اجراي تعهدات قراردادي و احتمال تكرار بحران در سرخه‌حصار و باغ گياه‌شناسي هشدار داده‌اند. بررسي وضعيت بوستان جنگلي چيتگر در شوراي شهر تهران، پرسش‌هايي درباره عملكرد مديران دوره‌هاي گذشته، زيرساخت‌هاي آبرساني و نحوه برخورد با نخستين نشانه‌هاي آلودگي درختان مطرح كرده است. محور اصلي اختلاف، تنها شناسايي علت خشكيدگي نيست؛ بلكه اين پرسش نيز مطرح است كه چرا با وجود آغاز تدريجي آسيب‌ها، از گسترش آفت جلوگيري نشد و آيا اقدامات پيشگيرانه مي‌توانست از خسارت گسترده كنوني جلوگيري كند. در جلسه ديروز (5 آبان ماه) شوراي شهر تهران خسروي، شهردار منطقه ۲۲ تهران، اعلام كرد روند خشكيدگي درختان چيتگر طي حدود ۱۵ سال شكل گرفته و نمي‌توان آن را نتيجه اتفاقي در يكي دو سال اخير دانست. به گفته او، كاهش منابع آبي، درختان را ضعيف كرده و زمينه گسترش آفت سوسك پوست‌خوار را فراهم آورده است. او با اشاره به سابقه تأمين آب اين بوستان گفت حق‌آبه چيتگر در گذشته حدود ۵۰۰ ليتر بر ثانيه بوده، اما در پي تشديد تنش آبي تهران به صفر رسيده است. شهردار منطقه، نياز آبي فعلي بوستان را حدود ۲۵۰ ليتر بر ثانيه اعلام كرد؛ درحالي كه ميزان آب ورودي كنوني به حدود ۱۸۰ ليتر بر ثانيه رسيده است. خسروي تأكيد كرد: علت اصلي خشك شدن و آلودگي درختان چيتگر، نبود آب كافي بوده است. با اين حال، او درباره تأخير در مقابله با آفت نيز توضيح داد كه در مراحل اوليه حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ اصله درخت آلوده شده بودند، اما خروج آنها به‌موقع انجام نشد و نگراني از انتقادهاي عمومي درباره قطع درختان، از عوامل موثر در اين تأخير بود.
مسووليت مديران دوره‌هاي مختلف
ناصر اماني، عضو شوراي شهر تهران، با تأكيد بر مسووليت سازمان بوستان‌ها و فضاي سبز شهر تهران، خواستار حضور مديرعامل اين سازمان در صحن شورا براي توضيح درباره خشكيدگي درختان شد. او معتقد است حفاظت از بوستان‌هاي جنگلي را نمي‌توان صرفاً به شهرداري مناطق واگذار كرد و سازمان تخصصي متولي نيز بايد درباره عملكرد خود پاسخگو باشد. اماني با اشاره به آغاز دوره ششم مديريت شهري در شهريور ۱۴۰۰ و انتصاب شهردار فعلي منطقه ۲۲ در دي ۱۴۰۳، خواستار بررسي عملكرد مديران پيشين شد. به گفته او، بايد روشن شود چرا با وجود آغاز روند خشكيدگي در سال‌هاي گذشته، اقدام موثري براي جلوگيري از گسترش آفت انجام نشده است. علوي، ديگر عضو شورا، نيز با انتقاد از تأخير در اطلاع‌رساني درباره وضعيت چيتگر گفت ارايه زودتر گزارش‌ها به شورا و رسانه‌ها مي‌توانست به روشن شدن ابعاد موضوع كمك كند. او خواستار بررسي قصورهاي احتمالي با ورود دستگاه‌هاي مسوول، از جمله دادستاني و نهادهاي مرتبط با محيط زيست، شد. در اين ميان، تفكيك علت محيطي بحران از مسووليت مديريتي اهميت دارد. كمبود آب مي‌تواند درختان را مستعد آسيب كند، اما بررسي اينكه چه اقداماتي براي كاهش اين آسيب انجام شده يا انجام نشده، موضوعي جداگانه است كه بدون اسناد و گزارش‌هاي كارشناسي نمي‌توان درباره آن نتيجه قطعي گرفت .
خروج درختان آلوده
اقدام ضروري با ملاحظات زيست‌محيطي
شهردار منطقه ۲۲ اعلام كرد قطع و خارج كردن درختان آلوده با نظر كارشناسي اداره كل منابع طبيعي و از طريق پيمانكاران اين مجموعه انجام مي‌شود و شهرداري مستقيماً مجري اين عمليات نيست. به گفته خسروي، برخي درختان سوزني‌برگ ممكن است با وجود سبز بودن ظاهري، از درون به آفت مبتلا شده باشند و سم‌پاشي نيز در همه موارد به احياي آنها منجر نشود. ازاين‌رو، تشخيص كارشناسي درباره امكان نگهداري يا ضرورت خارج كردن درختان اهميت دارد. او همچنين گفت با همكاري دستگاه‌هاي مرتبط، وضعيت خاك و بقاياي درختان آلوده در حال پيگيري است و بر اساس تأكيد دادستان تهران، درختان بايد به محلي منتقل شوند كه احتمال انتقال آفت به ساير درختان و عرصه‌هاي طبيعي كشور وجود نداشته باشد. با اين حال، خروج درختان آلوده تنها بخشي از مديريت بحران است. نظارت بر حمل و تعيين تكليف بقايا، بررسي وضعيت درختان مجاور و كنترل احتمال گسترش آلودگي نيز بايد در كنار اقدامات فوري مورد توجه قرار گيرد.
احياي چيتگر به آب پايدار وابسته است
در اين جلسه شهردار منطقه ۲۲ از اجراي حدود ۴۰ كيلومتر شبكه فرعي انتقال آب در دو سال گذشته خبر داد. به گفته خسروي، تعدادي از چاه‌هاي رهاشده نيز احيا شده‌اند كه امكان برداشت حدود ۵۰ تا ۶۰ ليتر آب در ثانيه را فراهم كرده‌اند. بخشي از آب مورد نياز بوستان از پساب تصفيه‌شده و چاه‌ها تأمين مي‌شود و كمبود باقي‌مانده نيز تا حدي با تانكر جبران مي‌شود. او همچنين اعلام كرد طي دو سال گذشته حدود ۲۵ هزار اصله درخت در چيتگر كاشته شده و برنامه كاشت ۳۰ هزار اصله ديگر نيز در دستور كار قرار دارد. اجراي اين برنامه، بااين‌حال، به تأمين منابع آبي مورد نياز وابسته است. به گزارش ايسنا، محسن پيرهادي، عضو شوراي شهر تهران، با اشاره به افزايش اعتبارات حوزه آب و آبرساني گفت بودجه اين حوزه براي كل تهران از حدود ۴۰۰ ميليارد تومان در سال ۱۴۰۰ به حدود ۲۴ هزار ميليارد تومان در سال ۱۴۰۴ رسيده است. او تأكيد كرد احداث تصفيه‌خانه‌ها، مخازن و شبكه‌هاي انتقال آب زمان‌بر است و اقدامات اخير بايد در كنار مشكلات انباشته‌شده از گذشته ارزيابي شود. با وجود اين، افزايش بودجه و كاشت درختان جديد به‌تنهايي تضمين‌كننده احياي بوستان نيست. معيار اصلي، پايداري منابع آب، تكميل زيرساخت‌ها و توانايي مديريت شهري در نگهداري از درختان كاشته‌شده خواهد بود.
ابهاماتي كه بايد روشن شوند
مهدي اقراريان، عضو شوراي شهر تهران، با اشاره به قراردادي ۳۰ ساله كه در سال ۱۴۰۰ از سوي شهرداري منطقه ۲۲ به نمايندگي از شهرداري تهران منعقد شده است، خواستار بررسي تعهدات آن شد. به گفته اقراريان، در يكي از بندهاي قرارداد، مجري طرح موظف شده است پروژه را در برابر حوادث غيرمترقبه، آفات و بيماري‌ها بيمه كند. او پرسيد آيا اين تعهد اجرا شده است و در صورت وجود بيمه‌نامه، قرارداد با كدام شركت منعقد شده و آيا خسارتي براي جبران زيان‌هاي احتمالي دريافت شده است يا خير.
محمد آخوندي، عضو ديگر شورا، نيز درباره نقش شهرداري در تنظيم و نظارت بر اجراي قرارداد و امكان بيمه‌پذيري بوستان‌هاي جنگلي پرسش‌هايي مطرح كرد. اين پرسش‌ها به معناي اثبات تخلف يا تأييد وجود پوشش بيمه‌اي قابل استفاده نيست؛ بلكه ضرورت بررسي اسناد رسمي را نشان مي‌دهد. براي تعيين مسووليت‌ها بايد متن قرارداد، تعهدات طرفين، وضعيت بيمه و اقدامات انجام‌شده پس از بروز خسارت بررسي شود. خسروي در پاسخ گفت بيمه كردن درختاني كه از بين رفته‌اند، به احياي آنها كمكي نمي‌كند و اولويت بايد تأمين آب، خارج كردن درختان آلوده و جايگزيني آنها باشد. او افزود در صورت وجود شركت بيمه‌اي كه شرايط بوستان را بپذيرد، شهرداري آمادگي بررسي اين موضوع را دارد.
سرخه‌حصار و باغ گياه‌شناسي
هشدار درباره بحران‌هاي مشابه
نگراني اعضاي شورا به چيتگر محدود نماند. پيرهادي با اشاره به وضعيت سرخه‌حصار و باغ گياه‌شناسي تهران، بر ضرورت تأمين آب پايدار براي اين عرصه‌ها تأكيد كرد و هشدار داد كه ادامه مشكلات آبرساني مي‌تواند باغ گياه‌شناسي را با بحران مواجه كند. مهدي چمران، رييس شوراي شهر تهران، نيز با اشاره به مصوبه كميسيون ماده ۵ درباره تأمين زمين براي احداث تصفيه‌خانه فاضلاب باغ گياه‌شناسي گفت قرار است ارتش زمين مورد نياز را در اختيار طرح قرار دهد و براي احداث تصفيه‌خانه نيز اقدام شود. جعفر تشكري هاشمي، عضو شورا، با اشاره به وضعيت سرخه‌حصار، بوستان ياس فاطمي و درختان حاشيه بزرگراه‌هاي تهران، خواستار بررسي نوع بيماري‌ها، زمان آغاز آلودگي و امكان درمان درختان آسيب‌ديده شد. او تأكيد كرد كه خشكيدگي درختان نبايد به موضوعي براي تسويه‌حساب سياسي تبديل شود و بايد با بررسي علمي و مستندات روشن، علت و مسووليت‌ها مشخص شود.
آيا مديريت بوستان‌هاي جنگلي
بايد تغيير كند؟
ناصر اماني پيشنهاد كرد مديريت بوستان‌هاي بزرگ و فرامنطقه‌اي تهران به سازمان بوستان‌ها و فضاي سبز شهر تهران واگذار شود. به اعتقاد او، نگهداري عرصه‌هايي مانند چيتگر و سرخه‌حصار به تخصص، نيروي كارشناسي و ساختار نظارتي متناسب نياز دارد و ممكن است مناطق شهرداري به‌تنهايي ظرفيت كافي براي اين مسووليت نداشته باشند. چمران نيز با اشاره به تخصص مرتبط سازمان بوستان‌ها، بررسي اين پيشنهاد را ضروري دانست، اما تأكيد كرد كه پيش از تصميم‌گيري بايد دلايل واگذاري مسووليت به مناطق و ديدگاه مجموعه‌هاي مختلف ارزيابي شود.
پاسخگويي، شرط احياي سرمايه طبيعي تهران
بحران چيتگر دو ضرورت همزمان را پيش روي مديريت شهري قرار داده است: تأمين آب و كنترل آفت براي جلوگيري از گسترش خسارت، و بررسي عملكرد دستگاه‌ها و مديراني كه در سال‌هاي گذشته مسوول حفاظت از اين بوستان بوده‌اند. اظهارات شهرداري، تنش آبي را عامل اصلي ضعف درختان معرفي مي‌كند؛ در مقابل، اعضاي شورا بر ضرورت بررسي تأخير در مهار آفت، تعهدات قراردادي و عملكرد نهادهاي متولي تأكيد دارند. تعيين مسووليت نهايي، به گزارش‌هاي كارشناسي و بررسي اسناد نياز دارد و نمي‌توان صرف طرح پرسش‌ها را معادل اثبات قصور دانست. آنچه روشن است، ضرورت عبور از اقدامات مقطعي و حركت به سوي مديريت پايدار فضاي سبز است. انتشار گزارش‌هاي كارشناسي، تعيين تكليف قراردادها، تكميل زيرساخت‌هاي آبرساني و پايش وضعيت سرخه‌حصار و باغ گياه‌شناسي مي‌تواند از تكرار چنين بحراني جلوگيري كند.
درختان بالغ حاصل سال‌ها رشد و نگهداري‌اند و جايگزيني آنها با نهال‌هاي جديد، به‌تنهايي خسارت واردشده را جبران نمي‌كند. حفاظت از اين سرمايه طبيعي زماني امكان‌پذير است كه مديريت شهري خطرها را زودتر شناسايي كند، منابع آب پايدار فراهم آورد و درباره تصميم‌ها و تأخيرهاي خود پاسخگو باشد.
