رمزگشايي از كلاف سردرگم بنزين در بورس انرژي
محمد نظيفي، مديرعامل بورس انرژي ايران در نشستي با موضوع آينده بازار حامل‌هاي انرژي خصوصا بنزين با تاكيد بر ضرورت بازنگري در سياست‌هاي انرژي گفت: مساله بنزين را بايد از منظر امنيت انرژي، شامل دسترسي مستمر به انرژي و توان پرداخت هزينه آن بررسي كرد و در اين راستا استفاده از سازوكارهاي بازار براي كشف قيمت، اصلاح سياست‌هاي يارانه‌اي و تنوع‌بخشي به عرضه مي‌تواند بخشي از چالش‌هاي موجود را برطرف كند.
محمد نظيفي، مديرعامل بورس انرژي ايران در نشستي با موضوع آينده بازار حامل‌هاي انرژي خصوصا بنزين با تاكيد بر ضرورت بازنگري در سياست‌هاي انرژي گفت: مساله بنزين را بايد از منظر امنيت انرژي، شامل دسترسي مستمر به انرژي و توان پرداخت هزينه آن بررسي كرد و در اين راستا استفاده از سازوكارهاي بازار براي كشف قيمت، اصلاح سياست‌هاي يارانه‌اي و تنوع‌بخشي به عرضه مي‌تواند بخشي از چالش‌هاي موجود را برطرف كند. وي با بيان اينكه مساله بنزين ابعاد مختلف اجتماعي و اقتصادي دارد، اظهار كرد: پيش از تصميم‌گيري درباره گام‌هاي بعدي، بايد مشخص كنيم با چه مساله‌اي مواجه هستيم. اگر بنزين را ابزاري براي دسترسي به حمل‌ونقل ارزان و اين دسترسي را نوعي حق در نظر بگيريم، دامنه بحث به ساير يارانه‌ها و سياست‌هاي حمايتي و توزيعي در حوزه حمل‌ونقل نيز گسترش پيدا مي‌كند. نظيفي با اشاره به سابقه چند ده‌هاي سياست‌هاي حمايتي قيمت در حوزه بنزين و ساير حامل‌هاي انرژي افزود: با وجود تداوم اين سياست‌ها، امروز با چالش‌هاي جدي مواجه هستيم كه پاسخ آن را بايد در مساله امنيت انرژي جست‌وجو كرد. امنيت انرژي دو ركن اصلي دارد؛ نخست، دسترسي مستمر به انرژي و دوم، امكان و توان پرداخت هزينه آن. مديرعامل بورس انرژي ايران ادامه داد: اين مساله به بنزين محدود نيست و برق، آب و گاز را نيز در بر مي‌گيرد. از يك سو، ممكن است دسترسي مستمر به حامل‌هاي انرژي با اختلال مواجه شود؛ از سوي ديگر، توان پرداخت هزينه انرژي متناسب با درآمد و توان مالي خانوارهاي متوسط جامعه اهميت دارد. نمي‌توان براي مدت طولاني قيمت‌ها را سركوب كرد و مانع انعكاس واقعيت‌هاي اقتصادي شد، زيرا ممكن است در نهايت، علاوه بر توان پرداخت، اصل دسترسي به انرژي نيز با مشكل مواجه شود.
اصلاح بازار بنزين با راهكارهاي متنوع
نظيفي با تاكيد بر اينكه تمام ابعاد مساله بنزين را نمي‌توان با يك راهكار واحد مديريت كرد، گفت: استفاده از سازوكارهاي بازار براي كشف قيمت، اصلاح سياست‌هاي يارانه‌اي، تنوع‌بخشي به عرضه و فراهم كردن امكان انتخاب براي مصرف‌كنندگان مي‌تواند بخشي از مشكلات موجود را حل كند. وي افزود: لزوما نبايد تمام حدود ۱۴۰ ميليون ليتر بنزين مصرفي كشور را با يك روش مديريت كرد. مي‌توان بخش‌هاي مختلف اين مساله را با ابزارهاي متنوع مورد رسيدگي قرار داد؛ به‌گونه‌اي كه بخشي از مصرف از طريق سازوكارهاي واقعي بازار و كشف قيمت مديريت شود و بخش ديگري از طريق اصلاح سياست‌هاي يارانه‌اي مورد توجه قرار گيرد. مديرعامل بورس انرژي ايران با اشاره به تجربه بازار برق اظهار كرد: يكي از تجربه‌هاي قابل استفاده، بهره‌گيري از سازوكارهاي بازار براي كشف قيمت مرجع، شفافيت و ارايه خدمات تسويه پس از معاملات است. حتي در شرايطي كه عرضه و تقاضا تحت تاثير سياست‌هاي حاكميتي قرار دارند و كشف قيمت آزادانه اقتصادي به‌طور كامل اتفاق نمي‌افتد، مي‌توان از زيرساخت‌ها و خدمات بازار بهره‌مند شد.
تنوع‌بخشي به عرضه
و شكل‌گيري قيمت مرجع
نظيفي با اشاره به پيشنهاد بورس انرژي ايران براي عرضه بخشي از بازار بنزين با سازوكار آزاد و از طريق تابلو معاملاتي تصريح كرد: در حال حاضر، مساله بنزين را بسيار محدود و تك‌محصولي بررسي مي‌كنيم؛ در حالي كه بنزين ويژه يا سوپر نيز مي‌تواند بخشي از راه‌حل باشد. برخي مصرف‌كنندگان با توجه به شرايط و ترجيحات خود براي كيفيت محصول و امكان انتخاب اهميت قائلند و اين موضوع صرفا به طبقات مرفه اقتصادي محدود نمي‌شود. وي درباره عرضه بنزين سوپر وارداتي با اكتان ۹۵ گفت: اين اقدام به‌تنهايي مساله كلي مصرف بنزين را حل نمي‌كند، اما مي‌تواند امكان انتخاب را افزايش دهد و به شكل‌گيري علامت‌هاي قيمتي نزديك‌تر به واقعيت اقتصادي كمك كند. زماني كه تنها يك نوع بنزين با قيمت مشخص عرضه مي‌شود، قيمت حاصل الزاما مرجع كاملا قابل اتكايي براي كل بازار نيست؛ اما وجود طيفي از قيمت‌ها مي‌تواند علامت‌دهي دقيق‌تري ايجاد كند.
نظيفي تاكيد كرد: اين اقدام در درجه نخست به مساله علامت‌دهي قيمت پاسخ مي‌دهد، نه اينكه لزوما به‌تنهايي مصرف بنزين را به سطح مشخصي برساند. با اين حال، مي‌تواند زمينه اقدامات بعدي، از جمله اصلاح سياست‌هاي يارانه‌اي و طبقه‌بندي بازار را فراهم كند. وي افزود: بخشي از شركت‌هاي فعال در صنعت پالايش نيز در صورت فراهم شدن شرايط مناسب مي‌توانند توليد خود را افزايش دهند. اگر امكان عرضه و فروش محصولات آنها از طريق سازوكارهاي شفاف بازار فراهم شود، مي‌توان از ظرفيت توليد داخلي بهتر استفاده كرد. عرضه محصول با منشاتوليد و برند مشخص نيز به مصرف‌كننده امكان مي‌دهد با اطمينان بيشتري از منشا و كيفيت آن آگاه شود.
رقابت‌پذيري و شفافيت در بازار انرژي
مديرعامل بورس انرژي ايران با بيان اينكه بازار حامل‌هاي انرژي با بازار اوراق بهادار تفاوت دارد، اظهار كرد: در اين حوزه، هدف اصلي لزوما ايجاد بازار رقابتي به معناي متعارف آن نيست، بلكه بايد بر رقابت‌پذيري تمركز كنيم. حتي در بازارهاي بالغ انرژي جهان نيز تعداد عرضه‌كنندگان و خريداران محدود است، زيرا ماهيت صنعت انرژي و به‌ويژه شبكه‌هاي توزيع، چنين ساختاري را ايجاد مي‌كند. وي شفافيت در كشف قيمت حامل‌هاي انرژي را اولويت نخست بورس انرژي ايران دانست و افزود: افشاي قيمت و حجم معاملات بيش از هر چيز به شكل‌گيري قيمت مرجع كمك مي‌كند، البته شناسايي و معرفي بازيگران بازار نيز اهميت دارد، اما الزامات افشاي اطلاعات در اين بازار با بورس اوراق بهادار يكسان نيست.
سازوكار معاملات عمده بنزين در بورس انرژي
نظيفي با اشاره به ضرورت استفاده از معامله‌گران عمده در بازار انرژي گفت: در بازارهاي بالغ جهان، حتي با وجود رقابت و فعاليت معاملات الگوريتمي با سرعت بالا، معامله‌گران عمده همچنان حضور دارند. در حوزه برق نيز در بورس انرژي ايران، خرده‌فروشان به عنوان خريداران عمده وارد معاملات مي‌شوند و پس از انجام معاملات در بازار، خريدوفروش با خريداران و فروشندگان كوچك‌تر را مديريت و سازماندهي مي‌كنند. مديرعامل بورس انرژي ايران ادامه داد: پيشنهاد ما براي بازار بنزين نيز از همين جنس است. جايگاه‌داران مي‌توانند به عنوان گروهي از خريداران عمده، در ساختار بازار حضور داشته باشند و خريد خود را از طريق تابلو معاملاتي انجام دهند. در طرف عرضه نيز شركت ملي پخش فرآورده‌هاي نفتي، شركت‌هاي واردكننده و حتي پالايشگاه‌ها مي‌توانند در چارچوب مقررات، محصولات خود را عرضه كنند. وي تصريح كرد: در اين معماري، قيمت عمده در بازار شكل مي‌گيرد و سپس از طريق خرده‌فروشان يا جايگاه‌داران به مصرف‌كننده نهايي منتقل مي‌شود. بنابراين، پيشنهادي كه در بورس انرژي ايران دنبال مي‌كنيم، بر پايه يك معماري بازار است كه تجربه اجراي آن را در حوزه‌هاي ديگر داريم و معتقديم مي‌تواند سيگنال دقيق‌تري به اقتصاد بنزين منتقل كند.
