ناترازي گاز؛ بحران مصرف يا شكست سرمايهگذاري؟
ميزان هدررفت گاز در كشور بسيار بالاست و ايران روزانه حجم قابل توجهي از منابع خود را بدون بازده اقتصادي مناسب مصرف ميكند. اين وضعيت در شرايطي رخ ميدهد كه كشور با كمبود گاز مواجه است و صنايع، نيروگاهها و بخش خانگي براي تامين سوخت مورد نياز خود با محدوديت روبهرو هستند. بنابراين نميتوان از يك سو درباره كمبود گاز سخن گفت و از سوي ديگر، نسبت به هدررفت گسترده منابع بيتفاوت بود.
ميزان هدررفت گاز در كشور بسيار بالاست و ايران روزانه حجم قابل توجهي از منابع خود را بدون بازده اقتصادي مناسب مصرف ميكند. اين وضعيت در شرايطي رخ ميدهد كه كشور با كمبود گاز مواجه است و صنايع، نيروگاهها و بخش خانگي براي تامين سوخت مورد نياز خود با محدوديت روبهرو هستند. بنابراين نميتوان از يك سو درباره كمبود گاز سخن گفت و از سوي ديگر، نسبت به هدررفت گسترده منابع بيتفاوت بود. ناترازي گاز در واقع حاصل فاصله ميان ظرفيت توليد و ميزان مصرف است؛ اما اين فاصله زماني عميقتر ميشود كه سرمايهگذاري كافي براي افزايش توليد، توسعه ميادين، نوسازي تاسيسات و كاهش هدررفت صورت نگيرد. اولويت اصلي كشور بايد سرمايهگذاري در ميدانهاي گازي باشد. بيتوجهي به اين ضرورت باعث شده ايران در توسعه ميدان مشترك پارس جنوبي از قطر عقب بماند؛ در حالي كه قطر با استفاده از ظرفيتهاي اين ميدان به يك بازيگر مهم جهاني در حوزه انرژي تبديل شده است. اين مقايسه نشان ميدهد كه منابع طبيعي به تنهايي نميتوانند ضامن توسعه باشند. برخورداري از ذخاير عظيم گاز زماني به مزيت اقتصادي و سياسي تبديل ميشود كه سرمايهگذاري، فناوري، مديريت و برنامهريزي مناسب در كنار آن قرار گيرد. در غير اين صورت، كشور ممكن است همزمان با داشتن منابع گسترده، در تامين نيازهاي داخلي خود با بحران مواجه شود و فرصتهاي صادراتي و صنعتي را نيز از دست بدهد. در چنين شرايطي، راهحل اصلي سرمايهگذاري است. براي اصلاح ناترازي گاز راههاي متعدد و كوتاهمدت وجود ندارد و بايد منابع لازم براي توسعه توليد و بهينهسازي مصرف فراهم شود. افزايش سرمايهگذاري در ميدانهاي گازي، تعمير و بازسازي پالايشگاهها، توسعه شبكه انتقال، كاهش نشتي و هدررفت و ارتقاي فناوري، بخشي از اقداماتي است كه ميتواند به بهبود وضعيت كمك كند. البته سرمايهگذاري در صنعت گاز بدون اصلاح ساختار اقتصادي و مديريتي كشور امكانپذير نيست. زماني كه دولت با محدوديت منابع مواجه است، تامين سرمايه براي پروژههاي بزرگ انرژي دشوار ميشود. از سوي ديگر، وجود رانت و تخصيص غيرشفاف منابع، ظرفيتهاي اقتصادي كشور را كاهش ميدهد. منابعي كه بايد صرف توسعه ميدانهاي گازي و زيرساختهاي انرژي شود، نبايد در مسير منافع گروههاي خاص قرار گيرد. مساله ديگر، اصلاح الگوي مصرف است. افزايش توليد به تنهايي نميتواند ناترازي را براي هميشه حل كند، زيرا اگر رشد مصرف بدون برنامه ادامه پيدا كند، ظرفيتهاي جديد نيز در مدت كوتاهي جذب خواهد شد. اصلاح الگوي مصرف در بخش خانگي، صنعتي و نيروگاهي، افزايش بهرهوري تجهيزات، عايقسازي ساختمانها و واقعيتر شدن رابطه ميان مصرف و هزينه، بايد در دستور كار قرار گيرد. گاز نبايد صرفا به عنوان سوختي براي مصرف روزمره ديده شود. اين منبع ميتواند در صنايع پتروشيمي، فولاد، نيروگاهها و زنجيرههاي توليدي به ارزش افزوده تبديل شود. اگر گاز بدون برنامه مصرف يا هدر داده شود، كشور نهتنها از درآمد صادراتي محروم ميشود، بلكه فرصت توسعه صنعتي و ايجاد اشتغال را نيز از دست ميدهد. زمستان پيشرو ميتواند هشداري جدي براي سياستگذاران باشد. بازگشت بخشي از ظرفيت از دست رفته پالايشگاهها ضروري است، اما كافي نيست. عبور از بحران گاز نيازمند برنامهاي بلندمدت براي سرمايهگذاري، اصلاح مصرف، مقابله با رانت و تبديل منابع انرژي به ارزش افزوده است. در غير اين صورت، ناترازي گاز از يك مشكل فصلي فراتر ميرود و به مانعي دايمي براي رشد اقتصادي كشور تبديل خواهد شد.