آرادكوه از «دفن» فاصله گرفت
كاهش دفن مستقيم پسماند به كمتر از پنج درصد در آرادكوه، در نگاه نخست يك موفقيت بزرگ به نظر ميرسد؛ اما وقتي اين عدد را كنار توليد روزانه حدود ۸ هزار تن زباله در تهران، سهم ۳۰ درصدي ناوگان سازمان مديريت پسماند در حمل پسماند، استمرار معضل جانوران موذي و چالش تفكيك از مبدأ قرار ميدهيم، تصوير پيچيدهتر ميشود.
كاهش دفن مستقيم پسماند به كمتر از پنج درصد در آرادكوه، در نگاه نخست يك موفقيت بزرگ به نظر ميرسد؛ اما وقتي اين عدد را كنار توليد روزانه حدود ۸ هزار تن زباله در تهران، سهم ۳۰ درصدي ناوگان سازمان مديريت پسماند در حمل پسماند، استمرار معضل جانوران موذي و چالش تفكيك از مبدأ قرار ميدهيم، تصوير پيچيدهتر ميشود. پرسش اصلي اين است كه آيا تهران واقعاً در حال عبور از الگوي سنتي «توليد، جمعآوري و دفن» است يا تنها بخشي از اين زنجيره را كارآمدتر كرده است؟
محسن قضاتلو، مديرعامل سازمان مديريت پسماند شهرداري تهران، در نشست خبري خود تلاش كرد تصويري از تحول در مديريت پسماند پايتخت ارايه كند؛ تصويري كه در آن آرادكوه ديگر صرفاً مقصد نهايي زباله نيست، بلكه به محلي براي پردازش، بازيافت، توليد انرژي و مديريت آثار زيستمحيطي پسماند تبديل ميشود. اما در سوي ديگر ماجرا، تهران همچنان روزانه حدود ۸ هزار تن پسماند توليد ميكند؛ حجمي كه حتي اگر كمتر از پنج درصد آن بدون پردازش دفن شود، باز هم نشان ميدهد مساله اصلي فقط «چگونه دفن كردن» نيست، بلكه «چگونه كمتر توليد كردن» است. قضاتلو درباره وضعيت پردازش در مجتمع آرادكوه گفت: بخش مهمي از پسماند ورودي به اين مجتمع پيش از دفن، پردازش ميشود و تلاش ما اين است كه ميزان دفن مستقيم پسماند را به حداقل برسانيم. در حال حاضر سهم پسماندي كه بدون پردازش دفن ميشود به كمتر از پنج درصد رسيده و برنامه سازمان اين است كه با توسعه خطوط پردازش، تفكيك از مبدأ و استفاده از فناوريهاي جديد نيز كاهش پيدا كند. به گزارش ايسنا، قضاتلو گفت: آرادكوه همچنان يكي از زيرساختهاي اصلي مديريت پسماند تهران است و به جاي نگاه صرفاً انتقالي، بايد به سمت بهسازي و ارتقاي اين مجموعه حركت كنيم.
وقتي مديريت پسماند از آرادكوه به كوچههاي تهران ميرسد
اما مساله پسماند فقط در مجتمع آرادكوه اتفاق نميافتد. يكي از ملموسترين نشانههاي ناكارآمدي زنجيره مديريت پسماند براي شهروندان، حضور جانوران موذي، بهويژه موشها، در نقاط مختلف شهر است.
قضاتلو درباره اين موضوع گفت: براي كنترل جمعيت موشها، علاوه بر اقدامات اجرايي، استفاده از اطلاعات مكاني و سامانههاي GIS را دنبال كردهايم تا عمليات مبارزه با جانوران موذي هدفمندتر شود
به گفته مديرعامل سازمان مديريت پسماند شهرداري تهران، موشها بهطور كامل از بين نميروند، اما ميتوان جمعيت آنها را مديريت و كنترل كرد. به همين دليل عمليات مبارزه به شكل مستمر انجام ميشود و تلاش داريم با شناسايي نقاط پرتراكم، اقدامات را در همان محدودهها متمركز كنيم. استفاده از GIS ميتواند عمليات مبارزه با جانوران موذي را از اقدامات پراكنده و واكنشي به يك مدل دادهمحور تبديل كند. اما اين فناوري زماني موثر است كه دادههاي آن به عوامل اصلي توليد و تجمع موش نيز متصل شود: پسماند رهاشده، مخازن نامناسب، نقاط دپوي غيرمجاز، شبكه فاضلاب و وضعيت نظافت معابر.
۳۰ درصد حمل با ناوگان سازمان يك وابستگي پرهزينه؟
يكي ديگر از نكات قابل تأمل نشست خبري، اعلام سهم ناوگان سازمان مديريت پسماند در حمل زباله بود. قضاتلو گفت: در حال حاضر حدود ۳۰ درصد پسماند شهر تهران با ناوگان سازمان مديريت پسماند حمل ميشود. او در ادامه درباره شرايط ناوگان توضيح داد: در سالهاي اخير تلاش كردهايم ظرفيت ناوگان را افزايش دهيم و بخشي از تجهيزات و ماشينآلات فرسوده را نوسازي كنيم. امروز حدود ۳۰ درصد حمل پسماند شهر تهران توسط ناوگان سازمان مديريت پسماند انجام ميشود و مابقي نيز از طريق پيمانكاران و مجموعههاي طرف قرارداد صورت ميگيرد.
به گفته مديرعامل سازمان مديريت پسماند شهرداري تهران، هدف ما اين است كه ضمن افزايش بهرهوري ناوگان، زمان جمعآوري و انتقال پسماند كاهش پيدا كند و خدمات با كيفيت بيشتري به شهروندان ارايه شود.
تفكيك از مبدأ حلقهاي كه هنوز ضعيف است
شايد مهمترين بخش مساله همينجا باشد. تا زماني كه زباله در خانهها و مراكز تجاري تفكيك نشود، بخش بزرگي از هزينه و پيچيدگي مديريت پسماند به مراحل بعدي منتقل خواهد شد. مديرعامل سازمان مديريت پسماند شهرداري تهران گفت: يكي از اولويتهاي ما توسعه زيرساختهاي جمعآوري پسماند خشك از مبدأ و كاهش مداخلات غيررسمي در اين فرآيند است. او تأكيد كرد: شهروندان بايد بتوانند پسماند خشك خود را از مسيرهاي رسمي تحويل دهند و در اين فرآيند نقش داشته باشند. توسعه سامانههاي هوشمند و ايجاد مراكز رسمي جمعآوري از جمله اقداماتي است كه براي تحقق اين هدف دنبال ميشود. در اين ميان، ارزش اقتصادي پسماند خشك نيز مورد توجه قرار گرفته است. قضاتلو گفت: قيمت خريد پسماند خشك در چارچوب سازوكارهاي تعريفشده حدود ۱۵ هزار و ۲۰۰ تومان اعلام شده است و تلاش ميكنيم با ايجاد زيرساختهاي رسمي، ارزش اقتصادي اين بخش به صورت شفاف در زنجيره بازيافت قرار گيرد.
اگر چنين سازوكاري به شكل شفاف و قابل رصد اجرا شود، ميتواند بخشي از اقتصاد غيررسمي پسماند را به زنجيره رسمي منتقل كند. اما مساله صرفاً قيمت خريد نيست؛ شهروند بايد انگيزه، دسترسي آسان و اطمينان داشته باشد كه پسماند تحويلي واقعاً وارد چرخه بازيافت ميشود.
زباله؛ هزينه يا فرصت اقتصادي؟
مديريت پسماند در تهران سالها بيشتر به عنوان يك هزينه شهري ديده شده است، اما نگاه جديد سازمان بر ظرفيت اقتصادي آن تأكيد دارد. مديرعامل سازمان مديريت پسماند شهرداري تهران گفت: يكي از سياستهاي سازمان، فراهم كردن زمينه براي ورود سرمايهگذاران بخش خصوصي به حوزه بازيافت است. پسماند صرفاً يك هزينه براي مديريت شهري نيست و بخش قابل توجهي از آن قابليت تبديل شدن به مواد اوليه و محصولات قابل استفاده را دارد. او افزود: در مجتمع آرادكوه نيز ظرفيتهايي براي ايجاد شهرك بازيافت و توسعه فعاليتهاي مرتبط با اين حوزه پيشبيني شده است و تلاش ميكنيم با استفاده از ظرفيت بخش خصوصي، سرمايهگذاري در اين حوزه را افزايش دهيم. به گفته قضاوتلو، در كنار بازيافت، موضوع توليد محصولات بتني و مبلمان شهري از مواد و ضايعات قابل استفاده نيز دنبال شده است. بخشي از پسماندهاي سنگي و مصالح حاصل از فرآيندهاي مختلف ميتواند پس از فرآوري، در توليد محصولات مورد استفاده قرار گيرد.
قضاتلو درباره حجم توليد پسماند تهران گفت: روزانه حدود هشت هزار تن پسماند در شهر تهران توليد ميشود و مديريت چنين حجمي نيازمند همكاري همزمان شهروندان، پيمانكاران، مناطق شهرداري و سازمان مديريت پسماند است. او ادامه داد: اگر شهروندان در مرحله نخست، يعني توليد و تفكيك پسماند، همكاري بيشتري داشته باشند، هزينههاي جمعآوري، حمل، پردازش و دفع نيز كاهش پيدا ميكند. بنابراين فرهنگسازي و تفكيك از مبدأ همچنان يكي از مهمترين اولويتهاي سازمان است.
فاصله ميان وعده و واقعيت
در نهايت، سازمان مديريت پسماند تهران مدعي است كه هدفش عبور از مديريت سنتي زباله است.
مديرعامل سازمان مديريت پسماند شهرداري تهران درباره فرآيندهاي اجرايي و صدور مجوزها گفت: تلاش كردهايم فرآيندهاي مربوط به فعاليتهاي حوزه پسماند شفافتر و منظمتر شود و موضوعاتي مانند مجوزهاي قانوني نيز از مسيرهاي مشخص و سامانههاي مربوطه انجام شود. او تأكيد كرد: در نهايت هدف اين است كه مديريت پسماند از يك فرآيند صرفاً جمعآوري و دفع، به يك زنجيره كامل شامل كاهش توليد، تفكيك از مبدأ، جمعآوري، پردازش، بازيافت و استفاده مجدد از مواد تبديل شود.
حتي حضور نيروهاي سازمان در اربعين نيز بخشي از همين روايت استمرار خدمات شهري است. قضاتلو گفت: بخشي از نيروها و تجهيزات سازمان براي ارايه خدمات در اين ايام اعزام شدند و تلاش كرديم همزمان با ارايه خدمات در آن سوي مرز، خدمترساني در تهران نيز بدون اختلال ادامه داشته باشد. او افزود: نيروهاي خدمات شهري در مناسبتهاي مختلف در كنار مردم حضور دارند و اين موضوع بخشي از ماموريت سازمان در حوزه ارايه خدمات شهري است. قضاتلو در پايان نيز بر مستمر بودن اين مسير تأكيد كرد: مديريت پسماند يك فرآيند مستمر است و نميتوان براي آن نقطه پايان مشخصي در نظر گرفت. با توجه به حجم بالاي توليد پسماند در تهران، همواره نيازمند اصلاح فرآيندها، توسعه زيرساختها، استفاده از فناوريهاي جديد و مشاركت بيشتر شهروندان هستيم.
و شايد دقيقاً همين جمله، بهترين معيار براي سنجش عملكرد آينده باشد: كمتر از پنج درصد دفن مستقيم، اگر با كاهش توليد، افزايش تفكيك، بازيافت واقعي، كنترل شيرابه و متان، كاهش موشها و شفافيت اقتصادي همراه نشود، صرفاً يك عدد موفق در انتهاي زنجيره است؛ نه نشانه حل مساله پسماند تهران.
