تنگه هرمز باورهاي بلندمدت بازار نفت را دگرگون كرد
تنشهاي ژئوپليتيك در خليج فارس و اختلال تردد از تنگه هرمز يكي از بزرگترين شوكهاي نفتي را در بازار جهاني نفت ايجاد كرده است و بر اساس شواهد بازار فيزيكي، ثبات نسبي قيمت نفت دوام نخواهد داشت و با تداوم اختلالها و كاهش ذخيرهسازيها، افزايش قيمتها شتاب بيشتري ميگيرد.
تنشهاي ژئوپليتيك در خليج فارس و اختلال تردد از تنگه هرمز يكي از بزرگترين شوكهاي نفتي را در بازار جهاني نفت ايجاد كرده است و بر اساس شواهد بازار فيزيكي، ثبات نسبي قيمت نفت دوام نخواهد داشت و با تداوم اختلالها و كاهش ذخيرهسازيها، افزايش قيمتها شتاب بيشتري ميگيرد.به گزارش ايلنا به نقل از اداره كل اوپك، مجامع و سازمانهاي بينالمللي، ايالات متحده از ۱۳ آوريل، محاصره تجارت دريابرد ايران را آغاز كرده، با اين حال دادههاي CAS نشان ميدهد كشتيهاي مرتبط با ايران با به چالش كشيدن اين محاصره، مسير خود را ادامه ميدهند بهطوري كه در ۲۱ آوريل، ۶ فروند از اين شناورها از تنگه هرمز خارج شدند. در مجموع در بازه ۱۳ تا ۲۱ آوريل، ۷۸ كشتي از هرمز عبور كردند كه ۴۷ فروند از آنها به ايران منتسب بودند. برپايه گزارش بانك امريكايي گلدمن ساكس، توليد نفت در منطقه خليج فارس در پي توقف تنشها، ۱۴.۵ ميليون بشكه در روز (معادل ۵۷ درصد) نسبت به سطوح پيش از جنگ امريكا و رژيم صهيونيستي عليه ايران كاهش يافته است. سناريوي پايه؛ ترميم سريع اما نه كامل توليد را ترسيم ميكند. تحليلگران بانك گلدمن ساكس استدلال ميكنند كه در صورت بازگشايي كامل و ايمن تنگه هرمز و عدم وقوع حملات مجدد به تأسيسات نفتي، بخش قابل توجه توليد از دست رفته طي چند ماه احيا خواهد شد.
سه عامل از اين ديدگاه پشتيباني ميكند؛ نخست شواهد گزارش شده از آسيب فيزيكي به ميدانهاي نفتي در مقايسه با تأسيسات گاز طبيعي مايعشده (الانجي) محدود است. دوم، گفتههاي امين ناصر، مديرعامل شركت سعودي آرامكو در ماه مارس حاكي از توانايي عربستان براي افزايش نسبتاً سريع توليد است. سوم، سابقه اختلالهاي عرضه نشان ميدهد عربستان و امارات احتمالاً از ظرفيت مازاد برآوردي بيش از روزانه ۲ ميليون بشكه خود براي تثبيت بازارها در زمان تعميرات استفاده خواهند كرد.
با وجود اين خوشبيني نسبي، گلدمن ساكس بر گلوگاههاي عملياتي مهمي تأكيد دارد كه بازيابي كامل توليد را به تأخير مياندازند. نخستين محدوديت، ظرفيت لجستيك و ترابري است. تخليه نفت ذخيره شده در خشكي و دريا مستلزم در دسترس بودن نفتكشهاي خالي است؛ در حالي كه برآورد ميشود ظرفيت نفتكشهاي خالي در خليج فارس حدود ۱۳۰ ميليون بشكه معادل ۵۰ درصد كاهش يافته باشد. اگرچه سوابق تاريخي نشان ميدهد جريان نفت از تنگه هرمز ميتواند تا ۲۳ ميليون و ۳۰۰ هزار بشكه در روز (۳,۳ ميليون بشكه بالاتر از سطح عادي ۲۰ ميليون بشكه) افزايش يابد و تغيير مسير خطوط لوله نيز حداكثر ۳.۵ ميليون بشكه در روز ظرفيت مازاد ايجاد كند، اما همزماني نياز به تخليه ذخاير شناور انباشته و از سرگيري صادرات، اين مسيرها را زير فشار قرار خواهد داد. محدوديت دوم و شايد پيچيدهتر، وضع چاهها و مخازن است. توقف اجباري توليد (Curtailment) بسته به نوع مخزن ميتواند پيچيدگيهاي مخزني ايجاد كند كه مستلزم مداخلات تعميراتي (Workover) پيش از بازگشايي چاههاست. اين گزارش هشدار ميدهد هرچه تنگه هرمز مدت بيشتري بسته بماند، از سرگيري توليد كندتر خواهد بود، زيرا نياز به عمليات تعميراتي گستردهتر، كندي تأمين نهادههاي مصرف شده نظير لولههاي حفاري و تداوم گلوگاه تخليه ذخاير، بازيابي را به تعويق مياندازد.
هرچند امروزه شوكي بيسابقه در جريان است اما گلدمن ساكس با مرور دورههاي بازيابي توليد در بحرانهايي نظير حمله به بقيق عربستان، جنگ داخلي ليبي و توافق هستهاي ايران، تفاوتهاي بزرگ در سرعت و ميزان ترميم عرضه را يادآور ميشود. در اين بين بر اساس بررسيها، دوره بازيابي توليد نفت ايران پس از توافق هستهاي روندي تدريجي اما نسبتاً كامل را نشان ميدهد. برپايه گزارشها، پس از اجراي توافق هستهاي، بازيابي توليد پايدار، طي ۱۲ تا ۱۸ ماه انجام و بخش عمدهاي از ظرفيت توليد احيا شد. اين الگو در مقايسه با ساير شوكهاي تاريخي مانند حمله بقيق عربستان، سرعت بازيابي كمتري دارد اما به دليل رفع تحريمها، پايداري بيشتري از خود نشان ميدهد.
بر اساس گزارش، ميانگين پيشبيني نهادهايي مانند اداره اطلاعات انرژي امريكا، آژانس بينالمللي انرژي و موسسه رايستاد انرژي نشان ميدهد درصد بازيابي عرضه از دست رفته سه ماه پس از بازگشايي تنها ۷۰ درصد و ۶ ماه پس از آن ۸۸ درصد خواهد بود. اين ارقام به معناي شكاف ۱۲ درصدي حتي در خوشبينانهترين بازه ۶ ماهه است.
سرانجام تحليلگران هشدار ميدهند در صورت از سرگيري تنشها، خطر ايجاد آسيب دايمي به ظرفيت توليد نفت كه در چند مورد از پنج شوك بزرگ پيشين عرضه مستند شده بهطور جدي افزايش مييابد. جمعبندي گزارش آن است كه بازيابي سريع بخش عمده توليد محتمل اما ترميم كامل و پايدار آن با عدم قطعيتهاي فني، لجستيك و ژئوپليتيك فراواني روبروست. در اين ميان، ژاپن با چالش كم سابقهاي در ذخيرهسازي نفت خام روبرو و همزمان مجبور به آزادسازي ذخيرهسازيهاي راهبردي خود شده است. با آغاز اختلال در تردد نفتكشها از تنگه هرمز از اواخر فوريه، ذخيرهسازي نفت خام ژاپن كه بهطور سنتي بيش از ۱.۷ ميليون بشكه در روز از غرب آسيا وارد ميكرد، بهشدت كاهش يافته است.
دادههاي انجمن نفت ژاپن نشان ميدهد ذخيرهسازيهاي نفت خام اين كشور در پايان مارس به كمتر از ۵۸ ميليون بشكه رسيده كه كاهش ۴ ميليون و ۷۰۰ هزار بشكهاي (۷.۵ درصد) نسبت به فوريه را نشان ميدهد. اين كاهش ذخيره معادل ۱۵۰ هزار بشكه در روز بوده است. در نيمه نخست آوريل نيز روند نزولي ادامه يافت و ذخاير ۲.۱ ميليون بشكه ديگر كاهش يافت (حدود ۱۲۰ هزار بشكه در روز) و پيش بيني ميشود در نيمه دوم ماه سرعت برداشت از مخازن افزايش يابد.
در واكنش به اين بحران عرضه، وزارت اقتصاد تجارت و صنعت ژاپن اعلام كرد: از اول ماه مه، معادل ۲۰ روز مصرف نفت خام از ذخيرهسازيهاي ملي خود برداشت خواهد كرد كه در مجموع حدود ۳۶ ميليون و ۵۰۰ هزار بشكه است. اين اقدام براي جبران كاهش شديد واردات از غرب آسيا و دشواري تأمين جايگزين از ديگر مناطق مانند امريكا كه محمولههاي آوريل آن به سختي از ۴۰۰ هزار بشكه در روز فراتر رفته انجام ميشود .
در بخش فرآوردههاي نفتي نيز چشمانداز نگرانكننده است. انجمن نفت ژاپن انتشار دادههاي هفتگي ذخيرهسازيهاي فرآوردههاي نفتي را به دليل مشكلات در صحت گزارشدهي متوقف كرده است. براين اساس، تصوير دقيقي از سطح ذخاير فرآورده در دست نيست اما كاهش شديد ميزان پالايش و تداوم برداشت از ذخيرهسازي نفت خام، احتمال افت ذخاير فرآوردهها را تقويت ميكند. بهطور خلاصه ژاپن همزمان با تهي شدن سريع ذخيرهسازيهاي تجاري و راهبردي نفت خام، با كاهش توليد پالايشي و ابهام در آمار ذخاير فرآوردههاي نفتي روبروست و آزادسازي ذخيرهسازيهاي دولتي، تنها راه كوتاهمدت براي مهار بحران انرژي ناشي از بسته شدن شريان حياتي هرمز است.
پس از وقوع شوك در تنگه هرمز، گلدمن ساكس پيشبيني خود براي قيمت نفت برنت در سه ماه پاياني ۲۰۲۶ را از ۶۲ به ۹۰ دلار به ازاي هر بشكه افزايش داده است. جهشي نزديك به ۳۰ دلار كه نشان ميدهد چگونه يك تكانه عرضه نه تنها از مسير تخليه فيزيكي ذخاير بلكه از راه تغيير انتظارات بلندمدت، قيمت نفت را به سطوحي بسيار بالاتر ميبرد. در بخش نخست، كاهش ۱۴.۵ ميليون بشكهاي توليد روزانه نفت خام خليج فارس در آوريل، كسري بيسابقه ۱۱ تا ۱۲ ميليون بشكهاي در روز را رقم زده است.
بر پايه گزارشها، اثر اوليه اين كاهش عرضه بر افزايش قيمت ۵۴ دلاري برآورد شده اما سياستهاي جبراني (آزادسازي نفت تحريمي شناور، برداشت و بازپرسازي/ ذخيرهسازيهاي راهبردي) تخريب تقاضا (افت ۱.۷ ميليون بشكهاي مصرف جهاني در سه ماهه دوم به واسطه جهش تاريخي قيمت فرآوردهها)، افزايش عرضه خارج از خليج فارس (بيشتر روسيه و امريكا) و عرضه بهواسطه خطوط لوله جايگزين، ۳۶ دلار از اين فشار را خنثي ميكنند. با اين حال از دست رفتن خالص ۱۲۳۶ ميليون بشكه از ذخيرهسازيهاي تجاري جهان تا پايان سال ۲۰۲۶ همچنان ۱۸ دلار به ارزش اسپردهاي زماني ميافزايد و شكاف قيمت نقدي نسبت به قراردادهاي بلندمدت را بهشدت تقويت ميكند.
بخش دوم افزايش قيمت، يعني ۹ دلار صعود قيمتهاي بلندمدت، ريشه در فرسايش اعتماد به عرضه آتي دارد. گلدمن ساكس ۲ دلار از اين مبلغ را به زخم ماندگار (scarring) ۵۰۰ هزار بشكهاي ظرفيت توليد خليج فارس بهويژه عراق اختصاص ميدهد. اما بخش عمدهتر ۷ دلار ناشي از چيزي است كه اضافه قيمت امنيت ناميده ميشود. پيش از تنش، ظرفيت مازاد جهاني ۳ ميليون و ۷۰۰ هزار بشكه در روز و حدود همه آن در خليج فارس متمركز بود. با افزايش ريسك اختلالات بازار اين ظرفيت مازاد را مشمول تنزيل ريسك ميكند. اين گزارش با فرض تعديل ريسك به ميزان يك دوم يعني نصف شدن ظرفيت مازاد موثر، ۷ دلار ديگر به قيمت بلندمدت افزوده است، مفهومي كه بازيگران بازار نفت از آن به اضافه قيمت ترس ياد ميكنند.
گزارشها تأكيد ميكند كه ريسكها بيشتر به سمت قيمتهاي بالاتر متمايل هستند. در سناريوي نامطلوب، با عاديسازي صادرات خليج فارس تا پايان ژوئيه، برنت سقف ۱۰۰ دلار را لمس ميكند. در سناريوي بسيار نامطلوب، اگر آسيب ظرفيت به ۲.۵ ميليون بشكه برسد (معادل عدم بازيابي جريان تنگه هرمز به بالاي ۷۰ درصد) قيمت تا ۱۲۰ دلار اوج ميگيرد. حتي در سناريوي خوشبينانه با عاديسازي زودهنگام، صادرات ذخاير قابل مشاهده جهاني به پايينترين ركورد از سال ۲۰۱۸ سقوط ميكنند و قيمت زير ۸۰ دلار باقي نميماند.در اين فضا، گلدمن ساكس هشدار ميدهد كه اگر شوك طولانيتر شود رابطه خطي تاريخي ميان ذخيرهسازيها و قيمت شكسته شده و جهشهاي غير خطي قيمت اجتنابناپذير خواهد بود. اين ساختار نشان ميدهد كه بازار نفت از يك بحران گذراي لجستيكي وارد دورهاي از باز تعريف حق بيمه دايمي عرضه شده است. كشورهاي آسيايي در پي اختلال در جريان نفت از تنگه هرمز تلاشهاي خود را براي تنوعبخشي به منابع تأمين نفت خام افزايش دادهاند. حتي اگر اين گذرگاه حياتي امروز بازگشايي شود، رسيدن نفتكشهاي حامل نفت غرب آسيا به كشورهاي شرق و جنوب شرق آسيا حدود سه تا چهار هفته زمان خواهد برد؛ موضوعي كه نگرانيها درباره امنيت عرضه انرژي در منطقه را تشديد كرده است.
در اين ميان اندونزي برنامهريزي كرده تا پايان سال جاري روزانه حدود ۴۱۰ هزار بشكه و در مجموع ۱۵۰ ميليون بشكه نفت خام از روسيه وارد كند؛ با اين حال اين ميزان تنها بخشي از نياز انرژي اين كشور را پوشش ميدهد زيرا اندونزي همچنان حدود ۱ ميليون بشكه در روز نفت وارد ميكند.مقامهاي انرژي اندونزي اعلام كردهاند كه علاوه بر روسيه به دنبال تأمين نفت خام و گاز مايع از ساير شركا از جمله ايالات متحده امريكا نيز هستند. شركت دولتي نفت و گاز پرتامينا نيز اعلام كرده پالايشگاههاي اين كشور از نظر فني توانايي پالايش نفت روسيه را دارند و در صورت تصميم دولت مانعي براي استفاده از اين نوع نفت وجود ندارد.
همزمان ژاپن براي مقابله با ريسك كمبود عرضه تصميم گرفته حدود ۳۶.۵ ميليون بشكه نفت از ذخيرهسازيهاي راهبردي خود را آزاد كند. اين اقدام كه معادل حدود ۲۰ روز مصرف ذخاير نفتي اين كشور است، در حالي انجام ميشود كه ژاپن سال گذشته حدود ۹۴ درصد نفت وارداتي خود را از غرب آسيا تأمين كرده بود. دولت ژاپن اعلام كرده در تلاش است تا بيش از نيمي از نفت مورد نياز خود را از مسيرهايي تأمين كند كه وابسته به تنگه هرمز نباشند.
