تركيه نخستين مقصد صادراتي
تجارت ايران و تركيه در نيمه نخست سال ۱۴۰۵ برخلاف روند عمومي تجارت خارجي كشور، با رشد همراه شده است. بررسي آمارهاي تجاري نشان مي‌دهد ارزش مبادلات دو كشور از ۷ ميليارد و ۱۷۳ ميليون دلار در شش‌ماهه نخست سال گذشته به ۷ ميليارد و ۹۱۴ ميليون دلار رسيده كه از افزايش ۷۴۱ ميليون دلاري حكايت دارد.
تجارت ايران و تركيه در نيمه نخست سال ۱۴۰۵ برخلاف روند عمومي تجارت خارجي كشور، با رشد همراه شده است. بررسي آمارهاي تجاري نشان مي‌دهد ارزش مبادلات دو كشور از ۷ ميليارد و ۱۷۳ ميليون دلار در شش‌ماهه نخست سال گذشته به ۷ ميليارد و ۹۱۴ ميليون دلار رسيده كه از افزايش ۷۴۱ ميليون دلاري حكايت دارد. اين رشد در شرايطي رقم خورده كه ارزش كل تجارت خارجي ايران از ۵۴ ميليارد و ۶۶۶ ميليون دلار به ۴۱ ميليارد و ۷۹۸ ميليون دلار كاهش يافته است. به اين ترتيب، سهم تركيه از مجموع تجارت خارجي ايران نيز از ۱۳.۱ درصد به ۱۸.۹ درصد افزايش پيدا كرده و اين كشور پس از امارات متحده عربي، دومين شريك تجاري ايران شده است. افزايش سهم تركيه البته تنها حاصل رشد مبادلات دوجانبه نيست و كاهش تجارت ايران با برخي شركاي عمده نيز در ارتقاي جايگاه اين كشور نقش داشته است. با اين حال، تغيير تركيب تجارت دو كشور و پيشي‌گرفتن صادرات ايران از واردات، از تحولات مهم اين دوره به شمار مي‌رود. در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴، واردات ۶۱.۷ درصد و صادرات ۳۸.۳ درصد از ارزش تجارت ايران و تركيه را تشكيل مي‌داد؛ اما در دوره مشابه امسال، سهم صادرات ايران به ۵۴.۱ درصد افزايش و سهم واردات به ۴۵.۹ درصد كاهش يافت. ارزش صادرات ايران به تركيه با رشد ۵۶.۱ درصدي از ۲ ميليارد و ۷۴۴ ميليون دلار به ۴ ميليارد و ۲۸۴ ميليون دلار رسيده است.
اين افزايش در حالي رخ داده كه ارزش كل صادرات كشور در همين دوره حدود ۲۵ درصد كاهش داشته است. وزن كالاهاي صادراتي نيز با رشد ۴۱.۸ درصدي از حدود ۵ ميليون و ۵۷ هزار تن به ۷ ميليون و ۱۷۲ هزار تن رسيده است. همزمان، متوسط ارزش هر تن كالاي صادراتي از ۵۴۳ دلار به ۵۹۷ دلار افزايش يافته است. مقايسه اين شاخص‌ها نشان مي‌دهد بخش عمده رشد ارزش صادرات به تركيه از افزايش حجم كالاهاي صادرشده ناشي شده و افزايش متوسط ارزش واحد صادراتي نيز در اين روند سهم داشته است. در مقابل، واردات ايران از تركيه از نظر ارزشي ۱۸ درصد كاهش يافته و از ۴ ميليارد و ۴۲۹ ميليون دلار به ۳ ميليارد و ۶۳۰ ميليون دلار رسيده است. با اين حال، وزن واردات با رشد ۵.۱ درصدي از ۳ ميليون و ۶۲۶ هزار تن به ۳ ميليون و ۸۱۰ هزار تن افزايش يافته است.
كاهش متوسط ارزش هر تن كالاي وارداتي از يك‌هزار و ۲۲۲ دلار به ۹۵۳ دلار نشان مي‌دهد تغيير تركيب كالاهاي وارداتي و افزايش سهم محصولات با ارزش واحد پايين‌تر مي‌تواند در افت ارزش واردات موثر بوده باشد.
افزايش صادرات و كاهش ارزش واردات موجب شده تراز تجاري ايران با تركيه از كسري يك ميليارد و ۶۸۵ ميليون دلاري در نيمه نخست سال گذشته به مازاد ۶۵۴ ميليون دلاري در سال جاري برسد. به اين ترتيب، تراز تجاري دو كشور حدود ۲ ميليارد و ۳۳۹ ميليون دلار بهبود يافته كه حدود ۶۶ درصد آن از محل افزايش صادرات و ۳۴ درصد آن ناشي از كاهش واردات بوده است. اين تحولات جايگاه تركيه را در ميان مقاصد صادراتي ايران نيز تغيير داده است. تركيه كه در نيمه نخست سال گذشته چهارمين مقصد صادراتي كشور پس از چين، عراق و امارات متحده عربي بود، در شش‌ماهه نخست امسال به رتبه نخست صعود كرده است. در همين دوره صادرات ايران به چين ۵۲.۵ درصد، به امارات ۴۹.۴ درصد و به عراق ۳۰ درصد كاهش يافته، در حالي كه صادرات به تركيه ۵۶.۱ درصد رشد داشته است. در نتيجه، سهم تركيه از كل صادرات ايران از ۱۰.۶ درصد به ۲۲ درصد رسيده است.
در مجموع تجارت خارجي نيز تركيه با ۷ ميليارد و ۹۱۴ ميليون دلار پس از امارات متحده عربي با ۸ ميليارد و ۹۸۲ ميليون دلار و بالاتر از چين با ۷ ميليارد و ۸۰۸ ميليون دلار قرار گرفته است. فاصله تجارت ايران با تركيه و چين تنها ۱۰۶ ميليون دلار است؛ موضوعي كه رقابت نزديك اين دو كشور براي جايگاه دوم شركاي تجاري ايران را نشان مي‌دهد.
بازرگان؛ محور اصلي مبادلات و تردد مرزي
آمارهاي گمركي نيز جايگاه محوري مرز بازرگان را در تجارت دو كشور تأييد مي‌كند. از مجموع ۴ ميليارد و ۲۸۴ ميليون دلار صادرات ايران به تركيه، يك ميليارد و ۶۴۳ ميليون دلار در گمرك بازرگان ثبت شده كه معادل ۳۸.۳ درصد كل صادرات است. در بخش واردات نيز منطقه ويژه اقتصادي بندر امام خميني (ره) با ۷۲۴ ميليون و ۸۰۰ هزار دلار و گمرك بازرگان با ۴۳۳ ميليون و ۷۲۰ هزار دلار از مهم‌ترين مبادي ثبت واردات از تركيه بوده‌اند. افزايش تجارت دوجانبه در وزن كالاها نيز منعكس شده است.
مجموع وزن صادرات و واردات دو كشور از حدود ۸ ميليون و ۶۸۳ هزار تن به ۱۰ ميليون و ۹۸۲ هزار تن رسيده كه رشد ۲۶.۵ درصدي را نشان مي‌دهد. در همين حال، تردد وسايل نقليه در مرز بازرگان از ۹۳ هزار و ۸۸ مورد در شش‌ماهه نخست سال گذشته به ۱۲۴ هزار و ۶۸۴ مورد در دوره مشابه امسال افزايش يافته است؛ يعني رشد ۳۳.۹ درصدي. مجموع اين آمارها نشان مي‌دهد تركيه در شرايط افت تجارت خارجي ايران، به يكي از مهم‌ترين تكيه‌گاه‌هاي صادراتي و تجاري كشور تبديل شده است. با اين حال، تداوم اين جايگاه به حفظ دسترسي به بازار تركيه، تنوع‌بخشي به سبد صادراتي و تقويت زيرساخت‌هاي مرزي وابسته است.
افزايش تردد در بازرگان نيز ضرورت كاهش زمان توقف كاميون‌ها، توسعه ظرفيت‌هاي گمركي و بهبود خدمات حمل‌ونقل و تخليه و بارگيري را بيش از گذشته برجسته مي‌كند.
