بازنگری در معادلات قدرت و نظم جهانی
جنگ علیه ایران را باید در متن همین تحول تاریخی فهمید. این جنگ فقط رویارویی دو نیروی نظامی نیست؛ آزمونی است برای سنجش اینکه در جهان جدید، قدرت چگونه تولید میشود و چگونه به نتیجه سیاسی تبدیل میشود. تاریخ بارها نشان داده است که برتری نظامی الزاما به پیروزی سیاسی منجر نمیشود.
جنگ علیه ایران را باید در متن همین تحول تاریخی فهمید. این جنگ فقط رویارویی دو نیروی نظامی نیست؛ آزمونی است برای سنجش اینکه در جهان جدید، قدرت چگونه تولید میشود و چگونه به نتیجه سیاسی تبدیل میشود. تاریخ بارها نشان داده است که برتری نظامی الزاما به پیروزی سیاسی منجر نمیشود. ویتنام، افغانستان و عراق هر کدام به شکلی ثابت کردند که شکست دادن ارتشها با ساختن نظم سیاسی مطلوب تفاوت دارد. کشور ممکن است در میدان نبرد برتری داشته باشد، اما در تعریف آیندهای که پس از جنگ شکل میگیرد، ناکام بماند.
یکی از تحولات بنیادین عصر ما، کاهش فاصله میان فناوری نظامی پیشرفته و ابزارهای سادهتر و در دسترس است. پهپادی با هزینهای محدود ممکن است سامانهای چندین میلیون دلاری را درگیر کند. موشکی با فناوری نسبتا سادهتر نیز میتواند هزینه دفاعی سنگینی به طرف مقابل تحمیل کند. شبکههای حسگر، دادههای ماهوارهای و الگوریتمهای هوش مصنوعی، سرعت تصمیمگیری و دقت عملیات را دگرگون ساختهاند.
در چنین شرایطی، مساله فقط برخورداری از پیشرفتهترین سلاح نیست، بلکه توانایی ایجاد پیچیدگی و فرسایش در توان دفاعی و اقتصادی طرف مقابل با هزینهای کمتر است. گاهی هزینه حمله بسیار کمتر از هزینه دفاع در برابر آن است، بنابراین برتری فناورانه لزوما به معنای برتری اقتصادی یا راهبردی نیست.
هوش مصنوعی نیز این تحول را شتاب داده است. الگوریتمها میتوانند اطلاعات گسترده را تحلیل و چرخه تصمیمگیری نظامی را کوتاه کنند، اما همین سرعت، خطر محاسبه اشتباه، تشدید ناخواسته درگیری و کاهش فرصت دیپلماسی را افزایش میدهد. فناوری جنگ را لزوما کوتاهتر یا کمهزینهتر نمیکند؛ ممکن است آن را سریعتر، پیچیدهتر و غیرقابلپیشبینیتر سازد. در روایتهای سنتی، پیروزی با تصرف سرزمین، تسلیم ارتش یا نابودی زیرساختهای نظامی تعریف میشد، اما در عصر شبکهها و وابستگی های متقابل، این معیارها دیگر کافی نیستند. ممکن است یک طرف توانایی تخریب گسترده داشته باشد، اما نتواند اراده سیاسی طرف مقابل را تغییر دهد. طرف دیگر نیز ممکن است آسیبهای نظامی سنگینی متحمل شود، اما از تسلیم در برابر خواستههای اصلی دشمن خودداری کند. در چنین وضعیتی، اعلام پیروزی ازسوی هر دوطرف آسان است؛ اما ارزیابی تاریخی دشوارتر خواهد بود. پیروزی در جنگ، با تعداد اهداف منهدم شده سنجیده نمیشود؛ با نظمی سنجیده میشود که پس از پایان جنگ باقی میماند.
باید میان موفقیت تاکتیکی، دستاورد عملیاتی و پیروزی راهبردی تفاوت گذاشت. تخریب یک تاسیسات میتواند موفقیت عملیاتی باشد، اما اگر هدف نهایی تغییر رفتار سیاسی یک کشور بوده و محقق نشده باشد، نمیتوان از پیروزی راهبردی سخن گفت.
ازسوی دیگر، مقاومت در برابر حمله نیز به تنهایی معادل پیروزی نهایی نیست. معیار نهایی، میزان تحقق اهداف، هزینههای پرداخت شده و توانایی تبدیل وضعیت پس از جنگ به نظمی پایدار است. در عصر پهپادها، موشکها، هوش مصنوعی و فناوریهای فراگیر، دیگر نمیتوان صرفا با تصاویر انفجارها، نقشههای عملیاتی یا آمار تسلیحات درباره سرنوشت یک جنگ داوری کرد. باید پرسید چه کسی به اهداف خود نزدیکتر شده، چه کسی هزینه بیشتری پرداخته، چه کسی اقتصاد و ائتلافهای خود را حفظ کرده و چه کسی قادر است پس از جنگ، نظم سیاسی و امنیتی مطلوبتری بسازد. شاید مهمترین پرسش این باشد: آیا جهان از این بحران برای بازسازی عقلانیت سیاسی و معماری امنیتی منطقه استفاده خواهد کرد یا بار دیگر منتظر جنگ بعدی خواهد ماند؟ تاریخ نشان میدهد قدرتهایی که فقط توان آغاز جنگ را محاسبه میکنند و نه هزینه پایان دادن به آن را، دیر یا زود با واقعیت روبهرو میشوند. در جهان امروز، قدرت تخریب میتواند سرنوشت یک نبرد را تغییر دهد، اما تنها عقلانیت سیاسی است که میتواند آینده پس از آن را بسازد.