يمن در ميانه جنگ يا مذاكره
تصرف بندر راهبردي «المخا» به دست نيروهاي انصارالله، يمن را در حساسترين عطف تاريخي پس از يك دهه نبرد قرار داده است. تسلط نه روزه بر اين بندر استراتژيك، فاصله انصارالله را با تنگه حياتي «بابالمندب» به كمتر از ۵۰ كيلومتر رسانده و عملا موازنه قدرت در آبهاي درياي سرخ را به نفع صنعا تغيير داده است.
تصرف بندر راهبردي «المخا» به دست نيروهاي انصارالله، يمن را در حساسترين عطف تاريخي پس از يك دهه نبرد قرار داده است. تسلط نه روزه بر اين بندر استراتژيك، فاصله انصارالله را با تنگه حياتي «بابالمندب» به كمتر از ۵۰ كيلومتر رسانده و عملا موازنه قدرت در آبهاي درياي سرخ را به نفع صنعا تغيير داده است. اين پيشروي نه تنها آرايش ميداني را دگرگون ساخته، بلكه معادلات امنيت بينالملل و بازار جهاني انرژي را نيز دچار تكانههاي جدي كرده است. در چنين بستري، آينده يمن ميان دو سناريو در نوسان است؛ سناريوهايي كه هر يك پيامدهاي ژئوپليتيك خاص خود را دارند.
سناريوي نخست: تشديد نظامي و منطق جنگ فرسايشي: اين سناريو بر مفروضِ «تداوم محاصره و گسترش عمليات ميداني» استوار است. انصارالله صريحا هشدار داده كه رفع نشدن محاصره يمن، به معناي ورود به فاز تهاجميتر خواهد بود؛ در مقابل، رياض نيز با گسيل موج تازه حملات هوايي نشان داده كه قصد عقبنشيني ندارد.
پيشرانهاي سناريوي تشديد: دستيابي انصارالله به موشكهاي بالستيك دوربرد، پهپادهاي انتحاري سري «صماد» و «قاصف» و تسلط بر نقاطي چون جزيره «زقر»، اراده تهاجمي اين گروه را تقويت كرده است. ازسوي ديگر، رياض كه سالها به دنبال خروجي آبرومندانه از باتلاق يمن بود، اينك با تثبيت «پيمان دفاعي مكه» (ميان عربستان، پاكستان و تركيه)، امكان كشيده شدن پاي بازيگران جديد به معركه را فراهم كرده است.
پيامدهاي زيانبار تشديد: ورود بدون پيشاخطار به مناطق مسكوني، فلج شدن بيش از ۴۰درصد از سيستم درماني يمن و آوارگي دهها هزار تن ديگر، ابعاد فاجعه انساني را گستردهتر ميسازد. در بعد اقتصادي، بسته شدن احتمالي بابالمندب توانايي جهش قيمت نفت برنت به مرز ۲۰۰ دلار را دارد. همچنين مانورهاي تدافعي-تهاجمي اسراييل در «امالرشاش» (ايلات) و احتمال فعالسازي بندهاي حمايتي پيمان مكه، منطقه را تا آستانه يك حريق فراگير پيش ميبرد.
سناريوي دوم: بازگشت به ديپلماسي؛ مسير دشوار اما اجتنابناپذير: اين سناريو بر برقراري تعادل ناشي از «فرسايش توان طرفين» تاكيد دارد. خروج كامل نيروهاي اماراتي از يمن و كاهش چشمگير صادرات نفت عربستان، پرده از هزينههاي طاقتفرساي جنگ برداشته است.
تلاشهاي فرستاده ويژه سازمان ملل و تحركات ديپلماتيك مسقط، بستر مناسبي را براي احياي نقشه راه صلح فراهم كرده است و آزادي ۱۶۰۰ اسير در امان نشان داد كه امكان توافق وجود دارد. با اين حال، پافشاري دولت عدن بر «تسليم كامل انصارالله» و در مقابل، شرط بيچون و چراي صنعا مبني بر «لغو كامل محاصره»، دستيابي به توافق را شكننده كرده است. در زمينه تحليل تطبيقي و ابعاد پديدارشناختي دو سناريو در اين زمينه مطرح است. مقايسه ابعاد اجرايي اين دو مسير، شكاف عميق ميان تبعات امنيتي و اقتصادي آنها را آشكار ميسازد:
احتمال وقوع و افق زماني: در كوتاهمدت، سناريوي تصعيد نظامي به دليل برتري ميداني انصارالله و فشار افكار عمومي بر رياض، احتمالي بسيار بالا دارد. در مقابل، سناريوي ديپلماسي روندي ميانمدت بهشمار ميرود كه احتمال تحقق آن از سطح متوسط تا بالا متغير است.
ابعاد انساني و امنيت انرژي: سناريوي تشديد، هزينههاي انساني بسيار سنگين و بحراني به همراه دارد، خطوط كشتيراني درياي سرخ را مختل ميكند و قيمت نفت را با جهشي كمسابقه (احتمال وصول به ۲۰۰ دلار) روبهرو ميسازد. در طرف مقابل، مسير ديپلماسي هزينههاي انساني را كنترل و رو به كاهش ميگذارد، امنيت نسبي دريانوردي را احيا ميكند و قيمت نفت را به سمت ثبات سوق ميدهد.
سطح مناقشه منطقهاي: در صورت تشديد، ريسك سرايت جنگ به بازيگران بيروني مانند اسراييل و پاكستان فوقالعاده بالا خواهد بود؛ حال آنكه مذاكره اين خطر را مهار ميكند.
موازنه سود و زيان بازيگران: براي انصارالله
تشديد موجب تثبيت موقعيت ميداني اما همراه با خطر انزواي سياسي است، درحاليكه مذاكره براي آنها مشروعيت بينالمللي به ارمغان ميآورد هر چند خطر انشعاب داخلي را افزايش ميدهد. براي عربستان، تشديد فرصتي است براي خروج از انفعال ولي با هزينههاي سنگين مالي-امنيتي، درحاليكه ديپلماسي خروج آبرومندانه از جنگ را فراهم ميسازد اما رياض را با فشارهاي سياسي داخلي روبهرو ميكند.
۱- اعلام آتشبس فوري بشردوستانه: بازگشايي كريدورهاي امدادي با نظارت سازمان ملل و گامهاي تنشزداي عمان
۲- لغو مشروط و گامبهگام محاصره: گره زدن رفع محاصره به تضمين امنيت دريانوردي بينالمللي در بابالمندب
۳- اعتمادسازي مرحلهاي: تداوم تبادل اسرا، بازگشايي كامل فرودگاه صنعا و توقف متقابل حملات فرامرزي
۴- ايجاد ساز و كار راستيآزمايي مستقل: نظارت بينالمللي بر اجراي تعهدات جهت جلوگيري از فروپاشي مجدد توافقات
در كوتاهمدت منطق جنگ غلبه دارد، اما در ميانمدت، فرسايش طاقتفرساي نبرد، طرفين را به سوي مذاكره ميكشاند. پاسخ به اين پرسش كه «آيا ديپلماسي بر شيپور جنگ غلبه خواهد كرد؟»، نه تنها سرنوشت ميليونها يمني، بلكه امنيت شريانهاي حياتي تجارت جهان را رقم خواهد زد.
