اختلاف تهران و واشنگتن بر سر «قدم اول»
هيات مذاكرهكننده ايراني هفته گذشته با ابتكاري جديد براي بازطراحي تفاهمنامه اسلامآباد با هدف پايان فوري و قاطع جنگ و تبديل آن به چارچوبي اجراييتر به نيويورك سفر كرد.
هيات مذاكرهكننده ايراني هفته گذشته با ابتكاري جديد براي بازطراحي تفاهمنامه اسلامآباد با هدف پايان فوري و قاطع جنگ و تبديل آن به چارچوبي اجراييتر به نيويورك سفر كرد. رويترز دوشنبه ۶ مهر ادعا كرد كه تماسهاي غيرمستقيم امريكا و ايران با ميانجيگري كشورهاي منطقه ادامه دارد و گفتوگوهاي بعدي قرار است بر نسخهاي اصلاحشده از پيشنهاد 7 روزه تهران متمركز باشد.
پاتريك وينتور، دبير ديپلماسي روزنامه گاردين، در گزارشي مينويسد كه تفاوت اصلي طرح جديد ايران با تفاهمنامه اسلامآباد، «سرعت اجرا» است. در توافق ژوئن قرار بود مذاكرات هستهاي پس از ۶۰ روز آغاز شود، اما در اين طرح ايران آن را به روز هفتم رسانده است (يعني درست يك روز پس از بازگشايي تنگه در روز ششم، گفتوگوها درباره برنامه هستهاي و تدوين پروتكلي براي بازگشت بازرسان سازمان ملل جهت بازديد از سايتهاي آسيبديده و ذخاير اورانيوم غنيشده آغاز شود) . اين نكته در ابتكار تهران از اين جهت اهميت دارد كه نشان ميدهد جمهوري اسلامي ايران تلاش دارد ادعاي طرف مقابل در مورد تلاش ايران براي خريد زمان و اجتناب از مذاكره فوري را رد كند.
پايگاه خبري اكسيوس به نقل از مقامات ارشد امريكايي ادعا كرده كه كاخ سفيد بر گنجاندن فوري امتيازات هستهاي اصرار دارد و تأكيد ميكند «هيچ توافقي بدون رسيدگي به موضوع هستهاي در كار نخواهد بود» تهران مدل متفاوتي را روي ميز گذاشته است.
به نظر ميرسد دولت دونالد ترامپ پس از آزمودن نزديك به يك دهه سياست «فشار حداكثري» و تجربه دو رويارويي نظامي مستقيم با تهران در سالهاي ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، اكنون دوباره مهار توان اتمي ايران را در ازاي رفع فشارهاي مالي و اقتصادي به عنوان محور اصلي دستيابي به يك توافق تعريف كرده است.
پيرامون جزييات طرح هفتروزه پيشنهادي تهران، شروط ايران شامل پايان خصومتها در همه جبههها، رفع محاصره دريايي، تعليق تحريمهاي نفتي، آزادسازي ميلياردها دلار از داراييها و بازگشايي تنگه هرمز در پايان اين دوره است؛ طرحي كه در آن تصريح شده «آغاز مذاكرات هستهاي پس از بازگشايي تنگه هرمز» و در فاز بعدي خواهد بود. سيد عباس عراقچي، وزير امور خارجه ايران، نيز روز دوشنبه در واكنش به فضاسازيها با قاطعيت اعلام كرد كه هيچ تغييري در مواضع كشور رخ نداده، مذاكرات در حال حاضر منحصرا درباره تنگه هرمز است و هيچ بحثي درباره انعطاف در موضوعات ديگر مطرح نيست.
با اين حال اختلافهاي فعلي ميان دو طرف صرفا بر سر «مقدار» امتيازات نيست، بلكه بر سر اين پرسش بنيادي است كه كدام طرف بايد نخستين اقدام برگشتناپذير را انجام بدهد. واشنگتن انتظار دارد كه تهران بلافاصله كنترل بر تنگه هرمز را رها كند و به عنوان پيشپرداخت هرگونه امتياز از سوي امريكا، امتيازهاي هستهاي بدهد، اما تهران تمايلي به انجام چنين معاملهاي ندارد، چرا كه تجربه خروج امريكا از برجام و بازگشت تحريمها، در كنار دو بار خيانت امريكا به ديپلماسي از يك سال و نيم گذشته، تهران را كاملا نسبت به هرگونه وعده امريكا در خصوص رفع تحريمها و كاهش فشار بدبين كرده است.
نسخه فشرده تفاهمنامه اسلامآباد
ابتكار جديدي كه هيات ايراني به نيويورك برد، از نظر ساختار، بيشتر يك نقشه راه براي كاهش تنش و بازگرداندن طرفين به ميز مذاكره بود تا يك توافق جامع نهايي.
اهميت زماني اين پيشنهاد در آن است كه ايران ميكوشد اتهام «خريد زمان» را خنثي كند. عباس عراقچي با تأكيد بر شروع مذاكرات هستهاي در روز هفتم، عملا پيامي به طرفهاي خارجي فرستاد كه تهران از گفتوگوي فوري گريزان نيست؛ اختلاف اصلي بر سر اين است كه پيش از آغاز گفتوگوها، كدام اقدامات بايد انجام شود و آيا ايران بايد پيشاپيش درباره برنامه هستهاي خود امتياز بدهد يا نه. در كانون بنبست كنوني، اختلاف بر سر ترتيب اجراي تعهدات قرار دارد. ايران ميگويد پيش از بازگشت به مذاكرات هستهاي بايد نشانههاي ملموس و فوري از كاهش فشار امريكا دريافت كند: پايان محاصره دريايي، امكان فروش نفت و آزادسازي بخشي از داراييهاي مسدودشده. واشنگتن، در مقابل، خواهان امتيازهاي هستهاي پيش از برداشتن اهرمهاي فشار است.
اكسيوس به نقل از يك مقام امريكايي در گزارشي ادعا كرده كه دو طرف همچنان درباره «زمانبندي تعهدات و اينكه چه كسي ابتدا چه گامي بردارد» اختلاف دارند. همان مقام تأكيد كرده كه هيچ توافقي بدون رسيدگي به مسائل هستهاي شكل نخواهد گرفت و مدعي شده ايران در اين زمينه انعطافهايي نشان داده است. ادعايي كه قاطعانه از سوي وزير امور خارجه جمهوري اسلامي ايران رد شد.
تهران تأكيد دارد طرحش يك روند مرحلهاي را پيشنهاد ميدهد، نه پذيرش پيشاپيش خواستههاي هستهاي امريكا. بر اساس اين طرح ابتدا بايد محاصره و درگيريها پايان يابد؛ سپس تنگه هرمز باز شود و بعد مذاكرات هستهاي درباره يك توافق پايدار آغاز شود.
مايك والتز، سفير امريكا در سازمان ملل، در واكنش به ابتكار تهران گفت ايران خواهان رفع تحريمها و دسترسي به «ميلياردها دلار دارايي مسدودشده» پيش از مذاكره درباره پايان برنامه هستهاي خود است. او اين طرح را «تلاشي بدبينانه» براي ارائه پيشنهادي دانست كه تهران ميدانسته براي واشنگتن قابلقبول نيست. واشنگتن ميگويد ايران ميخواهد پيش از هرگونه اقدام درباره برنامه هستهاي، تحريمها و محاصره را كنار بزند. يك مقام دولت ترامپ به اكسيوس گفت ايران بايد نشان دهد «جدي است و صرفا نميكوشد خود را از وضعيت دشواري كه در آن قرار گرفته خارج كند.» همان مقام افزود كه فشار اقتصادي و محاصره هر روز موضع امريكا را تقويت ميكند. تهران اما مساله را متفاوت ميبيند. از نگاه ايران، تجربه خروج امريكا از برجام در سال ۲۰۱۸ نشان داد كه وعدههاي سياسي واشنگتن تضمين كافي براي حفظ منافع اقتصادي ايران نيست. به همين دليل، ايران به دنبال امتيازهايي است كه پيش از واگذاري اهرمهاي خود قابل مشاهده باشند: فروش نفت، دسترسي به درآمدها و پايان محاصره دريايي.
چرا ترامپ پيشنهاد ايران را رد كرد؟
دونالد ترامپ در ابتدا پيشنهاد هفتروزه ايران را رد كرد و گفت تهران ميخواهد در شرايطي كه تحت فشار قرار دارد، توافقي سريع براي پايان كارزار فشار اقتصادي امريكا به دست آورد. پوليتيكو به نقل از مقامهاي امريكايي نوشت كه دولت ترامپ معتقد است ايران در پيشنهاد خود امتيازات زيادي در ابتدا ميخواهد، اما وعدههايش را به آينده موكول ميكند.
از نگاه ترامپ، پذيرفتن پيشنهاد ايران ميتوانست اين تصوير را ايجاد كند كه امريكا پس از صرف هزينه نظامي و اعمال محاصره، براي بازگشايي تنگه هرمز مجبور به ارائه امتيازات اقتصادي شده است. در مقابل، او به توافقي نياز دارد كه بتواند آن را نه نسخهاي جديد از برجام، بلكه توافقي سختگيرانهتر معرفي كند: توافقي كه در آن ايران ابتدا محدوديتهاي قابلسنجش هستهاي را بپذيرد و سپس از كاهش تحريمها بهرهمند شود. بااينحال، روايت دولت ترامپ كاملا ثابت نيست. اكسيوس ۶ مهر گزارش داد كه مقامهاي امريكايي گفتهاند ترامپ آماده است در برابر «گامهاي ملموس هستهاي» از سوي ايران، بخشي از تحريمها را كاهش بدهد و داراييهاي مسدودشده را آزاد كند. اما ترامپ بعدا در شبكه اجتماعي خود اين گزارشها را «نادرست» خواند. رويترز نيز ۷ مهر گزارش داد كه رييسجمهوري امريكا هرگونه پيشنهاد رفع تحريم يا آزادسازي داراييها را انكار كرده است، درحالي كه مقامهاي امريكايي پيشتر از امكان چنين امتيازهايي سخن گفته بودند.
