رايگان شدن دايمي مترو و اتوبوس در تهران؛ عدالت شهري يا چالش مالي؟
موضوع رايگان شدن دايمي مترو و اتوبوس در تهران، طي روزهاي اخير به يكي از مهمترين مباحث مديريت شهري تبديل شده است؛ طرحي كه اگرچه هنوز به تصويب نهايي شوراي شهر نرسيده، اما موافقت اوليه شهرداري تهران و حمايت بخشي از اعضاي شورا باعث شده احتمال اجراي آن بيش از هر زمان ديگري جدي شود.
موضوع رايگان شدن دايمي مترو و اتوبوس در تهران، طي روزهاي اخير به يكي از مهمترين مباحث مديريت شهري تبديل شده است؛ طرحي كه اگرچه هنوز به تصويب نهايي شوراي شهر نرسيده، اما موافقت اوليه شهرداري تهران و حمايت بخشي از اعضاي شورا باعث شده احتمال اجراي آن بيش از هر زمان ديگري جدي شود. اين ايده نخستينبار از سوي پرويز سروري، نايبرييس شوراي شهر تهران، در سال ۱۴۰۲ مطرح شد و سپس در سال ۱۴۰۳ نيز دوباره در صحن شورا مورد بحث قرار گرفت. با اين حال، در آن مقطع به دلايل مختلف پيگيري آن متوقف شد. اكنون اما مديريت شهري تهران بار ديگر اين پيشنهاد را روي ميز گذاشته و حتي مطالعات اقتصادي و كارشناسي آن نيز انجام شده است. عبدالمطهر محمدخاني، سخنگوي شهرداري تهران، در گفتوگو با ايسنا اعلام كرد كه شهرداري پس از بررسيهاي مالي و امكانسنجي، با اصل اين طرح موافق است و آن را در راستاي «عدالت در مديريت شهري» ارزيابي ميكند؛ هرچند تصميم نهايي بر عهده شوراي شهر خواهد بود.
آغاز دوباره يك ايده قديمي
محمدخاني در تشريح روند شكلگيري دوباره اين طرح گفت: اين پيشنهاد در ابتدا از سوي آقاي سروري نايبرييس شوراي شهر در سال ۱۴۰۲ مطرح و در سال ۱۴۰۳ هم در صحن شوراي شهر از سوي وي مطرح شد.
او توضيح داد كه در آن زمان به دلايلي پيگيري طرح متوقف شد، اما در بهمنماه سال گذشته بار ديگر اين ايده مطرح شد و سروري پيشنهاد خود را به شهردار تهران ارايه كرد؛ پيشنهادي كه با استقبال اوليه مديريت شهري مواجه شد.
به گفته سخنگوي شهرداري تهران، پس از آن مقرر شد معاونت مالي و معاونت حملونقل شهرداري، امكان اجراي طرح را از منظر اقتصادي بررسي كنند. محمدخاني در اين باره توضيح داد: محاسبات كارشناسي اين موضوع انجام شود؛ يعني معاونت مالي و معاونت حملونقل، محاسبات را انجام دهند كه آيا امكان رايگان كردن بليت مترو و اتوبوس براي شهروندان تهراني با يك تعريفي وجود دارد يا خير. يكي از مهمترين بخشهاي اظهارات محمدخاني، اشاره به دو مدل متفاوت اجراي اين طرح بود. به گفته او، در مطالعات انجامشده دو رويكرد اصلي مورد بررسي قرار گرفته است.
سناريوي نخست، اختصاص حملونقل رايگان به شهرونداني است كه عوارض شهري خود را بهموقع پرداخت كردهاند. محمدخاني اين گروه را «شهروندان خوشحساب» توصيف كرد و گفت: براي شهروندان خوشحسابي كه عوارض شهري را پرداخت كردهاند، شامل آنها شود؛ يعني براي خودشان و خانوادهشان، در ازاي پرداخت حقوق شهر و انجام تكاليفشان در قبال شهر از جمله عوارض پسماند، نوسازي و ساير عوارض. او تأكيد كرد كه تعداد اين افراد كم نيست و بخش قابل توجهي از شهروندان تهران عوارض خود را پرداخت ميكنند. از نگاه شهرداري، ارايه حملونقل رايگان به اين گروه ميتواند نوعي مشوق شهروندي و تقويت فرهنگ مشاركت در اداره شهر باشد. محمدخاني همچنين گفت: ميتوان اين امكان را به عنوان يك حق طبيعي براي آنها در نظر گرفت تا در ازاي پرداخت حقوق شهروندي، از خدمات شهري از جمله حملونقل به صورت رايگان استفاده كنند. اما سناريوي دوم، اجراي عمومي طرح براي همه شهروندان است. به گفته سخنگوي شهرداري تهران، در بررسيها مشخص شده كه اختلاف هزينه ميان اجراي محدود و اجراي عمومي چندان زياد نيست. همين موضوع باعث شده گزينه رايگان شدن كامل حملونقل عمومي نيز همچنان روي ميز باقي بماند.
تجربه جنگ و تمديد طرح رايگان
بحث رايگان شدن حملونقل عمومي در تهران، صرفاً يك ايده نظري نيست. اين سياست طي ماههاي گذشته به شكل موقت اجرا شده و حالا مديران شهري از همان تجربه به عنوان پشتوانه طرح دايمي ياد ميكنند. عليرضا نادعلي، سخنگوي شوراي شهر تهران، در گفتوگو با ايلنا يادآور شد كه همزمان با آغاز «جنگ تحميلي سوم عليه ايران»، شوراي شهر تهران با ارايه لايحهاي از سوي شهرداري، رايگان شدن خدمات مترو و اتوبوس را تصويب كرد. او گفت: اين طرح پس از اجرا با بازخوردهاي مثبت شهروندان همراه شد و به همين دليل مدت اجراي آن تمديد شد. نادعلي همچنين اعلام كرد كه ارايه خدمات رايگان حملونقل عمومي تا ۲۲ ارديبهشت تمديد شده و احتمال دارد در صورت تصويب شورا، به سياستي دايمي تبديل شود.
چالش بزرگ منابع مالي از كجا تأمين ميشود؟
با وجود حمايت بخشي از مديريت شهري از اين ايده، مهمترين پرسش همچنان پابرجاست؛ هزينه اجراي چنين طرحي چگونه تأمين خواهد شد؟ نادعلي صريحاً تأكيد كرده كه اجراي دايمي اين سياست بدون منابع مالي پايدار ممكن نيست. او گفت: اگر قرار باشد خدمات حملونقل عمومي رايگان به صورت دايمي ارايه شود، شهرداري بايد از منابع مالي پايدار برخوردار باشد، زيرا هزينهاي كه از مردم دريافت نميشود بايد از محل ديگري جبران شود. در واقع، درآمد حاصل از فروش بليت مترو و اتوبوس بخشي از منابع جاري حملونقل عمومي تهران را تشكيل ميدهد و حذف آن، فشار مالي سنگيني به شهرداري وارد خواهد كرد.
از سوي ديگر، شهرداري تهران سالهاست با كسري منابع براي توسعه ناوگان حملونقل عمومي مواجه است؛ موضوعي كه نادعلي نيز به آن اشاره كرد. او گفت اگر دولت سهم قانوني خود را در تأمين هزينه خريد اتوبوس و مترو پرداخت ميكرد، شهرداري ميتوانست منابع فعلي را صرف اجراي طرح رايگان شدن حملونقل عمومي كند.
به گفته نادعلي، اگر دولتها سهم خود را در تأمين هزينههاي خريد اتوبوس و مترو بهطور كامل پرداخت ميكردند، شهرداري ميتوانست منابعي را كه اكنون به جاي دولت هزينه ميكند براي جبران هزينههاي مربوط به اجراي دايمي خدمات رايگان حملونقل عمومي اختصاص دهد.» مدافعان اين طرح معتقدند رايگان شدن مترو و اتوبوس ميتواند به كاهش فشار اقتصادي بر اقشار كمدرآمد كمك كند و استفاده از حملونقل عمومي را افزايش دهد. محمدخاني در همين زمينه تأكيد كرده است: اين طرح مستقيماً اقشار پايين دست را هدف قرار ميدهد و با رويكرد عدالت در مديريت شهري همخواني دارد. او همچنين معتقد است اجراي اين سياست ميتواند مصرف سوخت و استفاده از خودروهاي شخصي را كاهش دهد؛ مسالهاي كه هم به كاهش آلودگي هوا كمك ميكند و هم هزينههاي انرژي كشور را پايين ميآورد. نادعلي نيز بر همين نكته تأكيد كرد و گفت: اجراي رايگان شدن حملونقل عمومي علاوه بر افزايش رضايت شهروندان، از منظر صرفهجويي در مصرف سوخت، كاهش مصرف انرژي و كنترل ترافيك نيز مورد توجه قرار گرفته است. با اين حال، منتقدان ميگويند اجراي دايمي چنين طرحي بدون پشتوانه مالي پايدار، ميتواند به فرسودگي بيشتر ناوگان حملونقل عمومي و افزايش فشار بر بودجه شهرداري منجر شود. برخي نيز معتقدند اين دست تصميمات در آستانه فضاي انتخاباتي، ممكن است رنگ و بوي سياسي داشته باشد. نادعلي در پاسخ به اين انتقادها گفت: نميتوان به دليل چنين برداشتهايي از انجام كار براي مردم صرف نظر كرد.
او تأكيد كرد كه شهروندان ميان دولت، مجلس و شهرداري تفاوتي قائل نيستند و آنچه براي مردم اهميت دارد، كاهش مشكلات روزمره و افزايش رفاه عمومي است.
تصميم نهايي در انتظار شوراي شهر
در شرايط فعلي، شهرداري تهران از نظر كارشناسي با اصل طرح موافق است و بخشي از اعضاي شورا نيز از آن حمايت ميكنند، اما سرنوشت نهايي اين ايده در صحن شوراي شهر مشخص خواهد شد. آنچه مسلم است اين است كه رايگان شدن دايمي مترو و اتوبوس، صرفاً يك تصميم خدماتي نيست؛ بلكه سياستي است كه ميتواند ساختار اقتصادي حملونقل عمومي، الگوي سفر شهري، مصرف سوخت و حتي رابطه شهروندان با مديريت شهري را تغيير دهد.
اكنون همه نگاهها به شوراي شهر تهران دوخته شده؛ شورايي كه بايد ميان دوگانه «عدالت اجتماعي» و «پايداري مالي» تصميمگيري كند .
