هزينه و دسترسي مانع تشخيص سرطان
سرطانهاي گوارشي در سالهاي اخير به يكي از نگرانيهاي جدي حوزه سلامت تبديل شدهاند؛ بيماريهايي كه بخشي از آنها در صورت تشخيص زودهنگام، امكان پيشگيري يا درمان موثر دارند، اما همچنان بسياري از افراد زماني به پزشك مراجعه ميكنند
۳۰ درصد افراد تست مثبت، پيگيري نميكنند
تعادل|
سرطانهاي گوارشي در سالهاي اخير به يكي از نگرانيهاي جدي حوزه سلامت تبديل شدهاند؛ بيماريهايي كه بخشي از آنها در صورت تشخيص زودهنگام، امكان پيشگيري يا درمان موثر دارند، اما همچنان بسياري از افراد زماني به پزشك مراجعه ميكنند كه بيماري پيشرفت كرده است. در اين ميان، سرطان روده بزرگ از جمله سرطانهايي است كه با استفاده از برنامههاي غربالگري ميتوان احتمال بروز يا مرگومير ناشي از آن را كاهش داد. با اين حال، مشكلات اقتصادي، محدوديت دسترسي به خدمات تشخيصي و بيتوجهي بخشي از جامعه به ضرورت پيگيري نتايج آزمايشها، مسير پيشگيري را دشوار كرده است. دبير پنجمين همايش جامع گوارش و كبد با هشدار نسبت به روند رو به رشد سرطانهاي گوارشي در كشور، سرطان روده بزرگ را يكي از سرطانهاي شايع در زنان و مردان دانسته و بر ضرورت آغاز غربالگري از ۴۵ سالگي تأكيد كرده است. به گفته او، تست خون مخفي در مدفوع يا FIT ميتواند به عنوان يكي از روشهاي غربالگري مورد استفاده قرار گيرد، اما مثبت شدن اين تست پايان مسير نيست و فرد بايد براي بررسي دقيقتر، كولونوسكوپي انجام دهد. يكي از نگرانيهاي مطرحشده اين است كه حدود ۳۰ درصد افرادي كه نتيجه تست خون مخفي در مدفوع آنها مثبت ميشود، براي انجام كولونوسكوپي مراجعه نميكنند؛ موضوعي كه ميتواند فرصت تشخيص زودهنگام بيماري را از بين ببرد.
سرطان روده بزرگ؛ بيماري شايع اما قابل پيشگيري
دكتر اميرپاشا طباييان، معاون آموزشي سازمان نظام پزشكي، در نشست خبري پنجمين همايش جامع گوارش و كبد، سرطان روده بزرگ را يكي از سرطانهاي شايع در ميان زنان و مردان عنوان كرد و گفت شيوع اين بيماري در مردان بيشتر از زنان است. به گفته او، سرطان روده بزرگ در حال حاضر چهارمين سرطان شايع محسوب ميشود و روند بروز آن در كشور رو به افزايش است. اهميت اين موضوع تنها به افزايش تعداد مبتلايان محدود نميشود؛ چرا كه سرطان روده بزرگ از جمله بيماريهايي است كه امكان شناسايي زودهنگام و حتي پيشگيري از آن وجود دارد. غربالگري در افراد سالم انجام ميشود تا بيماري يا ضايعات پيشسرطاني پيش از آنكه به مرحله جدي برسند، شناسايي شوند. در اين ميان، آزمايش FIT يكي از روشهايي است كه در برخي مراكز بهداشتي مورد استفاده قرار ميگيرد.اگر نتيجه اين آزمايش مثبت باشد، فرد بايد براي بررسي بيشتر تحت كولونوسكوپي قرار گيرد. با اين حال، بخشي از افراد اين مرحله مهم را دنبال نميكنند.
وقتي يك آزمايش مثبت، پيگيري نميشود
بر اساس اظهارات طباييان، حدود ۳۰ درصد افرادي كه تست خون مخفي در مدفوع آنها مثبت ميشود، براي انجام كولونوسكوپي مراجعه نميكنند. اين مساله را نميتوان صرفاً ناشي از بيتوجهي فرد دانست، چرا كه عوامل مختلفي در اين ميان نقش دارند. هزينههاي درمان و تشخيص، دشواري دسترسي به خدمات تخصصي، كمبود امكانات در برخي مناطق و عوامل فرهنگي از جمله موانعي هستند كه ميتوانند باعث شوند فرد نتيجه يك آزمايش مثبت را پيگيري نكند.
اين در حالي است كه نتيجه مثبت تست FIT الزاماً به معناي ابتلا به سرطان نيست، اما نشانهاي است كه نياز به بررسي بيشتر دارد. به همين دليل، فاصله گرفتن از فرآيند تشخيص پس از دريافت نتيجه مثبت ميتواند به معناي از دست رفتن فرصت طلايي براي تشخيص بيماري باشد.
سن غربالگري پايينتر آمد
يكي از تغييرات مهم مطرحشده در اين نشست، توجه جديتر به سن آغاز غربالگري سرطان روده بزرگ است. طباييان اعلام كرد كه اين غربالگري بايد پس از ۴۵ سالگي به صورت سالانه انجام شود؛ در حالي كه پيش از اين، سن ۵۰ سالگي به عنوان نقطه آغاز غربالگري در نظر گرفته ميشد. كاهش سن آغاز غربالگري نشان ميدهد كه روندهاي مرتبط با سرطان روده بزرگ نيازمند توجه زودتر هستند. از اين منظر، افزايش آگاهي عمومي درباره اهميت غربالگري ميتواند نقش مهمي در تشخيص زودهنگام بيماري داشته باشد. غربالگري بهويژه براي افراد سالم اهميت دارد؛ زيرا هدف آن اين است كه بيماري پيش از بروز علائم جدي شناسايي شود. در چنين شرايطي، مراجعه منظم ميتواند احتمال تشخيص در مراحل اوليه را افزايش دهد.
سرطان معده؛ نگراني جدي در شمال و شمالغرب كشور
سرطان روده بزرگ تنها سرطان گوارشي نگرانكننده در كشور نيست. بر اساس اظهارات دبير پنجمين همايش جامع گوارش و كبد، شانس ابتلا به سرطان معده در ايران نسبت به بسياري از نقاط جهان بيشتر است. شرايط جغرافيايي و عوامل ژنتيكي از جمله دلايلي هستند كه براي اين وضعيت مطرح شدهاند. در عين حال، ميزان شيوع سرطان معده در مناطق شمالي و شمالغربي كشور بيشتر گزارش شده و استان اردبيل از جمله مناطقي است كه بالاترين ميزان شيوع را دارد. عوامل متعددي در افزايش خطر سرطان معده نقش دارند. عفونت باكتري هليكوباكتر، مصرف غذاهاي پرنمك و فرآوريشده، مصرف الكل، ترياك و استعمال دخانيات از جمله عواملي هستند كه ميتوانند خطر ابتلا را افزايش دهند.
كبد چرب؛ بيماري شايع با پيامدهاي جدي
در كنار سرطانها، كبد چرب نيز يكي از بيماريهاي شايع دستگاه گوارش در كشور است. طباييان ميزان شيوع كبد چرب را حدود ۳۵ درصد اعلام كرده است؛ رقمي كه نشاندهنده گستردگي اين بيماري در جامعه است. كبد چرب در بسياري از موارد ممكن است در مراحل ابتدايي بدون علامت باشد، اما در برخي افراد ميتواند به التهاب، فيبروز و در نهايت آسيب جدي كبد منجر شود. در سالهاي گذشته، هپاتيتهاي B و C از عوامل اصلي پيوند كبد محسوب ميشدند، اما به گفته اين فوقتخصص بيماريهاي گوارشي، در حال حاضر كبد چرب و بيماريهاي خودايمني نيز به عوامل مهم پيوند كبد تبديل شدهاند.
هپاتيت B و C؛ پيشگيري همچنان
اهميت دارد
هپاتيتهاي ويروسي نيز همچنان بخشي از بار بيماريهاي كبدي كشور را تشكيل ميدهند. بر اساس اظهارات طباييان، ميزان شيوع هپاتيت B در ايران حدود يك درصد و هپاتيت C حدود ۰.۳ درصد است. البته در برخي گروههاي پرخطر، از جمله مصرفكنندگان تزريقي مواد مخدر، شيوع هپاتيت C بسيار بالاتر است و از ۵۰ درصد تجاوز ميكند. ايران از سال ۱۳۷۲ واكسن هپاتيت B را وارد برنامه واكسيناسيون كشوري كرده است؛ اقدامي كه به كاهش خطر ابتلا در افراد واكسينهشده كمك كرده است. در مورد هپاتيت C نيز وضعيت درمان نسبت به گذشته تغيير كرده است. داروهاي موثر براي درمان اين بيماري در دسترس قرار گرفتهاند و به گفته طباييان، بيماران ميتوانند با مصرف يك دوره سهماهه، بيماري را برطرف كنند. با اين حال، رسيدن به هدف حذف هپاتيتهاي B و C تا سال ۲۰۳۰ همچنان با چالشهايي مواجه است و تحقق اين هدف در سطح جهاني نيز آسان ارزيابي نميشود.
تشخيص زودهنگام
بدون تجهيزات مناسب ممكن نيست
پيشگيري و تشخيص زودهنگام سرطانهاي گوارشي به تجهيزات مناسب نيز وابسته است. طباييان با اشاره به اهميت دستگاههاي آندوسكوپي گفت تشخيص ضايعات پيشسرطاني نيازمند استفاده از دستگاههاي باكيفيت است و تشخيص برخي ضايعات با تجهيزات معمولي دشوار خواهد بود. در سالهاي اخير دستگاههاي جديدي وارد كشور شدهاند، اما فعالان اين حوزه همچنان خواستار ورود تجهيزات پيشرفتهتر، بهويژه دستگاههاي مجهز به فناوريهاي هوش مصنوعي هستند. اين مساله در شرايطي اهميت بيشتري پيدا ميكند كه تشخيص ضايعات پيشسرطاني ميتواند به معناي مداخله پيش از تبديل شدن آنها به سرطان باشد. بنابراين سرمايهگذاري در تجهيزات تشخيصي، بخشي از سياست پيشگيري از سرطان محسوب ميشود و نه صرفاً هزينهاي براي درمان.
حدود هزار فوقتخصص گوارش
اما توزيع نامتوازن
يكي ديگر از چالشهاي حوزه گوارش، توزيع نامناسب نيروي انساني است. بر اساس آمار سازمان نظام پزشكي، ۸۱۵ پزشك فوقتخصص گوارش در كشور ثبت شدهاند؛ هرچند با توجه به احتمال ثبت نشدن مدارك برخي پزشكان، تعداد واقعي اين پزشكان حدود هزار نفر تخمين زده ميشود. طباييان معتقد است مشكل اصلي لزوماً كمبود پزشك نيست، بلكه توزيع نامناسب آنهاست. بسياري از مناطق كمبرخوردار با كمبود پزشكان متخصص مواجهاند، در حالي كه تمركز امكانات و نيرو در برخي شهرهاي بزرگ
بيشتر است.
سالانه حدود ۸۰۰ پيوند كبد در كشور
گسترش مراكز پيوند كبد در كشور نيز از ديگر موضوعاتي است كه در اين نشست مطرح شد. به گفته طباييان، در سالهاي گذشته تنها يك مركز پيوند كبد در شيراز فعال بود، اما به مرور تعداد مراكز افزايش يافته است. در حال حاضر بهطور متوسط سالانه حدود ۸۰۰ پيوند كبد در كشور انجام ميشود؛ رقمي كه نشاندهنده افزايش ظرفيت درماني كشور در اين حوزه است. با اين حال، افزايش تعداد پيوندها نبايد جايگزين سياستهاي پيشگيرانه شود. كنترل بيماريهايي مانند كبد چرب، پيشگيري از هپاتيت و تشخيص بهموقع بيماريهاي كبدي ميتواند از رسيدن بسياري از بيماران به مراحل پيشرفته جلوگيري كند .
هشدار درباره تبليغات داروهاي لاغري
در بخش ديگري از اين نشست، موضوع گسترش تبليغات داروهاي لاغري نيز مورد توجه قرار گرفت. طباييان با هشدار نسبت به مصرف خودسرانه اين داروها تأكيد كرد كه هر دارويي ميتواند عوارض داشته باشد و استفاده بدون نظر پزشك ممكن است پيامدهاي جبرانناپذيري ايجاد كند. افزايش تبليغات محصولات و داروهاي مرتبط با كاهش وزن در شرايطي رخ ميدهد كه چاقي و بيماريهاي متابوليك از عوامل مهم بسياري از بيماريهاي مزمن، از جمله كبد چرب، محسوب ميشوند. اما راهكار مقابله با اضافهوزن را نميتوان به مصرف خودسرانه دارو تقليل داد. انتخاب دارو، در صورت نياز، بايد بر اساس وضعيت فرد، بيماريهاي زمينهاي، داروهاي مصرفي و نظر پزشك انجام شود.
پيشگيري؛ حلقهاي كه نبايد گم شود
مجموع مباحث مطرحشده در پنجمين همايش جامع گوارش و كبد نشان ميدهد كه نظام سلامت با مجموعهاي از چالشهاي مرتبط با بيماريهاي گوارشي روبروست؛ از افزايش سرطان روده بزرگ و معده گرفته تا شيوع بالاي كبد چرب، مشكلات مرتبط با هپاتيت و دسترسي نابرابر به خدمات تخصصي. در اين ميان، غربالگري سرطان روده بزرگ ميتواند يكي از موثرترين ابزارهاي پيشگيري باشد. توصيه به آغاز غربالگري از ۴۵ سالگي و انجام سالانه تست FIT، در كنار پيگيري جدي نتيجه مثبت و انجام كولونوسكوپي در موارد لازم، زماني ميتواند به كاهش بار بيماري منجر شود كه مردم امكان دسترسي واقعي و كمهزينه به خدمات تشخيصي داشته باشند.
