جوايز نوبل علمي امسال به زبان ساده
در سالي كه خبرهاي علمي اغلب در ميان انبوهي از تحولات سياسي، اقتصادي و اجتماعي گم مي‌شوند، جوايز نوبل فرصتي است براي مكث كردن و نگاه كردن به آينده‌اي كه دانشمندان در حال ساختن آن هستند.
در سالي كه خبرهاي علمي اغلب در ميان انبوهي از تحولات سياسي، اقتصادي و اجتماعي گم مي‌شوند، جوايز نوبل فرصتي است براي مكث كردن و نگاه كردن به آينده‌اي كه دانشمندان در حال ساختن آن هستند. اهميت نوبل‌هاي علمي فقط در نام‌هاي بزرگ و دستاوردهاي پيچيده‌اي كه پشت آنها قرار دارد خلاصه نمي‌شود؛ بسياري از اين كشفيات، اگرچه در ابتدا كاملا نظري يا حتي عجيب به نظر مي‌رسند، در نهايت مي‌توانند شيوه درمان بيماري‌ها، شناخت مغز، مشاهده جهان و حتي ساخت داروها را تغيير دهند. مساله اما اينجاست كه زبان علم هميشه براي مخاطب عمومي قابل فهم نيست. وقتي از پروتئين‌هاي حساس به نور، ذرات نامرئي كيهاني يا ساختارهاي آينه‌اي مولكول‌ها صحبت مي‌شود، ممكن است دستاورد يك عمر پژوهش در چند جمله تخصصي خلاصه شود و ارتباط آن با زندگي روزمره ما ديده نشود. در حالي كه پشت هر يك از اين اصطلاحات، داستاني جذاب درباره كنجكاوي انسان و تلاش براي پاسخ دادن به پرسش‌هايي وجود دارد كه گاهي از مشاهده رفتار يك جلبك آغاز شده و گاهي از جست‌وجوي ذراتي كه از دوردست‌ترين نقاط كيهان به زمين مي‌رسند. نوبل‌هاي علمي ۲۰۲۶ نيز از همين جنسند؛ دستاوردهايي كه در ظاهر فاصله زيادي با زندگي روزمره دارند، اما در عمق خود به پرسش‌هايي بسيار آشنا پاسخ مي‌دهند: مغز چگونه كار مي‌كند؟ چگونه مي‌توان چيزهايي را ديد كه مستقيما قابل مشاهده نيستند؟ و چرا بدن ما برخي شكل‌هاي مولكولي را مي‌پذيرد و برخي ديگر را نه؟ در اين گزارش، به جاي تمركز صرف بر نام برندگان و اصطلاحات تخصصي، سراغ داستان پشت اين كشفيات رفته‌ايم؛ داستان‌هايي كه نشان مي‌دهند چگونه يك پرسش ساده مي‌تواند مسير يك شاخه علمي را تغيير دهد و در نهايت، راه را براي فناوري‌ها و درمان‌هاي تازه باز كند.
جوايز نوبل سال ۲۰۲۶ در رشته‌هاي پزشكي، فيزيك و شيمي
جوايز نوبل علمي امسال نيز به رسم هر سال در ۳ رشته پزشكي، فيزيك و شيمي اهدا شد و علاقه‌مندان به دنياي جذاب علم با حوزه‌هاي شايسته بردن نوبل آشنا شدند. جوايز نوبل سال ۲۰۲۶ در رشته‌هاي پزشكي، فيزيك و شيمي به دانشمنداني كه مرزهاي علم را جابه‌جا كرده و زندگي را براي ما آسانتر كرده‌اند، اعطا شد.شايد تاكنون هر خبري از جوايز نوبل خوانده‌ايد، حوصله‌سربر به نظر مي‌رسيده و تنها به خواندن اسم‌ها اكتفا كرده باشيد، اما اكنون مي‌خواهيم به توضيح دستاوردهاي اين دانشمندان به زبان ساده بپردازيم تا بيشتر با دنياي جايزه نوبل و كارهاي اين دانشمندان آشنا شويد.
نوبل پزشكي
نوبل پزشكي امسال به دانشمنداني تعلق گرفت كه شنا كردنِ يه جلبك به سمت نور برايشان جالب بود. «پيتر هگمان» و «گئورگ ناگل» مي‌خواستند دريابند كه چرا نوعي جلبك تك‌سلولي مي‌تواند به سمت منبع نور حركت كند. گئورگ ناگل و پيتر هگمان/ آنها اوايل دهه ۲۰۰۰، پروتئيني را در اين جلبك كشف كردند كه با تابش نور آبي فعال مي‌شد و مانند يك كليد حساس به نور عمل مي‌كرد و مي‌توانست فعاليت الكتريكي سلول را تغيير دهد. بخش هيجان‌انگيز ماجرا اينجا بود كه اين پروتئين را مي‌توان به سلول‌هاي ديگر هم منتقل كرد و آنها را به نور حساس كرد. اينجا پاي برنده سوم، يعني «كارل دايسِروث» به ميان آمد. وي همراه با پژوهشگران ديگر نشان داد كه مي‌شود از اين پروتئين‌ها براي كنترل فعاليت سلول‌هاي عصبي با نور استفاده كرد. كارل دايسروث/ اين روش كه «اپتوژنتيك» نام گرفته، دريچه تازه‌اي به مطالعه مغز باز كرده و به گفته رييس كميته نوبل پزشكي، اين فناوري فرصت‌هايي براي نقشه‌برداري از مغز فراهم كرده است كه زماني تنها در حد رويا بود. از آن زمان، پژوهشگران با كمك اپتوژنتيك توانسته‌اند مدارهاي عصبي مرتبط با خاطرات، احساسات و رفتارهاي خاص را بررسي كنند؛ يعني همان مدارهايي كه اختلال در عملكردشان مي‌تواند با بيماري‌هاي عصبي و روانپزشكي ارتباط داشته باشد. اين فناوري حتي مي‌تواند در آينده نزديك، بينايي را به افراد مبتلا به برخي اختلالات بينايي بازگرداند. در واقع، اين سه دانشمند راهي را پيش روي ما گذاشته‌اند كه با كمك نور، فعاليت سلول‌هاي عصبي را كنترل كنيم و بهتر بفهميم مغز چطور كار مي‌كند.
نوبل فيزيك
نوبل فيزيك امسال به «فرانسيس هالزن»، شكارچي ذره مرموز طبيعت تعلق گرفت. در حالي كه ما براي ديدن كيهان فقط امواج نور و امواج راديويي را در اختيار داشتيم، هالزن توانست كاري كند كه ما نوترينوهاي برخاسته از رخدادهاي كيهاني را به تصوير بكشيم.
فرانسيس هالزن/ هالزن با طرح ايده استفاده از يخ‌هاي قطب جنوب براي شناسايي نوترينوها (دومين ذرات فراوان در جهان هستي)، در قالب يك آزمايشگاه به اسم «آيس‌كيوب» كه يك مكعب يخي به حجم هزار متر مكعب است، توانست برخورد نوترينوها با هسته اتم‌ها و جرقه حاصل از آن را ثبت كند تا با شناسايي نوترينوهايي كه متعلق به خارج از منظومه شمسي هستند، تصاويري از رويدادهاي كيهاني كه تا به حال از چشم ما پنهان بوده‌اند، ترسيم كند.
نوبل شيمي
برخي مولكول‌ها در طبيعت به دو شكل وجود دارند و دقيقا متقارن هستند، گويي يك مولكول جلوي آينه ايستاده؛ اما مساله اين است كه فقط يكي از اين دو شكل در هر موجود وجود دارد. اين يك معما بود كه بالاخره به دست «هنري كاگان» و «كنزو سوآي» حل شد. هنري كاگان و كنزو سوآي/ اين مولكول‌ها كه مثل دو دست، تصوير آينه‌اي يكديگر هستند، فقط از يك نوع در بدن ما وجود دارد و ديگري به ندرت در طبيعت ديده مي‌شود. حال مشكل اينجاست كه وقتي براي مثال مي‌خواهيم دارو بسازيم، بايد از آن نوعي توليد كنيم كه در بدنمان وجود دارد، ولي واكنش‌هاي شيميايي به‌طور مساوي از هر دو نوع توليد مي‌كنند. كاگان در سال ۱۹۸۶ با كشف روش هدايت واكنش‌هاي شيميايي اولين گام را براي حل اين معما برداشت و توانست يكي از تصاوير آينه‌اي را با بيشتر از آنچه تا پيش از آن مي‌شد، توليد كند. سپس سوآي در سال ۱۹۹۵ چگونگي طراحي اولين واكنش شيميايي كه پتانسيل دستيابي به فقط يكي از شكل‌هاي آينه‌اي را داشت، شرح داد. وي سرانجام در سال ۲۰۰۳ اين ايده را عملي كرد و چيزي را محقق كرد كه تا پيش از آن جز در طبيعت، هرگز محقق نشده بود. حالا به لطف كاگان و سوآي مي‌دانيم كه اين پديده چگونه به وجود مي‌آيد و مي‌توانيم داروهايي را كه كاملا براي بدنمان مناسب است، توليد كنيم.
