از شستوشوي مكرر دستها تا ترس از آسيب ديدن والدين
شستوشوي مكرر دستها، چيدن وسايل با نظم و تقارن وسواسگونه، پرسيدن مداوم سوالهاي اطمينانبخش و حتي ترس از آسيب ديدن والدين، ممكن است فراتر از حساسيتهاي معمول دوران كودكي باشد.
شستوشوي مكرر دستها، چيدن وسايل با نظم و تقارن وسواسگونه، پرسيدن مداوم سوالهاي اطمينانبخش و حتي ترس از آسيب ديدن والدين، ممكن است فراتر از حساسيتهاي معمول دوران كودكي باشد. يك روانشناس كودك با تشريح شش نشانه شايع اختلال وسواسي ـ اجباري در كودكان، نسبت به پيامدهاي تشخيص ديرهنگام اين اختلال هشدار داد و بر ضرورت توجه والدين به سلامت روان فرزندان و مداخله تخصصي زودهنگام تأكيد كرد. وسواس در كودكان هميشه به شكل رفتارهاي آشكاري مانند شستن مكرر دستها يا مرتب كردن وسايل بروز نميكند؛ گاهي پشت پرسشهاي تكراري، ترس از اتفاقات ناگوار، نگراني درباره سلامت اعضاي خانواده يا اصرار به انجام چندباره كارهاي روزمره پنهان ميشود. رفتارهايي كه ممكن است در نگاه نخست به عنوان حساسيت، نظمطلبي، كمالگرايي يا حتي شيطنتهاي كودكانه تلقي شوند، اما در برخي موارد ميتوانند نشانههايي از اختلال وسواسي ـ اجباري باشند. دوران كودكي يكي از مهمترين مراحل شكلگيري شخصيت، الگوهاي رفتاري و سلامت روان است و به همين دليل، شناخت نشانههاي اختلالات روانشناختي در اين دوره اهميت ويژهاي دارد.
اختلال وسواسي ـ اجباري (OCD) ميتواند با ايجاد افكار ناخواسته و اضطرابآور، كودك را به انجام رفتارهاي تكراري وادار كند؛ رفتارهايي كه اگرچه ممكن است براي مدتي اضطراب او را كاهش بدهند، اما بهتدريج به بخشي از زندگي روزمرهاش تبديل ميشوند و بر روابط خانوادگي، عملكرد تحصيلي و تعاملات اجتماعي او تأثير ميگذارند.
نكته مهم اين است كه هر رفتار تكراري يا علاقه به نظم و تميزي را نميتوان نشانه وسواس دانست. تشخيص اين اختلال به بررسي شدت، تداوم و ميزان تأثير علائم بر زندگي كودك نياز دارد و صرف مشاهده يكي دو نشانه براي نسبت دادن چنين اختلالي به او كافي نيست. از سوي ديگر، برخورد نادرست والدين، تمسخر ترسهاي كودك يا تلاش براي سركوب رفتارهاي او، ممكن است شرايط را دشوارتر كند. شناخت تفاوت ميان رفتارهاي طبيعي دوران كودكي و نشانههاي وسواس، آگاهي از عوامل موثر در شكلگيري اين اختلال و توجه به راهكارهاي درماني، ميتواند به خانوادهها كمك كند تا پيش از مزمن شدن علائم، براي دريافت كمك تخصصي اقدام كنند. در همين راستا، يك روانشناس كودك به تشريح مهمترين نشانههاي وسواس در كودكان، عوامل زمينهساز، پيامدهاي درماننشدن و نقش خانواده در مديريت و درمان اين اختلال پرداخته است. در اين راستا آيدا كاظمي، روانشناس كودك در گفتوگو با ايسنا، در خصوص شايعترين نشانههاي وسواس در كودكان افزود: اختلال OCD يا اختلال وسواسي ـ اجباري در كودكان معمولا با دو مولفه اصلي بروز پيدا ميكند: افكار وسواسي و رفتارهاي اجباري. افكار وسواسي، افكار يا تصاوير ذهني تكرارشونده و ناخواستهاي هستند كه اضطراب زيادي براي كودك ايجاد ميكنند. رفتارهاي اجباري نيز مجموعهاي از رفتارهايي هستند كه كودك آنها را انجام ميدهد تا بتواند اضطراب خود را كاهش بدهد يا از اتفاقي كه قرار است رخ بدهد، جلوگيري كند.
وي با اشاره به ترس افراطي از آلودگي و بيماري به عنوان يكي از نشانههاي شايع در وسواس افزود: اگر بخواهم به نشانههاي شايع اين اختلال اشاره كنم، نخستين نشانه، ترس افراطي از آلودگي و بيماري است. كودكان در اين شرايط معمولا دستهاي خود را مرتب ميشويند يا از دست زدن به دستگيره درها، اسباببازيهاي ديگران يا وسايل عمومي خودداري ميكنند؛ زيرا تصور ميكنند ممكن است اين وسايل آلوده باشند و آنها بيمار شوند.
وي افزود: دومين نشانه وسواس در كودكان، نياز افراطي به نظم و تقارن است. براي مثال، كودك اصرار دارد كه مدادهايش دقيقا در يك راستا و بهصورت صاف چيده شوند يا اسباببازيهايش را در جهت خاصي قرار بدهد. اگر اين نظم به هم بخورد، دچار اضطراب ميشود و تا زماني كه آنها را مرتب نكند، آرام نميگيرد. كاظمي با اشاره به سومين نشانه شايع وسواس در كودكان گفت: سومين نشانه، چك كردن و اطمينانخواهي مكرر است. براي مثال، كودك بارها از مادرش ميپرسد: «مطمئني در را قفل كردي؟»، «مطمئني من مريض نميشوم؟» «مطمئني لباسم كثيف نيست؟» يا تكاليفش را چندين بار بررسي و كنترل ميكند. وي افكار مربوط به آسيب ديدن يا آسيب رساندن را چهارمين نشانه وسواس در كودكان عنوان كرد و ادامه داد: بعضي از كودكان افكار ناخواستهاي درباره آسيب ديدن خود يا عزيزانشان دارند يا ميترسند كه به ديگران آسيبي برسانند. براي مثال، كودك ممكن است پيش از خواب حتما جملهاي را بيان كند و اگر آن جمله را نگويد، تصور كند كه ممكن است اتفاق بدي براي مادرش بيفتد. كاظمي تكرار رفتارها يا اعمال ذهني را پنجمين نشانه اين اختلال دانست و بيان كرد: براي مثال، كودك مجبور است حركتي را چندين بار انجام دهد و انجام ندادن آن به تعداد مشخص، به او احساس بدي ميدهد و تصور ميكند آن كار بهدرستي و بهطور كامل انجام نشده است. وي با اشاره به ششمين نشانه، يعني ترس از اشتباه كردن يا ناقص انجام دادن كارها، اظهار كرد: بعضي از كودكان به دليل نياز شديد به اطمينان و احساس كامل بودن، تكاليف خود را بارها پاك ميكنند و دوباره مينويسند يا براي انجام يك فعاليت ساده، زمان زيادي صرف ميكنند؛ زيرا چندين بار به عقب برميگردند و آن را دوباره انجام ميدهند.
اين روانشناس كودك با تأكيد بر ضرورت تشخيص تخصصي اختلال وسواس خاطرنشان كرد: تشخيص OCD بر عهده متخصص است و با مشاهده يكي دو مورد از اين نشانهها نميتوان به كودك برچسب زد. اين اختلال زماني از نظر باليني مطرح ميشود كه معمولا زمان زيادي از كودك بگيرد؛ يعني عملكرد روزمره و تحصيلي او را مختل كند، در روابطش اختلال ايجاد كند و نشان بدهد كه وسواس شدت زيادي دارد و نيازمند درمان است.
نقش عوامل ژنتيكي و محيطي
در شكلگيري وسواس كودكان
كاظمي در ادامه درباره عوامل موثر در شكلگيري وسواس در كودكان توضيح داد: معمولا اين اختلال حاصل تعامل چند عامل زيستي، ژنتيكي، روانشناختي و محيطي است. زمينه ژنتيكي نيز تأثير زيادي دارد. معمولا كودكاني كه افراد نزديك خانوادهشان به اختلال OCD مبتلا هستند، ريسك بالاتري براي ابتلا به اين اختلال دارند. وي افزود: همچنين برخي عوامل محيطي مانند استرسهاي شديد، تغييرات مهمي كه در زندگي رخ ميدهند و تجربههاي تنشزا نيز ميتوانند در افرادي كه مستعد هستند، اين اختلال را به وجود بياورند. اين روانشناس كودك با اشاره به نقش سبك فرزندپروري در مديريت علائم وسواس بيان كرد: سختگيري يا كمالگرايي والدين بهتنهايي نميتواند عاملي براي ايجاد اختلال وسواس باشد، بااينحال، انتظارات غيرواقعبينانه، انتقادهايي كه از كودك ميشود يا فشاري كه به او وارد ميكنند تا بينقص باشد، باعث ميشود اين احساس در كودك شكل بگيرد كه نبايد اشتباه كند. در نتيجه، كودك از ترس اشتباه كردن، كارها را چندين بار تكرار ميكند و اين موضوع مديريت علائم را براي او دشوارتر ميكند.
نقش والدين، عاملي
براي ايجاد اختلال وسواس در كودكان
كاظمي با اشاره به پيامدهاي اختلال وسواسي - اجباري بر ابعاد مختلف زندگي كودكان گفت: گاهي كودك در خانه رفتارهاي وسواسي خود را پنهان ميكند، اما اين علائم در مدرسه به شكل افت تحصيلي، كندي عملكرد يا دشواري در تعامل با همسالان خود را نشان ميدهند. هدف اين نيست كه معلم نقش تشخيصدهنده داشته باشد، اما با مشاهده و ثبت اين نشانهها ميتواند خانواده را آگاه كند تا با همكاري خانواده و مدرسه، مراجعه به متخصص انجام شود و شناسايي زودهنگام صورت بگيرد. به اين ترتيب، ميتوان از آسيبهايي كه اين اختلال ممكن است به كودك وارد كند، پيشگيري كرد. وي تاكيد كرد: اگر اين اختلال درمان نشود، ممكن است به يك الگوي مزمن تبديل شود و در مراحل بعدي رشد نيز ادامه پيدا كند. در دوران نوجواني، افزايش مسووليتهاي تحصيلي و اجتماعي ميتواند فشار ناشي از علائم را بيشتر كند و مشكلات ديگري مانند افسردگي، اختلالات اضطرابي، انزواي اجتماعي يا كاهش اعتمادبهنفس را براي نوجوان و مشكلات ديگري در بزرگسالي را به همراه داشته باشد به همين دليل، تشخيص زودهنگام اهميت زيادي دارد. هرچه مداخله زودتر انجام شود، فرصت كمتري براي تثبيت الگوي وسواسي و ايجاد اختلال در مسير رشد كودك فراهم خواهد شد. اين روانشناس با اشاره به راهكار درمان وسواس در كودكان خاطرنشان كرد: روش درماني وسواس در كودكان، نوع درمان به نشانهها و علائم بستگي دارد. اگر موارد متوسط تا شديد باشند، در كنار رواندرماني، دارودرماني نيز توصيه ميشود. داروهايي از گروه مهاركنندههاي بازجذب سروتونين وجود دارند كه حتما بايد توسط روانپزشك تجويز شوند، معمولا از رواندرماني با رويكردهاي شناختي ـ رفتاري و مواجهه و جلوگيري از پاسخ استفاده ميشود. نقش خانوادهها نيز بسيار مهم است. خانواده بايد آموزش ببيند كه چگونه بدون تقويت رفتارهاي وسواسي، از كودك حمايت كند، تمرينهاي درماني را در خانه پيگيري كند و در برابر اضطراب كودك واكنشي آگاهانه داشته باشد. كاظمي درخصوص رفتار صحيح والدين تاكيد كرد: در كنار آموزشهايي كه به خود كودك داده ميشود و روند درماني او، توصيه ميكنيم خانوادهها نيز در اين فرآيند حضور داشته باشند تا بتوانند به فرزندان خود كمك كنند. توصيهاي كه ميتوانم براي والدين داشته باشم، اين است كه در كنار اهميتي كه به سلامت جسمي، رشد تحصيلي و موفقيت فرزندشان ميدهند، براي سلامت روان او نيز به همان اندازه اهميت قائل شوند. گاهي والدين آنقدر درگير اصلاح رفتارهاي كودك ميشوند كه فراموش ميكنند هر رفتار ممكن است پيامي از دنياي دروني او باشد. وي در ادامه افزود: اضطرابي كه كودك تجربه ميكند، ترسهاي مكرر و رفتارهاي تكراري او، همگي موضوعاتي هستند كه والدين بايد بدون تمسخر يا سركوب، آنها را بشنوند و بپذيرند. كودك بايد در خانواده آنقدر احساس امنيت رواني داشته باشد كه بتواند بهراحتي درباره ترسها، نگرانيها و افكار خود صحبت كند. اين روانشناس تاكيد كرد: در نهايت، مراجعه به روانشناس ميتواند بسيار كمككننده باشد. نكتهاي كه اين روزها اهميت زيادي دارد، اين است كه والدين بايد تلاش كنند والديني آگاه باشند. هرچه آگاهي خود را افزايش بدهند، بهتر ميتوانند به فرزندشان كمك كنند. گاهي مهمترين كاري كه براي سلامت روان فرزندمان ميتوانيم انجام بدهيم، اين است كه پيش از اصلاح رفتارهايش، دنياي دروني او را بشناسيم.