جرايم بازار سرمايه بسيار پيچيدهتر از بازار پول است
حجتالله صيدي در همايش تخصصي بررسي مصاديق جرم دستكاري بازار سرمايه گفت: معمولاپروندههايي كه در بازار سرمايه شكل ميگيرد، نسبت به بازار پول پروندههاي پيچيدهتري است.
حجتالله صيدي در همايش تخصصي بررسي مصاديق جرم دستكاري بازار سرمايه گفت: معمولاپروندههايي كه در بازار سرمايه شكل ميگيرد، نسبت به بازار پول پروندههاي پيچيدهتري است. در بازار پول، بعضي مسائل كمي واضحتر و روشنتر است، اما در بازار سرمايه با موضوعات و عوامل متعددي مواجه هستيم. رييس سازمان بورس و اواق بهادار با اشاره به اينكه هر يك از مفاهيم جرم، تقلب و رفتار مجرمانه تعريف و مشخصات خاص خود را دارند، گفت: يكي از موضوعات رايج، ارزشگذاري داراييهاست. فرض كنيد شركتي قرار است در بورس عرضه شود و در فرآيند عرضه اوليه، تقلب يا جرمي اتفاق بيفتد و قيمت يك دارايي دو يا سه برابر ارزش واقعي تعيين شود. از سوي ديگر ممكن است يك دارايي ارزانتر از ارزش واقعي قيمتگذاري شود و در نتيجه عدهاي با قيمت پايينتر اقدام به خريد كنند. او افزود: قراردادهاي غيرمنصفانه يا نقض تعهدات قراردادها نيز از جمله مواردي هستند كه مانند دنيا و بخشهاي اقتصاد، در بازار سرمايه با آنها مواجه هستيم. بخشي از اين مسائل از نظر انضباطي، اداري و مقرراتي در حوزه اختيارات و نظارت ماست، اما بخش ديگر حتما بايد در مرجع قضايي مورد رسيدگي قرار گيرد.
قيمتگذاري يكي از پيچيدهترين مسائل علم اقتصاد است
صيدي بحث قيمتگذاري را يكي از پيچيدهترين مسائل علم اقتصاد دانست و گفت: از زمان اقتصاد كلاسيك و شكلگيري ادبيات اقتصادي توسط آدام اسميت تاكنون درباره قيمتگذاري بحث ميشود و همه به دنبال اين هستند كه بدانند قيمت عادلانه يا قيمت منصفانه چيست، اما به دليل پيچيدگي موضوع هنوز هيچكس نتوانسته است پاسخ متقن و محكمي به اين سوال بدهد. وقتي چنين موضوعي وارد بازار سرمايه ميشود، پيچيدگي آن بيشتر ميشود. در بازارهاي كالايي و بازارهاي معمولي، قيمت تابع عوامل مختلفي است، اما در بازار سرمايه تابع عوامل بنيادي همچون سود، ارزش داراييهاي بنگاه و وضعيت شركت است. رييس سازمان بورس و اوراق بهادار در ادامه توضيح داد: برخي اوقات در جريان ارزشگذاري دارايي شركتها اختلاف نظرهايي بين كارشناسان رخ ميدهد اما در نهايت اين داراييها بايد به نوعي خودشان را در قيمت سهام شركت نشان دهند. از طرف ديگر، سود سالانه و آينده شركت و حتي سود آينده صنعت نيز اهميت دارد. براي مثال، سهامداران يك شركت داروسازي آينده اين صنعت را چگونه ميبينند؟ آيا تحريمها بر آن اثر ميگذارد يا نه؟ تعرفههاي جديد دولت چه وضعيتي خواهد داشت؟ ناترازي انرژي چه اثري بر شركت خواهد گذاشت؟ مجموعه اين عوامل در نهايت خود را در قيمت سهام نشان ميدهد.
او با اشاره به سابقه مطالعات علمي درباره ارزشگذاري اوراق بهادار گفت: در دانشگاهها، از دوره كارشناسي و ليسانس تا مقطع دكترا، بحث قيمت اوراق بهادار مطرح است و هر سال نيز چندين پاياننامه و تحقيق درباره آن انجام ميشود، اما هنوز به نتيجه متقن و قطعي درباره قيمتگذاري اوراق بهادار دست پيدا نكردهايم.
مدلهاي ارزشگذاري
داراييهاي سرمايهاي
رييس سازمان بورس و اوراق بهادار در ادامه به مدلهاي ارزشگذاري داراييهاي سرمايهاي اشاره كرد و گفت: در بازار سرمايه اصطلاحي به نام مدل ارزشگذاري داراييهاي سرمايهاي يا CAPM وجود دارد كه تلاش شده با استفاده از آن مشخص شود چگونه ميتوان يك سهم يا دارايي سرمايهاي را ارزشگذاري كرد. در سال ۲۰۱۳ نيز «فاما و فرنچ» به مدلهاي قبلي عاملي ديگر، يعني اندازه شركت را اضافه كردند و براي تحقيقات خود مورد تقدير قرار گرفتند، اين موضوع نشان ميدهد بحث قيمتگذاري تا چه اندازه پيچيده است. صيدي تاكيد كرد: هر سرمايهگذار به صورت طبيعي دوست دارد دارايي را در ارزانترين قيمت بخرد و در گرانترين قيمت بفروشد. اين يك نياز طبيعي سرمايهگذار در بازار سرمايه است. وقتي فردي ميخواهد يك سهم را بخرد، اگر بداند سهمي كه مثلا ۵۰۰ تومان است ممكن است تا ۴۵۰ تومان پايين بيايد، طبيعي است كه منتظر بماند تا در ۴۵۰ تومان خريد كند. از طرف ديگر، اگر بداند سهم قرار است به ۷۰۰ تومان برسد، دوست دارد در همان ۷۰۰ تومان بفروشد تا بيشترين سود را كسب كند. او توضيح داد: در چنين شرايطي ممكن است اشخاص حقيقي بفروشند و حقيقيها بخرند، حقيقي بفروشد و حقوقي بخرد، حقوقي بفروشد و حقيقي بخرد و اين چرخه بارها تكرار شود. حالا از ميان اين معاملات، اگر بخواهيم يك معامله را بيرون بكشيم و بگوييم اينجا تقلب اتفاق افتاده يا نه، قضاوت بسيار دشوار ميشود. صيدي با ذكر مثالي ديگر گفت: ظاهر معاملات ممكن است كاملا طبيعي باشد؛ همه در همان فضاي بازار، سهم را ۵۰۰ تومان ميخريدند و ۵۰۰ تومان ميفروختند، بعد قيمت به ۸۰۰ تومان ميرسد و حتي در ۷۹۰ تومان معامله ميشود. اما سوال اين است كه آيا اين قيمت ۷۹۰ تومان حاصل يك فرآيند طبيعي عرضه و تقاضا و اخبار بنيادي بوده يا اينكه يك عده با يكديگر تباني كردهاند، تمام ابزارها را به كار گرفتهاند و قيمت را به ۷۹۰ تومان رساندهاند، در حالي كه قيمت واقعي نبايد به آن سطح ميرسيد؟ رييس سازمان بورس و اوراق بهادار تاكيد كرد: اينجا قضاوت بسيار پيچيده ميشود و ما نيز زماني كه ميخواهيم گزارشي تهيه يا درباره يك پرونده اظهارنظر كنيم كه آيا بايد آن را به مرجع قضايي ارسال كنيم يا در سازمان بورس برخورد انضباطي انجام دهيم، نميتوانيم بهراحتي تصميم بگيريم. او افزود: البته الگوهايي براي شناسايي اين رفتارها وجود دارد و خوشبختانه هم در حوزه فناوري اطلاعات و آيتي روي اين موضوع كار كردهايم و هم در زمينه سيستمها و روشهاي كشف، اقداماتي انجام شده است. اين ابزارها تا حدي به ما كمك ميكنند، اما در نهايت باز هم بايد مشخص شود كه آيا رفتار مجرمانه اتفاق افتاده يا خير و همين بخش كار بسيار دشوار است. صيدي با اشاره به نقش دستگاه قضايي در ادامه فرآيند رسيدگي گفت: ما زماني كه پرونده را جمعبندي و براي شما ارسال ميكنيم، در واقع يك تصوير و يك نقشه از موضوع را در اختيار مرجع قضايي قرار دادهايم و حالا شما بايد قضاوت كنيد كه آيا جرم اتفاق افتاده است يا خير؟ بنابراين قطعا كار در آن مرحله پيچيدهتر ميشود. او با تاكيد بر ضرورت برگزاري چنين نشستهايي توضيح داد: با توجه به اهميت موضوع جرم دستكاري بازار سرمايه، ضرورت دارد زمان بيشتري براي اين موضوع اختصاص داده شود. رييس سازمان بورس و اوراق بهادار با اشاره به اينكه همكاري متقابل سازمان بورس و قوه قضاييه، هدف صيانت از حقوق سرمايهگذاران و توسعه عدالت و انصاف را بيش از پيش تحقق ميبخشد، ادامه داد: برگزاري چنين نشستهايي كمك ميكند تا با همكاري يكديگر به روشها، الگوها و معيارهايي دست پيدا كنيم تا بر اساس آنها بتوانيم عادلانهتر، دقيقتر و منصفانهتر قضاوت كنيم. صيدي با تاكيد بر اينكه اين نشست ميتواند آغازي براي همفكري بيشتر ما در اين زمينه باشد، درباره اهميت رونق معاملات در بازار سرمايه گفت: رونق معاملات و توسعه بازار سرمايه براي كشورها اهميت قابل توجهي دارد، چراكه باعث تشكيل سرمايه و پويايي اقتصاد ميشود. اما از طرف ديگر نبايد اجازه دهيم جرم و دستكاري در بازار اتفاق بيفتد.
صيدي ادامه داد: وقتي دستكاري قيمت اتفاق ميافتد، در واقع ثروت مردم جابهجا ميشود. فرض كنيد فردي يك سهم را گرانتر بفروشد و در نتيجه، تعداد زيادي از مردم به ناحق وارد ميشوند، پول خود را صرف خريد آن سهم ميكنند و در نهايت پول از خريداران به سمت فروشنده منتقل ميشود. فروشنده هم از بازار خارج ميشود و افراد ديگري كه سهم را در قيمت غيرواقعي خريداري كردهاند، گرفتار ميشوند. او افزود: در چنين شرايطي، وضعيت شبيه يك آهن داغ است؛ در نهايت مشخص نيست اين آهن دست چه كسي قرار ميگيرد و ممكن است دست هركس برسد، دست او را بسوزاند. بنابراين ضرورت دارد كه درباره اين موضوع گفتوگو و تبادل نظر كنيم و ابعاد مختلف آن را روشنتر كنيم.
اقدامات قوه قضاييه در حوزه جرايم اقتصادي
رييس سازمان بورس و اوراق بهادار با اشاره به اقدامات قوه قضاييه در حوزه جرايم اقتصادي افزود: خوشبختانه از زماني كه با تصميمات روساي قوه قضاييه، دادسراي جرايم اقتصادي تشكيل شد، رسيدگي به مسائل اقتصادي به شكل تخصصيتري انجام شده و كارايي نيز افزايش پيدا كرده است. او افزود: قطعا اين موضوع در بازار سرمايه نيز اهميت دارد. هرچه بتوانيم موضوعات خاص بازار سرمايه را در حوزه جرايم اقتصادي با همكاري يكديگر بهتر پوشش دهيم، به نظر ميرسد هم براي نهاد تنظيمگر و هم براي مرجع قضايي كه مسووليت رسيدگي به اين پروندهها را برعهده دارد، مفيد خواهد بود. در نهايت منافع اين همكاري به فعالان اقتصاد ايران خواهد رسيد.
اهميت آموزش در زمينه شيوههاي دستكاري بازار
رييس سازمان بورس و اوراق بهادار با اشاره به اهميت آموزش در زمينه شيوههاي دستكاري بازار گفت: علاوه بر بحثهاي آموزشي، در دنيا فيلمهاي خوبي نيز در اين رابطه ساخته شده است. پيشنهاد ميكنم دوستان برنامهاي بگذارند تا در اين زمينه نيز گفتوگويي داشته باشيم. او افزود: اين فيلمها مباحث اخلاقي، غيراخلاقي، تكنيكهاي دستكاري بازار و درگيري ميان افراد درستكار و افراد متقلب را به شكل خوبي نمايش ميدهند. از اين رو، چنين نمونههايي ميتواند براي آشنايي با شيوههايي كه در عمل اتفاق ميافتد، بسيار كمككننده باشد.
