هانتا، ويروسي مرگبار اما غيرپاندميك
انتشار خبر ابتلاي چند مسافر يك كشتي كروز به هانتاويروس و مرگ چند نفر در اروپا، بار ديگر نام ويروسي را بر سر زبانها انداخت كه سالهاست در بسياري از كشورها شناخته شده، اما هر از گاهي با بروز موارد مرگبار، نگراني جهاني ايجاد ميكند.
آيا ايران براي مقابله با هانتاويروس آماده است؟
انتشار خبر ابتلاي چند مسافر يك كشتي كروز به هانتاويروس و مرگ چند نفر در اروپا، بار ديگر نام ويروسي را بر سر زبانها انداخت كه سالهاست در بسياري از كشورها شناخته شده، اما هر از گاهي با بروز موارد مرگبار، نگراني جهاني ايجاد ميكند. با وجود آنكه سازمان جهاني بهداشت تاكيد كرده اين وضعيت «همهگيري» محسوب نميشود، اما تجربه كرونا باعث شده هر خبر مربوط به ويروسهاي ناشناخته با حساسيت بالايي دنبال شود. هانتاويروس برخلاف ويروسهايي مانند كرونا يا آنفلوآنزا، عمدتا از طريق جوندگان آلوده منتقل ميشود و انتقال انسان به انسان در اغلب گونههاي آن بسيار محدود است. با اين حال، حضور مسافران از كشورهاي مختلف در يك محيط بسته مانند كشتي كروز، فرودگاهها يا مراسمهاي مذهبي بزرگ، اين پرسش را ايجاد كرده كه آيا احتمال گسترش فرامرزي اين بيماري وجود دارد يا خير. كارشناسان ميگويند هانتاويروس بيماري جديدي نيست، اما افزايش سفرهاي جهاني، تغييرات اقليمي، مهاجرت جوندگان و تماس بيشتر انسان با زيستگاه حيوانات ميتواند احتمال بروز موارد پراكنده را افزايش دهد. در عين حال نبود واكسن عمومي و درمان اختصاصي، نگرانيها را بيشتر كرده است.
هانتاويروس چيست؟
هانتاويروس گروهي از ويروسهاست كه عمدتا توسط جوندگان وحشي منتقل ميشود. اين ويروس نخستينبار بهطور گسترده در جريان جنگ كره شناخته شد، اما بعدها مشخص شد در نقاط مختلف جهان، بهويژه آسيا، اروپا و قاره امريكا وجود دارد.
ويروس از طريق تماس با ترشحات جوندگان آلوده شامل ادرار، بزاق يا مدفوع منتقل ميشود. وقتي اين ترشحات خشك ميشوند، ذرات ويروسي ميتوانند وارد هوا شوند و انسان با تنفس آنها مبتلا شود. تماس مستقيم با جوندگان يا گازگرفتگي نيز ميتواند عامل انتقال باشد.
هانتاويروس دو سندرم اصلي ايجاد ميكند:
تب خونريزيدهنده همراه با سندرم كليوي كه بيشتر در آسيا و اروپا ديده ميشود.
سندرم ريوي هانتاويروس كه عمدتا در قاره امريكا گزارش شده و خطر مرگ بالاتري دارد.
علايم بيماري چگونه ظاهر ميشود؟
علايم اوليه هانتاويروس بسيار شبيه آنفلوآنزا يا برخي عفونتهاي ويروسي ديگر است؛ همين موضوع تشخيص زودهنگام را دشوار ميكند. بيماران معمولا با تب، لرز، درد عضلاني، سردرد و خستگي شديد مراجعه ميكنند.
در موارد شديد بيماري ميتواند وارد مرحله خطرناك شود و ريهها يا كليهها را درگير كند. تنگي نفس شديد، افت فشار خون، تجمع مايع در ريهها و نارسايي تنفسي از مهمترين علايم مرحله پيشرفته هستند. برخي بيماران نيز دچار اختلال عملكرد كليه، كاهش شديد ادرار و خونريزي داخلي ميشوند. ميزان مرگومير در برخي انواع هانتاويروس ممكن است به ۳۰ تا ۴۰ درصد برسد؛ بهويژه اگر تشخيص دير انجام شود.
چرا كشتيهاي كروز به كانون نگراني تبديل شدهاند؟
كشتيهاي كروز از نظر بهداشتي هميشه محيطهاي حساسي محسوب ميشوند. تجمع صدها يا هزاران نفر در فضاي محدود، استفاده مشترك از امكانات و جابهجايي مداوم ميان كشورها باعث ميشود هر بيماري عفوني در اين فضاها به سرعت مورد توجه قرار گيرد. با اين حال، ويروسشناسان تاكيد ميكنند كه هانتاويروس مانند كرونا بهآساني از فردي به فرد ديگر منتقل نميشود. بنابراين نگراني اصلي در چنين حوادثي، شناسايي منبع اوليه آلودگي و بررسي تماسهاي نزديك افراد بيمار است، نه وقوع يك پاندمي جهاني.
آيا سفرهاي برونمرزي ميتواند خطر ابتلا را افزايش دهد؟
احمد فراهاني، ويروسشناس و متخصص بيماريهاي عفوني در اين باره به «تعادل» ميگويد: افزايش سفرهاي جهاني لزوما باعث همهگيري هانتاويروس نميشود، اما ميتواند احتمال انتقال موارد پراكنده به كشورهاي مختلف را بيشتر كند. در واقع تفاوت اصلي هانتاويروس با ويروسهاي تنفسي در اين است كه زنجيره انتقال آن عمدتا وابسته به جوندگان است. بنابراين اگر فردي آلوده باشد، برخلاف كرونا احتمال انتقال گسترده به ديگران بسيار پايينتر خواهد بود. او توضيح ميدهد: بيشترين خطر در محيطهايي رخ ميدهد كه افراد در تماس با فضاهاي آلوده به فضولات جوندگان قرار بگيرند؛ مانند انبارها، كمپها، كشتيها، مناطق جنگلي يا ساختمانهاي متروكه. همچنين كشورهايي با سيستم پايش ضعيف جوندگان، ممكن است در معرض افزايش موارد ابتلا قرار بگيرند؛ بهويژه در دورههايي كه تغييرات اقليمي موجب افزايش جمعيت موشها و جوندگان ميشود.
آيا مراسم حج ميتواند خطر انتقال را افزايش دهد؟
اين ويروسشناس در پاسخ به اين سوال كه آيا اجتماعات بزرگ و سفرهايي مانند حج هم ميتواند به همهگيري اين ويروس جديد كمك كند، اظهار ميدارد: درباره هانتاويروس، خطر اصلي نه از تماس مستقيم ميان زائران، بلكه از شرايط محيطي است. اگر در محلهاي اقامت، انبارهاي مواد غذايي يا فضاهاي خدماتي، كنترل جوندگان بهخوبي انجام نشود، احتمال تماس غيرمستقيم با ويروس افزايش مييابد. فراهاني در تحليل اين موضوع ميگويد: احتمال انتقال گسترده هانتاويروس در حج پايين است، زيرا اين بيماري مانند سرماخوردگي از طريق تنفس عادي در جمعيت منتقل نميشود. اما به دليل حضور ميليونها نفر از كشورهاي مختلف، حتي موارد نادر نيز حساسيت زيادي پيدا ميكنند.
آيا انتقال انسان به انسان ممكن است؟
در بيشتر گونههاي هانتاويروس، انتقال مستقيم انسان به انسان بسيار نادر است. اما برخي گونههاي خاص در امريكاي جنوبي، بهويژه نوع «آند»، موارد محدودي از انتقال انساني نشان دادهاند. همين مساله باعث شده سازمانهاي بهداشتي در برخورد با موارد مشكوك، احتياط زيادي به خرج دهند. افرادي كه تماس نزديك با بيمار داشتهاند معمولا براي چند هفته تحت نظر قرار ميگيرند. با اين حال متخصصان تاكيد ميكنند احتمال انتقال گسترده انساني هنوز بسيار پايينتر از ويروسهايي مانند كرونا، سرخك يا آنفلوآنزاست.
درماني قطعي براي هانتاويروس وجود ندارد
احمد فراهاني در پاسخ به سوال ديگري در مورد درمان دارويي هانتا ويروس ميگويد: در حال حاضر درمان اختصاصي قطعي براي هانتاويروس وجود ندارد. هيچ داروي ضدويروسي تاييدشدهاي كه بتواند بيماري را بهطور كامل متوقف كند در دسترس نيست. درمانها عمدتا حمايتي هستند و هدف آنها حفظ عملكرد ريه و كليههاست. بيماران شديد معمولا در بخش مراقبتهاي ويژه بستري ميشوند. استفاده از اكسيژن، دستگاه تنفس مصنوعي، كنترل فشار خون و دياليز از مهمترين اقدامات درماني است.
توليد واكسنهايي با پوشش محدود
او در مورد واكسنهاي ساخته شده براي اين بيماري نيز اظهار ميدارد: چند كشور از جمله چين و كره جنوبي واكسنهايي براي برخي انواع هانتاويروس توليد كردهاند، اما اين واكسنها بهصورت جهاني مورد استفاده قرار نميگيرند و پوشش آنها محدود است. البته در اروپا و امريكا هنوز واكسن عمومي تاييدشدهاي براي استفاده گسترده وجود ندارد. همين موضوع سبب شده پيشگيري محيطي، مهمترين ابزار مقابله با بيماري باشد.
آيا ايران توانايي تهيه دارو و كنترل بيماري را دارد؟
فراهاني در مورد امكانات كشور براي درمان اين ويروس تاكيد ميكند: ايران از نظر زيرساختهاي تشخيص آزمايشگاهي توان شناسايي هانتاويروس را دارد، هرچند اين بيماري در كشور شايع نيست و موارد آن محدود گزارش شدهاند. در زمينه درمان نيز چون بخش اصلي درمان حمايتي است، بيمارستانهاي مجهز كشور ميتوانند خدمات لازم را ارايه دهند. همچنين برخي داروهاي ضدويروسي مورد استفاده آزمايشي مانند ريباويرين در ايران موجود هستند يا امكان واردات آنها وجود دارد. او در ادامه هشدار ميدهد: مهمتر از درمان، آمادگي نظام مراقبت بهداشتي براي تشخيص سريع و كنترل محيطي است. پايش جوندگان در بنادر، انبارها، كشتيها و مراكز حملونقل ميتواند نقش مهمي در پيشگيري داشته باشد.
چرا تغييرات اقليمي اهميت دارد؟
از سوي ديگر دانشمندان معتقدند تغييرات اقليمي يكي از عوامل مهم افزايش بيماريهاي مشترك ميان انسان و حيوانات است. افزايش دما و تغيير الگوهاي بارندگي ميتواند جمعيت جوندگان را در برخي مناطق افزايش دهد. وقتي تعداد جوندگان بيشتر ميشود، احتمال تماس انسان با ترشحات آلوده نيز بالا ميرود. در برخي كشورها، پس از بارندگيهاي شديد يا سيلابها، افزايش موارد هانتاويروس ثبت شده است. همچنين توسعه شهرها و تخريب زيستگاههاي طبيعي باعث نزديكتر شدن انسان و حيوانات ناقل بيماري شده است.
آيا جهان بايد نگران يك پاندمي جديد باشد؟
اكثر متخصصان پاسخ منفي ميدهند. هانتاويروس ويژگيهاي لازم براي تبديل شدن به يك پاندمي گسترده مانند كوويد-۱۹ را ندارد، زيرا انتقال انساني آن محدود است. اما اين موضوع به معناي بياهميت بودن بيماري نيست. نرخ مرگومير بالا در برخي انواع هانتاويروس باعث ميشود هر مورد ابتلا جدي تلقي شود. متخصصان ميگويند تجربه كرونا نشان داد كه نظامهاي سلامت بايد حتي در برابر بيماريهاي نادر نيز آماده باشند.
ترس از همهگيري ويروس هانتا شدت گرفت
۹ كشور در جهان در تلاشند تا با رديابي مسافراني كه قبل از شناسايي ويروس از كشتي پياده شدهاند و همچنين شناسايي افرادي كه از آن زمان با آنها در تماس نزديك بودهاند، شيوع ويروس هانتا را كه در يك كشتي كروز ظاهر شده است، مهار كنند. اين شيوع منجر به مرگ سه نفر از جمله يك زوج هلندي و يك شهروند آلماني شده است. سازمان بهداشت جهاني پنج مورد ابتلا به اين ويروس و سه مورد مشكوك ديگر را تاييد كرده است.
هيچ شيوع، همهگيري يا اپيدمي وجود ندارد
در اين زمينه، سازمان بهداشت جهاني (WHO) اعلام كرد كه شيوع هانتاويروس در حال حاضر همهگيري يا اپيدمي محسوب نميشود. «ماريا وان كركوف»، مدير بخش آمادگي و واكنش به بيماريهاي همهگير سازمان بهداشت جهاني گفت: اين شروع يك اپيدمي و يك بيماري همهگير نيست، اما فرصتي است تا اهميت سرمايهگذاري در تحقيقات متمركز بر دلايل بيماريزايي اين ويروس را يادآوري كنيم، زيرا درمانها، واكسنها و روشهاي تشخيصي جان انسانها را نجات ميدهند. «عبدالرحمان محمود»، مدير برنامه فوريتهاي بهداشتي سازمان بهداشت جهاني گفت: معتقديم كه اگر اقدامات بهداشت عمومي اجرا شود و اگر همه كشورها همبستگي نشان دهند، اين حادثه محدود باقي خواهد ماند. هيچ واكسن يا درمان خاصي براي اين ويروس وجود ندارد كه معمولا از طريق جوندگان آلوده، به ويژه از طريق تماس با ادرار، مدفوع و بزاق آنها پخش ميشود.
