حج گران مي‌شود؛ ۸۰۰ هزار نفر در صف ۱۰ ساله تشرف به خانه خدا
افزايش بيش از دو برابري هزينه برخي خدمات عربستان، رشد قيمت پروازها و بلاتكليفي درباره نرخ تامين ارز، چشم‌انداز حج تمتع ۱۴۰۶ را با ابهام روبه‌رو كرده است.
افزايش بيش از دو برابري هزينه برخي خدمات عربستان، رشد قيمت پروازها و بلاتكليفي درباره نرخ تامين ارز، چشم‌انداز حج تمتع ۱۴۰۶ را با ابهام روبه‌رو كرده است. در حالي كه هنوز قيمت نهايي اين سفر اعلام نشده، حدود ۸۰۰ هزار نفر در انتظار تشرف به خانه خدا هستند و با سهميه سالانه ۸۵ هزار نفر، ممكن است برخي متقاضيان تا ۱۰ سال ديگر نيز در صف باقي بمانند. عليرضا رشيديان، رييس سازمان حج و زيارت با اشاره به توافق ايران و عربستان درباره حج ۱۴۰۶ اعلام كرد كه هنوز امكان تعيين قيمت نهايي اين سفر وجود ندارد. به گفته او، قيمت حج به عوامل مختلفي از جمله نهايي شدن قراردادهاي خدماتي در عربستان، نحوه تامين ارز از سوي بانك مركزي و هزينه‌هاي ريالي مانند پرواز بستگي دارد.
يكي از مهم‌ترين نگراني‌ها، افزايش هزينه خدمات در عربستان است. هزينه خدمات پشتيباني پزشكي نيز افزايش قابل‌توجهي داشته است. براساس اعلام رييس سازمان حج، هزينه قرارداد مربوط به خدمات مركز پزشكي ايران از دو ريال براي هر زائر در سال گذشته به ۴۸ ريال در سال جاري رسيده است. همچنين عربستان پيشنهاد كرده به ازاي هر ۹۴ زائر، يك راهنماي سعودي تعيين شود و براي هر زائر نيز ۸۰ ريال دريافت كند؛ پيشنهادي كه سازمان حج اعلام كرده با آن موافق نيست.
رشيديان تاكيد كرده است كه اين هزينه‌ها هنوز قطعي نيستند و سازمان حج تلاش مي‌كند در مذاكرات با طرف سعودي، قيمت‌ها را كاهش دهد. با اين حال، افزايش هزينه سوخت، خدمات پروازي و ساير مخارج، شرايط تعيين نرخ نهايي حج را دشوار كرده است.
پروازها يكي ديگر از عوامل افزايش قيمت حج
هزينه پرواز نيز سهم مهمي در قيمت تمام‌شده سفر دارد. سال گذشته بليت رفت‌وبرگشت هر زائر بين ايران و عربستان حدود ۴۹ ميليون و ۸۰۰ هزار تومان هزينه داشت. اما به دليل مشكلات ناشي از جنگ و تغيير مسير پروازها، طول مسير افزايش پيدا كرد و هزينه بيشتري به شركت‌هاي هواپيمايي تحميل شد. از سوي ديگر، افزايش قيمت سوخت و قطعات هواپيما و رشد هزينه‌هاي عملياتي شركت‌هاي داخلي، احتمال افزايش مجدد نرخ پروازها را تقويت كرده است. سازمان حج براي كاهش اين هزينه‌ها، استفاده از ظرفيت شركت‌هاي هواپيمايي سعودي و ايراني را بررسي مي‌كند. براساس توافقي كه از دهه ۷۰ ميان ايران و عربستان وجود داشته، قرار بوده بخشي از ظرفيت صندلي‌هاي پرواز دو كشور در اختيار يكديگر قرار گيرد، اما اين توافق تاكنون به‌طور كامل اجرا نشده است. رييس سازمان حج معتقد است استفاده از هواپيماهاي سعودي در صورتي به كاهش هزينه‌ها كمك مي‌كند كه قيمت و كيفيت خدمات آنها در مقايسه با شركت‌هاي ايراني مناسب باشد. هزينه ارزي حج نيز عامل تعيين‌كننده ديگري است. هزينه ارزي هر زائر در سال گذشته حدود چهار هزار و ۶۰۰ دلار بوده است. اكنون بايد مشخص شود بانك مركزي ارز مورد نياز حج ۱۴۰۶ را با چه نرخي تامين خواهد كرد. هرچه نرخ ارز پايين‌تر باشد، هزينه نهايي سفر براي زائران كمتر خواهد بود.
سازمان حج سودي دريافت نمي‌كند
رشيديان در بخش ديگري از اظهارات خود تاكيد كرده كه سازمان حج و زيارت نهادي غيرانتفاعي است و از هزينه‌هاي پرداختي زائران سودي دريافت نمي‌كند. به گفته او، هر مبلغي كه در جريان اجراي برنامه حج مصرف نشود، پس از محاسبه نهايي به زائران بازگردانده مي‌شود.
براي نمونه، در حج سال ۱۴۰۴ برخي زائران به دليل شرايط پروازي مجبور شدند زميني به ايران بازگردند. پس از بازگشت، حدود ۲۲ ميليون تومان به هر يك از اين افراد پرداخت شد. همچنين پس از نهايي شدن حساب‌ها، قرار است حدود دو ميليون تومان ديگر به ازاي هر زائر به حساب حجاج آن سال واريز شود. در حج ۱۴۰۵ نيز شرايط متفاوتي براي متقاضيان ايجاد شد. قرار بود ۸۵ هزار نفر به عربستان اعزام شوند، اما در نهايت تعداد زائران به حدود ۳۰ هزار نفر كاهش يافت. بخشي از متقاضيان نيز به دلايل مختلف از سفر انصراف دادند.
۸۰۰ هزار نفر در صف انتظار؛ سود سپرده‌ها ناچيز است
يكي از مهم‌ترين چالش‌هاي حج در ايران، طولاني بودن صف انتظار و كاهش ارزش واقعي سپرده‌هاي متقاضيان است. ثبت‌نام بخش بزرگي از متقاضيان در سال‌هاي ۱۳۸۵ و ۱۳۸۶ انجام شده و اكنون حدود ۸۰۰ هزار نفر در انتظار تشرف به خانه خدا هستند. با توجه به سهميه سالانه ۸۵ هزار نفري ايران، حتي در صورت اعزام كامل ظرفيت، تكميل اين فهرست ممكن است حدود ۱۰ سال زمان ببرد. اين در حالي است كه بسياري از ثبت‌نام‌كنندگان هنگام واريز وجه حدود ۴۰ سال داشته‌اند و اكنون به سن ۶۰ سالگي رسيده‌اند. ادامه انتظار مي‌تواند سن آنها را به ۷۰ سال برساند و توانايي جسمي و مالي‌شان براي انجام مناسك حج را تحت تاثير قرار دهد. سپرده اوليه اين افراد يك ميليون تومان بوده كه در بانك ملي و به نام خودشان نگهداري شده است. قرار است هنگام فرا رسيدن نوبت، اصل سپرده به همراه سود بانكي به حساب تجميعي سازمان حج منتقل شود.
اما مشكل اينجاست كه سود پرداختي بانك با مدت زمان طولاني سپرده‌گذاري و افزايش هزينه‌هاي زندگي تناسب ندارد. رشيديان اعلام كرده است كه در سال ۱۴۰۵ به ازاي هر زائر حدود سه‌ونيم تا چهار ميليون تومان سود پرداخت شده است؛ رقمي كه در مقايسه با هزينه‌هاي فعلي حج و حتي مخارج معمول زندگي بسيار ناچيز به نظر مي‌رسد.
چرا صف حج كوتاه نمي‌شود؟
افزايش سهميه ايران يكي از راهكارهايي است كه مي‌تواند زمان انتظار زائران را كاهش دهد. با اين حال، سهميه فعلي كشور حدود ۸۵ هزار نفر است و افزايش آن به موافقت عربستان و ظرفيت زيرساخت‌هاي مكه و مدينه بستگي دارد. رشيديان مي‌گويد: در صورت فراهم شدن شرايط منطقه‌اي و توسعه زيرساخت‌هاي عربستان، سازمان حج مي‌تواند درخواست افزايش سهميه را مطرح كند. يكي از موضوعات مورد مذاكره با مقام‌هاي سعودي نيز توسعه امكانات اقامتي و خدماتي در دو شهر مكه و مدينه بوده است. از سوي ديگر، افزايش سهميه تنها مانع موجود نيست. محدوديت‌هاي ناشي از شرايط منطقه‌اي، مشكلات پروازي و كاهش ظرفيت اعزام در برخي سال‌ها نيز موجب طولاني‌تر شدن صف انتظار شده است. مساله استطاعت جسمي زائران نيز اهميت دارد. عربستان برخي بيماري‌ها از جمله سرطان حاد، سابقه پيوند و عمل قلب باز را از موانع تشرف به حج اعلام كرده است. بنابراين، طولاني شدن زمان انتظار مي‌تواند براي سالمنداني كه سال‌ها در نوبت مانده‌اند، مشكلات بيشتري ايجاد كند.
