شمارش معكوس براي پاييز داغ نفت
بازار جهاني نفت اين روزها نه با منطق كلاسيك «عرضه و تقاضا» بلكه با منطق «بحران و غافلگيري» نفس ميكشد. ارقام تازه منتشرشده و هشدارهاي جديد نشان ميدهند كه سال ۲۰۲۶ برخلاف انتظارات اوليه، نه سال بازگشت به ثبات، بلكه سال تعميق يكي از بيسابقهترين شوكهاي عرضه در دهههاي اخير خواهد بود.
گلناز پرتوي مهر|
بازار جهاني نفت اين روزها نه با منطق كلاسيك «عرضه و تقاضا» بلكه با منطق «بحران و غافلگيري» نفس ميكشد. ارقام تازه منتشرشده و هشدارهاي جديد نشان ميدهند كه سال ۲۰۲۶ برخلاف انتظارات اوليه، نه سال بازگشت به ثبات، بلكه سال تعميق يكي از بيسابقهترين شوكهاي عرضه در دهههاي اخير خواهد بود. جهش بهاي نفت خام به مرز ۱۱۰ دلار براي هر بشكه- رقمي كه از بهار گذشته تاكنون لمس نشده بود - تنها نوك كوه يخي است كه پايههاي امنيت انرژي جهان را به لرزه درآورده است. پيام ارزيابيهاي تازه تكاندهنده است: عرضه نفت با سرعتي بهمراتب بيشتر از ريزش تقاضا در حال سقوط است و اين يعني بازارهاي بينالمللي با سرعتي نگرانكننده به سمت يك عدم توازن ساختاري پيش ميروند.
برآوردهاي بهروزشده نشان ميدهد كه افت عرضه جهاني نفت در سال جاري ميلادي به رقم خيرهكننده «۵ ميليون و ۷۰۰ هزار بشكه در روز» (معادل نزديك به ۶ درصد از كل توليد جهان) خواهد رسيد؛ رقمي كه نسبت به پيشبينيهاي قبلي كه حكايت از افت حدود ۴ درصدي داشت، جهشي معنادار را نشان ميدهد. ريشه اين انقباض شديد نه در بازيهاي معمول سهميهبندي، بلكه در گره كور تنشهاي ژئوپليتيك نهفته است.
فرسايشي شدن درگيريها در خاورميانه و تداوم ناامني در مسيرهاي ترانزيت دريايي، محاسبات مربوط به عاديسازي صادرات از حوزه خليج فارس را تا افق ۲۰۲۷ به تعويق انداخته است. وقتي اين چالشهاي ترانزيتي با آسيبديدگي مستقيم زيرساختهاي پالايشي و انتقال انرژي در خاورميانه و تداوم نبردهاي نظامي ميان روسيه و اوكراين پيوند ميخورد، زنجيره تأمين جهاني عملا در چند جبهه به طور همزمان دچار سكته ميشود.
شايد گوياترين شاخص بحران كنوني را بتوان در آمارهاي مربوط به غولهاي سنتي توليد جستوجو كرد. مجموع توليد ائتلاف اوپكپلاس در ماه اوت با افتي معادل «یک ميليون و ۸۰۰ هزار بشكه» به «۳۸ ميليون و ۸۰۰ هزار بشكه در روز» سقوط كرده است.
اما نقطه عطف اين آمار، وضعيت عربستان سعودي است؛ كشوري كه همواره نقش اهرم تعادلبخش بازار و دارنده اصلي ظرفيت مازاد را ايفا ميكرد، در ماه آگوست با افت خيرهكننده «۲ ميليون و ۳۰۰ هزار بشكهاي» در روز مواجه شده و سطح توليد خود را به «۶ ميليون بشكه در روز» رسانده است. اين پايينترين سطح توليد نفت خام عربستان در بيش از سه دهه گذشته به شمار ميرود. آسيبهاي واردشده به تأسيسات و خطوط كليدي، در كنار تشديد فشارهاي تحريمي عليه صادرات ايران، عملا بخش عمدهاي از جريان نقدشوندگي فيزيكي نفت منطقه را مسدود كرده و دست اوپكپلاس را براي تزريق نفت بيشتر به بازار خالي گذاشته است.
در ادبيات اقتصاد انرژي، ذخيرهسازيهاي تجاري و راهبردي نقشي حياتي در تعديل شوكهاي ناگهاني ايفا ميكنند؛ اما اين ضربهگيرها اكنون خود به مرحله فرسايش حاد رسيدهاند. با پيشي گرفتن نرخ سقوط عرضه از كاهش تقاضا، جهان ناچار به دستاندازي بيسابقه به ذخاير نفتي شده است.
در ماه آگوست، ذخيرهسازيهاي جهاني با سرعت بيسابقه «۳ ميليون و ۱۰۰ هزار بشكه در روز» تخليه شدند تا به پايينترين سطح خود از سال ۲۰۲۳ تاكنون سقوط كنند. تداوم اين روند در شرايطي كه ظرفيت پالايشي جهان نيز به دليل فرسودگي و آسيبهاي جنگي در پايينترين سطح عملياتي قرار دارد، بازارهاي بينالمللي را در برابر هرگونه شوك ژئوپليتيك يا حوادث فني آسيبپذيرتر از هميشه كرده است. اگر تنشهاي خاورميانه و بحران شرق اروپا در كوتاهمدت فروكش نكند، ابزار مهار قيمتها عملا از دست مصرفكنندگان بزرگ خارج خواهد شد.
در سوي ديگر معادله، رفتار سمت تقاضا نشاندهنده يك «سركوب قيمتي» شديد است. بهاي ۱۱۰ دلاري نفت و جهش خيرهكننده قيمت فرآوردههاي نهايي نظير گازوئيل و بنزين، بخشي از مصرف را از مدار خارج كرده است. بر همين اساس، برآوردها حاكي از افت «۲ ميليون و ۵۰۰ هزار بشكهاي» در روز براي تقاضاي جهاني سوخت در سال جاري است؛ رقمي كه نسبت به تخمين پيشين (۱.۶ ميليون بشكه) حاكي از تعميق ركود مصرف است. برآيند متغيرهاي حاكم بر بازار نشان ميدهد كه جهان نفت وارد يك دوره برزخي با ضريب ريسك فوقالعاده بالا شده است. تركيب افت ۵.۷ ميليون بشكهاي عرضه، توليد حداقلي عربستان، تحريمها و ناامنيهاي دريايي، يك «كف قيمتي مستحكم» در محدوده ۱۰۰ تا ۱۱۰ دلار ايجاد كرده كه حتي كندي رشد اقتصادي جهان نيز قادر به شكستن آسان آن نيست. اگر گرههاي سياسي و نظامي در آبراهها و ميادين توليدي خاورميانه تا پايان سال جاري باز نشود، ورود به سال ۲۰۲۷ با موج تقاضاي ۲.۶ ميليون بشكهاي و ذخاير استراتژيك تخليهشده، ميتواند سناريوي شوكهاي قيمت سهرقمي سنگينتر را رقم بزند. بازار نفت اكنون روي لبه تيغ حركت ميكند؛ جايي كه هرگونه اختلال تازه در تأسيسات پالايشي يا خطوط صادراتي، به معناي ورود به توفاني كامل در اقتصاد بينالملل خواهد بود.
