پايان توسعه بي‌ضابطه در پايتخت؟
بحران آب در تهران و البرز ديگر صرفاً مساله‌اي مرتبط با كاهش بارندگي يا افت ذخاير سدها نيست، بلكه به يكي از مهم‌ترين محدوديت‌هاي ساختاري توسعه در اين دو استان تبديل شده است. تمركز جمعيت، گسترش فعاليت‌هاي صنعتي، توسعه كشاورزي و افزايش سطح فضاهاي سبز آب‌بر، طي سال‌هاي گذشته فشار قابل‌توجهي بر منابع طبيعي منطقه وارد كرده است.
بحران آب در تهران و البرز ديگر صرفاً مساله‌اي مرتبط با كاهش بارندگي يا افت ذخاير سدها نيست، بلكه به يكي از مهم‌ترين محدوديت‌هاي ساختاري توسعه در اين دو استان تبديل شده است. تمركز جمعيت، گسترش فعاليت‌هاي صنعتي، توسعه كشاورزي و افزايش سطح فضاهاي سبز آب‌بر، طي سال‌هاي گذشته فشار قابل‌توجهي بر منابع طبيعي منطقه وارد كرده است. در چنين شرايطي، ادامه روند توسعه بدون توجه به ظرفيت اكولوژيكي و آبي، مي‌تواند پيامدهايي فراتر از كمبود آب شرب به همراه داشته باشد.
محمد حب‌وطن، عضو كميته‌هاي فني شوراي عالي شهرسازي و معماري ايران، در گفت‌وگو با مهر، با تشريح ابعاد طرح ساماندهي و تمركززدايي از استان‌هاي تهران و البرز اظهار كرد: كنترل بارگذاري‌هاي جمعيتي و صنعتي، اصلاح الگوي فضاي سبز و كاهش مصرف آب كشاورزي، از مهم‌ترين محورهاي اين طرح براي جلوگيري از تشديد بحران‌هاي آبي و محيط‌زيستي در اين دو استان است.
محدودسازي ساخت‌وساز نه توقف كامل توسعه
يكي از مهم‌ترين بخش‌هاي اين مصوبه، كنترل توسعه كالبدي و محدودسازي ساخت‌وساز در تهران و البرز است؛ موضوعي كه مي‌تواند بر روند اجراي طرح‌هاي عمراني، مسكوني و صنعتي در اين دو استان تأثير بگذارد. حب‌وطن با اشاره به اينكه تهران و البرز طي دهه‌هاي گذشته بيش از ظرفيت اكولوژيكي خود بارگذاري جمعيتي و اقتصادي داشته‌اند، تأكيد كرد: اين مساله فشار قابل‌توجهي بر منابع آب، انرژي و محيط‌زيست اين مناطق وارد كرده است و ضرورت داشت روند توسعه در اين دو استان مورد بازنگري قرار گيرد. با اين حال، او تصريح كرد كه محدودسازي ساخت‌وساز به معناي توقف كامل آن نيست و نبايد اين دو مفهوم با يكديگر اشتباه گرفته شوند. به گفته اين مقام مسوول، آنچه در اين طرح دنبال مي‌شود، كنترل و محدود كردن توسعه‌هاي جديد بر اساس ظرفيت‌هاي واقعي دو استان است. بر اين اساس، توسعه‌هاي جديد بايد پيش از اجرا از نظر امكان تأمين منابع آب مورد بررسي قرار گيرند. حب‌وطن در تشريح اين سازوكار گفت: بر اساس اين طرح، وزارت نيرو و دستگاه‌هاي متولي بايد ميزان منابع آب قابل تأمين براي توسعه‌هاي مورد نظر را مشخص كنند تا هرگونه بارگذاري جديد متناسب با ظرفيت منابع موجود انجام شود.
فضاي سبز تهران مصرف ۲۵۰ ميليون مترمكعب آب
يكي ديگر از محورهاي مهم طرح، اصلاح الگوي فضاي سبز شهري است. تهران به عنوان شهري واقع در اقليم خشك و نيمه‌خشك، سال‌هاست از الگوهاي فضاي سبزي استفاده مي‌كند كه در برخي موارد با شرايط اقليمي و محدوديت منابع آبي آن تناسب كافي ندارد. عضو كميته‌هاي فني شوراي عالي شهرسازي و معماري ايران با تأكيد بر ضرورت بازنگري در اين الگو گفت: فضاي سبز شهرها بايد متناسب با اقليم منطقه و منابع آبي قابل دسترس طراحي شود و نمي‌توان بدون توجه به شرايط اقليمي، الگوي فضاي سبز شهرهاي پرباران را در مناطق خشك و نيمه‌خشك اجرا كرد. او به تجربه شهرهاي آريزونا و كاليفرنيا در امريكا اشاره كرد و يادآور شد: در اين مناطق، استفاده از گونه‌هاي گياهي بومي و كم‌آب‌بر و رويكرد خشك‌منظري مورد توجه قرار گرفته است. به گفته حب وطن، در طرح ساماندهي تهران و البرز نيز جايگزيني چمن و گونه‌هاي گياهي پرمصرف با پوشش‌هاي كم‌آب‌بر پيش‌بيني شده و اهداف كمي براي كاهش مصرف آب در اين بخش در نظر گرفته شده است. اهميت اين موضوع زماني بيشتر مشخص مي‌شود كه ميزان مصرف آب فضاي سبز پايتخت مورد توجه قرار گيرد. او در اين باره اعلام كرد: مصرف آب فضاي سبز تهران حدود ۲۵۰ ميليون مترمكعب برآورد مي‌شود.
توسعه بدون ظرفيت آبي چه پيامدي دارد؟
يكي از نكات قابل‌توجه در اظهارات اين مقام مسوول، اشاره به تجربه مشهد و پيامدهاي تمركز همزمان فعاليت‌هاي كشاورزي، صنعتي و گردشگري بدون توجه كافي به ظرفيت منابع طبيعي است. حب‌وطن در اين زمينه هشدار داد: زماني كه يك منطقه همزمان به قطب كشاورزي، صنعتي و گردشگري تبديل مي‌شود، بدون در نظر گرفتن ظرفيت منابع طبيعي، با فشار مضاعف بر منابع آب و پيامدهايي مانند فرونشست زمين مواجه خواهد شد. بنابراين، در تهران نيز بايد از تكرار چنين روندي جلوگيري شود. اين هشدار از آن جهت اهميت دارد كه بحران آب و فرونشست زمين ارتباط مستقيمي با مديريت منابع زيرزميني دارند. افزايش برداشت از آبخوان‌ها براي تأمين نيازهاي شهري، صنعتي و كشاورزي مي‌تواند تعادل طبيعي زمين را برهم بزند و در بلندمدت خسارت‌هاي گسترده‌اي به زيرساخت‌ها و سكونتگاه‌ها وارد كند.
انتقال آب طالقان كافي نيست
در سال‌هاي اخير، انتقال بخشي از آب سد طالقان به تهران با هدف افزايش ظرفيت تأمين آب پايتخت مورد توجه قرار گرفته است. با اين حال، از نگاه كارشناسان حوزه آب، افزايش منابع عرضه‌شده نمي‌تواند به‌تنهايي راه‌حل پايدار بحران آب باشد؛ به‌ويژه اگر همزمان با آن، تقاضا و مصرف نيز كنترل نشود. عضو كميته‌هاي فني شوراي عالي شهرسازي و معماري ايران با اشاره به اين موضوع اظهار كرد: انتقال بخشي از آب سد طالقان به تهران با هدف افزايش ظرفيت تأمين آب پايتخت انجام شده است، اما افزايش عرضه به‌تنهايي پاسخگوي چالش‌هاي آبي نيست و بايد همزمان مديريت مصرف نيز مورد توجه قرار گيرد. اين اظهارنظر بر ضرورت تغيير نگاه از مديريت صرفاً عرضه‌محور به مديريت همزمان عرضه و تقاضا تأكيد دارد. به بيان ديگر، انتقال آب از منابع ديگر اگر با اصلاح الگوي مصرف همراه نباشد، ممكن است تنها براي مدتي محدود فشار ناشي از كمبود آب را كاهش دهد، بدون آنكه ريشه‌هاي اصلي بحران برطرف شود.
