قدرت نفتي ايران در تنگه هرمز چگونه معنا پيدا ميكند؟
ايران فقط باحجم توليد نفت سنجش نميشود؛ ذخاير عظيم، هرمز و زيرساخت صادراتي، وزن ژئوپوليتيك تهران را تعيين ميكند.
ايران فقط باحجم توليد نفت سنجش نميشود؛ ذخاير عظيم، هرمز و زيرساخت صادراتي، وزن ژئوپوليتيك تهران را تعيين ميكند.
حميد نوبهار، كارشناس اقتصادي در گفتوگو با خبرنگار اقتصادي خبرگزاري تسنيم، با تشريح جايگاه نفت جمهوري اسلامي ايران در معادلات انرژي جهان گفت: قدرت نفتي ايران را نميتوان با حجم توليد روزانه يا ميزان صادرات در يك مقطع زماني سنجيد، جايگاه ايران در جغرافياي انرژي جهان حاصل تركيب ذخاير عظيم هيدروكربوري، سابقه طولاني توليد، ظرفيت توسعه ميادين، دسترسي به آبهاي خليج فارس و مجاورت با تنگه هرمز است؛ آبراهي كه پيش از اختلالات سال 2026، يكي از مهمترين مسيرهاي انتقال انرژي جهان بود.وي افزود: بر اساس دادههاي اوپك، ايران در پايان سال 2024 حدود 208.6 ميليارد بشكه ذخاير اثباتشده نفت خام در اختيار داشته است. توليد نفت خام ايران نيز در سال 2024 حدود 3.26 ميليون بشكه در روز بوده است كه بر جايگاه ويژه ايران از نظر برخورداري از منابع نفتي، صحه ميگذارد.
اين كارشناس اقتصادي تصريح كرد: براي ارزيابي قدرت نفتي جمهوري اسلامي بايد بين ذخاير اثباتشده نفت، ظرفيت توليد، صادرات بالفعل و ظرفيت اثرگذاري بر بازار تفاوت قائل شد. ذخاير بزرگ به خودي خود قدرت بازار ايجاد نميكند و ظرفيت توليد، امكان انتقال و توان دسترسي به بازار نيز اهميت شاياني دارد. اداره اطلاعات انرژي امريكا (EIA) برآورد كرده است كه ظرفيت توليد نفت خام ايران در صورت رفع محدوديتهاي تحريمي ميتواند به حدود 3.8 ميليون بشكه در روز بازگردد.
وي ادامه داد: دادههاي EIA همچنين تصريح ميكند كه صادرات نفت خام و ميعانات ايران كه در سال 2020 حدود 400 هزار بشكه در روز بود، در سال 2023 به نزديك 1.4 ميليون بشكه در روز رسيد و در هشت ماه نخست سال 2024 حدود 1.5 ميليون بشكه در روز برآورد شد. چين در سال 2023 مقصد حدود 90 درصد صادرات نفت خام و ميعانات ايران بود. آمار مذكور از يك طرف ظرفيت ايران براي حفظ صادرات در شرايط تحريم را نشان ميدهد و از طرف ديگر اهميت تنوع بازارهاي صادراتي را براي افزايش قدرت مانور نفتي كشور آشكار ميكند.
نوبهار با اشاره به جايگاه تنگه هرمز گفت: ايران بهتنهايي تعيينكننده قيمت جهاني نفت نيست، اما ظرفيت توليد، ذخاير عظيم و موقعيت جغرافيايي كشور ميتواند بر توازن عرضه و انتظارات بازار اثر بگذارد، تنگه راهبردي هرمز اين اهميت را افزايش ميدهد چرا كه مسير انتقال نفت توليدكنندگان بزرگ خليج فارس به بازارهاي جهاني است.
وي اضافه كرد: بر اساس دادههاي اداره اطلاعات انرژي ايالات متحده در سال 2023 حدود 20.9 ميليون بشكه در روز نفت خام، ميعانات و فرآوردههاي نفتي از تنگه هرمز عبور كرده است. از اين ميزان حدود 14.9 ميليون بشكه در روز مربوط به نفت خام و ميعانات بوده كه معادل بخش بزرگي از تجارت دريايي نفت جهان است و اهميت اقتصادي هرمز را فراتر از يك آبراه منطقهاي قرار ميدهد.
وي تصريح كرد: موقعيت هرمز باعث شده هرگونه اختلال در تنگه، محاسبات پالايشگاهها، شركتهاي كشتيراني، بيمهگران، معاملهگران انرژي و دولتهاي واردكننده نفت را تحت تأثير قرار دهد.
اين كارشناس اقتصاد انرژي ادامه داد: قدرت نفتي كشور در مرزهاي چاه نفت متوقف نميشود. نفت ايران بخشي از شبكه توليد، ذخيرهسازي، پايانههاي صادراتي، خطوط انتقال، ناوگان حمل، پالايشگاههاي مقصد و نظام مالي است، هرچه اين شبكه انعطافپذيرتر باشد، توان ايران براي استفاده اقتصادي از ذخاير خود نيز بيشتر خواهد شد، به همين دليل توسعه پايانههاي صادراتي خارج از محدوده هرمز، افزايش ظرفيت ذخيرهسازي، تنوع مشتريان و تقويت زيرساختهاي انتقال انرژي، اهميت راهبردي دارد.
وي با اشاره به پروژه جاسك گفت: كشور براي كاهش آسيبپذيري صادرات نفت در برابر محدوديتهاي مسير هرمز، زيرساخت صادراتي جاسك و خط لوله گوره ـ جاسك را توسعه داده است كه ظرفيت اسمي اين خط حدود يك ميليون بشكه در روز برآورد ميشود، همچنين ظرفيت پايانههاي بارگيري نفت ايران بيش از 8 ميليون بشكه در روز برآورد شده كه بيانگر وجود ظرفيت زيرساختي قابلتوجه در صنعت نفت كشور است.وي درباره وابستگي صادرات ايران به چين گفت: بازار چين براي نفت ايران اهميت بسيار بالايي دارد، اما تنوع مشتريان ميتواند ريسك تمركز بازار را كاهش دهد. بر اساس گزارش رويترز در 21 اوت 2026، صادرات نفت ايران به خريداران چيني در همان ماه به حدود 534 هزار بشكه در روز رسيده و كاهش ذخاير نفتي روي آب از حدود 105 ميليون بشكه به 80 ميليون بشكه را نيز گزارش كرده است.
اين كارشناس اقتصادي افزود: امنيت انرژي (Energy Security) در معادلات مذكور اهميت ويژهاي دارد. كشوري كه منابع نفتي در اختيار دارد، اما مسير انتقال، ظرفيت صادرات يا بازارهاي متنوع ندارد، نميتواند از تمام ظرفيت اقتصادي منابع خود استفاده كند، ايران از اين نظر موقعيتي متفاوت دارد؛ ذخاير عظيم نفت، توليد قابلتوجه، بازارهاي آسيايي، دسترسي به خليج فارس و توسعه مسيرهاي صادراتي جايگزين، مجموعهاي از ظرفيتهاي مرتبط را تشكيل ميدهند.
وي تأكيد كرد: توسعه ميادين مشترك نيز بايد بخشي از سياست قدرت نفتي ايران باشد. افزايش برداشت از ميدانهاي مشترك، توسعه زيرساخت فرآورش و جمعآوري گازهاي همراه، هم به افزايش توليد كمك ميكند و هم از اتلاف منابع جلوگيري خواهد كرد. صيانت از سهم ايران در ميادين مشترك حائز اهميت است چرا كه هر مقدار توليد ازدسترفته در اين ميادين ميتواند به كاهش سهم اقتصادي كشور از يك منبع مشترك منجر شود.اين كارشناس اقتصاد انرژي گفت: نفت ايران از همان زاويه هم يك ابزار ژئوپوليتيك است، اما قدرت آن به حجم ذخاير محدود نميشود. تركيب 208.6 ميليارد بشكه ذخاير اثباتشده، توليد حدود 3.26 ميليون بشكه نفت خام در روز در سال 2024، ظرفيت بالقوه 3.8 ميليون بشكه در روز، صادرات حدود 1.5 ميليون بشكه در روز در هشت ماه نخست 2024 و موقعيت جغرافيايي در مجاورت هرمز، مجموعهاي از ظرفيتهاي قدرتآفرين را در اختيار جمهوري اسلامي ايران قرار داده است.
وي اضافه كرد: سياست نفتي كشور بايد بر تبديل ذخيره نفت به قدرت پايدار نفتي متمركز باشد بدان معنا كه هر بشكه نفت توليدشده بخشي از سياست افزايش ظرفيت توليد، تنوع بازار، تقويت زيرساخت صادرات، توسعه پالايش و ايجاد درآمد ارزي پايدار باشد. توجه دولت و وزارت نفت در سال 1405 به استمرار توليد، بازسازي تأسيسات، توسعه ظرفيت توليد و پيگيري ميادين مشترك در اين مسير قابل تقدير است. آنچه در صنعت نفت ايران اهميت دارد، صيانت از يكي از مهمترين پايههاي قدرت اقتصادي و ژئوپليتيك كشور است.
وي خاطرنشان كرد: هرگاه نفت ايران از منبع درآمد به شبكه قدرتمند توليد، سرمايهگذاري، صادرات، پالايش، ذخيرهسازي و ديپلماسي انرژي تبديل شود، جايگاه كشور در معادلات جهاني نيز مستحكمتر خواهد شد، هرمز در اين معادله گرهي است كه نفت ايران، امنيت انرژي آسيا و اقتصاد جهاني را به يكديگر متصل ميكند، همين پيوند است كه به نفت ايران ارزش ژئوپوليتيكي ميدهد و صيانت از ظرفيت نفتي كشور را به يك اولويت اقتصادي و ملي تبديل ميكند.
