آيا مسكو ضامن احياي تفاهم اسلام‌آباد مي‌شود؟
سفر قريب‌الوقوع سرگئي لاوروف، وزير امور خارجه روسيه به تهران، رويدادي منفرد يا يك تعارف ديپلماتيك معمول تلقي نمي‌شود، بلكه اين رخداد حلقه‌اي بنيادين در امتداد سلسله رايزني‌هاي سطح بالاي اخير، ازجمله مذاكرات فشرده در عشق‌آباد و مهم‌تر از آن، ديدار مسعود پزشكيان با ولاديمير پوتين در حاشيه نشست سران كشورهاي مشترك‌المنافع است. بد نيست ابعاد و زواياي گوناگون اثرگذار بر اين سفر مورد ارزيابي قرار گيرد.
سفر قريب‌الوقوع سرگئي لاوروف، وزير امور خارجه روسيه به تهران، رويدادي منفرد يا يك تعارف ديپلماتيك معمول تلقي نمي‌شود، بلكه اين رخداد حلقه‌اي بنيادين در امتداد سلسله رايزني‌هاي سطح بالاي اخير، ازجمله مذاكرات فشرده در عشق‌آباد و مهم‌تر از آن، ديدار مسعود پزشكيان با ولاديمير پوتين در حاشيه نشست سران كشورهاي مشترك‌المنافع است. بد نيست ابعاد و زواياي گوناگون اثرگذار بر اين سفر مورد ارزيابي قرار گيرد.
1) در مقطع خطير كنوني كه بحران منطقه‌اي و تنش‌هاي فزاينده ميان ايران، امريكا و تحركات تحريك‌آميز رژيم صهيونيستي به نقطه جوش رسيده، حضور عالي‌ترين مقام ديپلماسي مسكو در پايتخت مي‌تواند حامل دلالت‌هاي ژئوپليتيك سرنوشت‌سازي باشد؛ به‌ويژه اگر هدف غايي اين سفر را ايفاي نقش ميانجيگرانه براي تثبيت توافقات امنيتي معلق، مشخصا «تفاهم اسلام‌آباد» بدانيم. براي فهم دقيق ابعاد اين سفر اما، بايد وضعيت اقتصادي شكننده ايالات متحده را در مختصات كنوني تحليل كرد. دولت ترامپ از پيامدهاي استراتژي‌هاي پرهزينه تقابلي به شدت تحت فشار است. جهش سرسام‌آور بهاي سوخت (به‌طوري كه گازوييل از سطوح پايين يك دلاري به ارقام بحراني فراتر از پنج دلار در هر گالن رسيده) شوك عظيمي به ساختار توليدي و زنجيره تامين امريكا وارد كرده است. از آنجا كه نرخ بنزين و گازوييل در اقتصاد امريكا يك شاخص مرجع به شمار مي‌رود، جهش آن موجي از تورم فزاينده ايجاد كرده و طبقات كارگري، رانندگان حمل‌ونقل جاده‌اي و كشاورزان را در آستانه اعتراضات فراگير قرار داده است. به گونه‌اي كه برخي تحليلگران از خطر شورش طبقات كارگري و دهقانان و فقرا در ايالات متحده مي‌گويند. چراغ سبزهايي نظير آزادسازي واردات گازوييل روسيه از سوي واشنگتن، پاداشي ناكافي براي حل معضلي ساختاري است. ترامپ به خوبي آگاه است كه بدون همراهي و انعطاف مسكو، مهار بحران اوكراين و تخفيف تنش‌هاي نفتي ناممكن خواهد بود. از اين‌رو، كاخ سفيد براي مهار بحران‌هاي چندوجهي خود، محتاج كانال ارتباطي كرملين است. اين احتياج دوجانبه مسكو و واشنگتن، اهرم چانه‌زني منحصر‌به‌فردي در اختيار روس‌ها قرار مي‌دهد تا در پرونده‌هاي ديگر، ازجمله مهار بحران پيرامون ايران، نقش موازنه‌ساز و ميانجي را عهده‌دار شوند.
2) يكي از بزرگ‌ترين چالش‌ها و آسيب‌هاي پيشين «تفاهم اسلام‌آباد»، فقدان حضور و پشتيباني قدرت‌هاي تراز اول جهاني مانند چين، روسيه و اروپا در فرآيند تدوين و تضمين آن بود. هر چند كشورهايي نظير پاكستان تمايل به تنش‌زدايي منطقه‌اي داشتند، اما به دليل محدوديت وزن هژمونيك، فاقد سازوكارهاي لازم براي ضمانت‌بخشي پايدار بودند. از سوي ديگر، تلاش‌ها براي درگيرسازي تمام‌عيار پكن نيز به دليل اصطكاك‌هاي ساختاري ميان چين و امريكا و بازگشت دست خالي طرفين از رايزني‌هاي دوجانبه، به نتايج ملموس در پرونده خاورميانه ختم نشد.در اين ميان، مسكو به دليل موقعيت جغرافيايي، برخورداري از حق وتو در شوراي امنيت و ظرفيت چانه‌زني متقابل با واشنگتن، از صلاحيت بالاتري براي پر كردن اين خلأ راهبردي برخوردار است. ورود مستقيم كرملين به فرآيند تنش‌زدايي و احياي تفاهم اسلام‌آباد، مي‌تواند ضمانت اجرايي مورد نياز را براي مهار درگيري‌ها تامين كند. واشنگتن با هدف جدا كردن روسيه از پيوند استراتژيك با چين، امتيازاتي را در صحنه معادلات مدنظر دارد و مسكو مي‌تواند بخشي از اين بده‌بستان‌ها را صرف اعاده توازن امنيتي در پرونده ايران و تضمين تفاهمات منطقه‌اي سازد.
3) در ادبيات روابط بين‌الملل، همواره خط‌ونشان كشيدن‌ها، رزمايش‌ها و افزايش لحن تهديدآميز در آستانه گفت‌وگوها، ابزاري شناخته شده براي بالا بردن دست مذاكراتي جهت امتيازگيري حداكثري پاي ميز است. تقابل لفظي اخير ميان ايران و امريكا را نيز بايد با همين عينك سنجيد. گسترش جنگ و ورود به منازعه مستقيم نظامي در اين مقطع زماني، به دليل در پيش بودن رويدادهاي سرنوشت‌ساز سياسي در امريكا، هرگز خواست قلبي واشنگتن نيست؛ جنگ تمام‌عيار تنها منافع جناح‌هاي تندرو و مشخصا اسراييل را تامين مي‌كند كه بقاي خود را در سوختن منطقه مي‌بينند. بر همين اساس، هرگونه ماجراجويي خارج از قاعده براي آزمودن ظرفيت جنگي حريف، خطايي راهبردي است. سفر سرگئي لاوروف به تهران دقيقا در همين برهه حساس مي‌تواند نقش ترمز اضطراري را بازي كند. اگر ديپلماسي فعال بتواند بر آتش تند راديكال‌ها آب بريزد، مسكو قادر است ديدگاه‌هاي طرفين را به يكديگر نزديك سازد. بنابراين سفر وزير امور خارجه روسيه به تهران رويدادي نويدبخش است؛ سفري كه در صورت هوشمندي دستگاه ديپلماسي كشور، ظرفيت آن را دارد كه با افزودن ضمانت بين‌المللي به تفاهم اسلام‌آباد، ديپلماسي را از بن‌بست كنوني خارج و منطقه را از افتادن در تله جنگي ناخواسته محافظت كند.
