هشدار قاطع تهران به ترامپ

با وجود تداوم تبادل پيام‌ها از مسير ميانجي‌هاي قطري، اختلاف بر سر مطالبات ايران، محاصره دريايي و بي‌اعتمادي به واشنگتن، دستيابي به توافق را دشوار كرده است.

در حالي كه گفت‌وگوهاي ايران و امريكا با ميانجيگري قطر همچنان ادامه دارد، مجموعه مواضع مقام‌هاي ايراني نشان مي‌دهد كه تهران در كنار باز نگه داشتن مسير ديپلماسي، خود را براي سناريوهاي ديگر نيز آماده نگه داشته است. تأكيد سخنگوي وزارت امور خارجه بر ادامه تبادل پيام‌ها، تصريح او به اينكه ابتكار ديپلماتيك همچنان در جريان است و هم‌زمان هشدارهاي مطرح‌شده درباره پيامدهاي آغاز دوباره جنگ، تصويري دووجهي از وضعيت كنوني ارائه مي‌كند: از يك سو، مسير مذاكره هنوز بسته نشده و امكان دستيابي به توافق وجود دارد؛ از سوي ديگر، اختلاف‌هاي باقي‌مانده و سابقه مواجهه نظامي در ميانه روندهاي ديپلماتيك، نگراني‌ها درباره ازسرگيري درگيري را افزايش داده است.در چنين شرايطي، هشدار تهران به دونالد ترامپ را بايد در چارچوب تلاش براي جلوگيري از تكرار تجربه‌هاي گذشته و بالا بردن هزينه تصميم نظامي عليه ايران ارزيابي كرد. ايران از يك طرف مي‌گويد مطالبات خود را از مسير ديپلماسي و با واسطه ميانجي‌ها پيگيري مي‌كند و از طرف ديگر تأكيد دارد كه مذاكره به معناي پذيرش فشار نظامي يا چشم‌پوشي از الزامات امنيتي كشور نيست. اين رويكرد، در اظهارات اسماعيل بقايي، سخنگوي وزارت امور خارجه  و فداحسين مالكي، عضو كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس  به‌روشني ديده  مي‌شود.

    مذاكرات از مسير قطر ادامه دارد اما توافق هنوز  در دسترس  قطعي نيست

اسماعيل بقايي در نشست خبري هفتگي وزارت امور خارجه، در پاسخ به پرسشي درباره مذاكرات ايران و امريكا در قطر، تأكيد كرد كه گفت‌وگوها همچنان ادامه دارد. او همچنين توضيح داد كه سفر كاظم غريب‌آبادي، معاون وزير امور خارجه، به دوحه با هدف تسهيل مذاكرات انجام شده و تبادل پيام‌ها ميان طرفين ادامه دارد.تداوم گفت‌وگوها از طريق ميانجي‌ها، به اين معناست كه دو طرف هنوز كانال ارتباطي لازم براي پيگيري مطالبات و بررسي امكان توافق را حفظ كرده‌اند. با اين حال، ادامه مذاكرات را نمي‌توان به‌تنهايي نشانه نزديك بودن توافق دانست. بقايي نيز با اشاره به پيچيدگي موضوعات مورد اختلاف، تأكيد كرد كه گذر زمان و عملكرد امريكا بر دشواري مسائل افزوده است.از نگاه تهران، مساله صرفا برگزاري جلسه يا تبادل پيام نيست؛ آنچه اهميت دارد، محتواي مذاكرات و ميزان آمادگي طرف امريكايي براي پاسخ‌گويي به مطالبات ايران است. سخنگوي وزارت امور خارجه در همين زمينه تصريح كرد كه ايران مطالبات خود را از مدت‌ها قبل به طرف امريكايي اعلام كرده و اكنون اجراي اين مطالبات را لازمه برقراري امنيت در تنگه هرمز مي‌داند.او درباره طرح ديپلماتيك ايران نيز گفت كه ابتكار موسوم به «طرح هفت‌روزه» در جريان سفر هيات نمايندگي ايران به نيويورك به‌تفصيل مورد گفت‌وگو قرار گرفته است. به گفته بقايي، ايران ديدگاه‌هاي طرف مقابل را از طريق ميانجي‌ها دريافت كرده و ملاحظات مختلف ميان دو طرف ردوبدل شده است. او تأكيد كرد كه پيشنهاد ايران همچنان پابرجاست و امكان اجراي آن در مدت كوتاهي وجود دارد؛ با اين حال، تحقق اين مسير به تصميم امريكا بستگي دارد.اين مواضع نشان مي‌دهد كه تهران مي‌خواهد مسووليت پيشرفت يا توقف مذاكرات را متوجه تصميم‌گيري واشنگتن كند. از نگاه مقام‌هاي ايراني، چارچوب پيشنهادي مشخص است و اكنون اين امريكا است كه بايد درباره پذيرش مطالبات ايران و نحوه ادامه مسير تصميم بگيرد. در مقابل، تا زماني كه اختلاف‌ها درباره موضوعات اصلي حل نشده باشد، تداوم تماس‌ها به‌تنهايي نمي‌تواند نگراني از بن‌بست ديپلماتيك را برطرف كند.

    محاصره دريايي؛ گره اصلي در مسير توافق

يكي از مهم‌ترين محورهاي مواضع اخير وزارت امور خارجه، پيوند ميان پايان محاصره دريايي امريكا و بازگشت امنيت به تنگه هرمز است. بقايي در اين زمينه موضع ايران را صريح بيان كرد و گفت: «هيچ توافق نهايي نمي‌تواند شروع شود و تنگه هرمز نمي‌تواند بازگشايي و امن شود، مگر اينكه محاصره دريايي امريكا پايان يابد، مطالبات ايران رعايت شود، خواسته‌هاي مشروع ايران عملياتي شود، بعد ما مي‌توانيم در خصوص ادامه روند صحبت كنيم.»اين موضع، نشان‌دهنده آن است كه تهران موضوع محاصره دريايي را مساله‌اي جدا از مذاكرات نمي‌داند و آن را به ترتيبات امنيتي مورد نظر خود پيوند زده است. از نگاه ايران، دستيابي به توافقي كه در آن محدوديت‌هاي مورد اعتراض تهران ادامه پيدا كند، نمي‌تواند زمينه‌ساز بازگشت پايدار امنيت باشد. بنابراين، پايان محاصره و اجراي مطالبات اعلام‌شده، در روايت رسمي ايران پيش‌شرط حركت به مرحله بعدي مذاكرات است.بقايي در بخش ديگري از سخنان خود نيز تأكيد كرد كه «امريكا بايد بداند بدون لغو محاصره اقتصادي و پايبندي به تعهدات، امنيت يك‌جانبه در تنگه هرمز و خليج فارس محقق نخواهد شد.»اهميت اين موضع در آن است كه تنگه هرمز و امنيت خليج فارس، صرفاً موضوعي دوجانبه ميان ايران و امريكا نيستند و هرگونه تشديد تنش در اين منطقه مي‌تواند پيامدهايي فراتر از روابط تهران و واشنگتن داشته باشد. از همين رو، اختلاف بر سر ترتيبات امنيتي اين آبراه و شرايط مورد نظر ايران براي بازگشت به وضعيت باثبات، يكي از عواملي است كه مي‌تواند مسير مذاكرات را پيچيده كند.با اين حال، موضع اعلام‌شده ايران به معناي بسته شدن مسير ديپلماسي نيست. بقايي تأكيد كرده است كه پيشنهاد تهران همچنان در جريان است و در صورت اجراي مطالبات ايران، امكان بازگشت امنيت و آغاز روند مذاكرات در مدت كوتاه وجود دارد. به اين ترتيب، ايران از يك طرف بر شروط خود پافشاري مي‌كند و از طرف ديگر، تلاش دارد نشان بدهد كه براي رسيدن به توافق، مسير مشخصي پيش روي طرف امريكايي قرار داده است.

    بي‌اعتمادي به واشنگتن  تجربه‌اي كه مذاكرات را دشوارتر مي‌كند

يكي از مهم‌ترين موانع دستيابي به توافق از نگاه تهران، بي‌اعتمادي به عملكرد دولت امريكا در روندهاي ديپلماتيك است. بقايي در پاسخ به پرسشي درباره نامه‌اي كه به محسن رضايي نسبت داده شده و گزارش‌ها درباره تفاوت لحن آن با اظهارات ديگر مقام‌هاي امريكايي مطرح شده بود، تأكيد كرد كه براي ايران، عملكرد دولت امريكا مهم‌تر از سبك نامه‌نگاري يا تفاوت در ادبيات افراد است.

او با انتقاد از رويكرد واشنگتن در سال‌هاي اخير گفت: «تا الان امريكا نشان داده در حوزه ديپلماسي نه تنها ابتكاري ندارد بلكه ابتكارات ديپلماتيك را هم از بين مي‌برد. امريكا در دو سال گذشته فقط بر طبل جنگ كوبيده و هرگاه مسيري براي ديپلماسي باز شده يا در حين روند، آن فرآيند را دچار اخلال كرده و جنگ راه انداخته يا وقتي آن روند محصول داد، به عنوان مثال تفاهم اسلام‌آباد، بعد از دو يا سه هفته نقض شد.» اين ارزيابي، بازتاب‌دهنده نگاه بدبينانه تهران به پايداري توافق‌هاي احتمالي با واشنگتن است. از منظر ايران، مساله فقط دستيابي به تفاهم اوليه نيست؛ بلكه تضمين اجراي تعهدات و جلوگيري از تكرار تجربه‌هايي است كه در آنها مسير مذاكره با اقدام نظامي يا نقض تفاهم‌ها مواجه شده است.بقايي در همين زمينه با اشاره به اظهارات اخير ترامپ و تفاوت لحن برخي مقام‌هاي امريكايي گفت كه مواضع متفاوت در ساختار سياسي امريكا ممكن است وجود داشته باشد، اما ايران تصميم‌گيري خود را بر اساس عملكرد دولت اين كشور انجام مي‌دهد. او همچنين تأكيد كرد كه طرف ايراني تجربه‌هاي گذشته، از جمله تحولات مرتبط با مذاكرات سال‌هاي ۲۰۱۵ و ۲۰۱۸ و رخدادهاي بعدي را در نظر دارد.سخنگوي وزارت امور خارجه در پاسخ به اين پرسش كه آيا اظهارات متفاوت مقام‌هاي امريكايي مي‌تواند بخشي از عمليات فريب باشد، گفت: «به فرض كه فريب باشد و از اين جماعت بعيد نيست اما عمليات فريب دو طرف دارد، يكي فريب‌دهنده و يكي فريب خورنده؛ خب فريب نخوريم و نمي‌خوريم.»او همچنين با يادآوري تجربه حمله نظامي در خرداد سال گذشته، اظهار كرد كه تنها نيم ساعت پيش از تجاوز نظامي، رييس‌جمهور امريكا در پيامي اعلام كرده بود كه مذاكرات با ايران ادامه دارد. از نگاه تهران، چنين تجربه‌اي باعث مي‌شود هرگونه پيام ديپلماتيك واشنگتن با احتياط بررسي شود و صرف اظهارات مثبت يا لحن متفاوت مقام‌هاي امريكايي براي ايجاد اطمينان كافي نباشد.اين بي‌اعتمادي، يكي از عوامل مهم دشواري مذاكرات است. حتي اگر كانال‌هاي ارتباطي باز بمانند، دستيابي به توافقي پايدار به اين نياز دارد كه طرفين درباره اجراي تعهدات، ترتيب اقدامات و شرايط بازگشت به وضعيت باثبات به تفاهم برسند. در شرايطي كه يك طرف، سابقه طرف مقابل را نشانه‌اي از احتمال تكرار اقدام نظامي مي‌داند، رسيدن به توافق صرفا از طريق تبادل پيام‌ها دشوارتر خواهد بود.

    هشدار ايران به ترامپ  مذاكره به معناي  عقب‌نشيني نيست

در كنار تأكيد وزارت امور خارجه بر ادامه ديپلماسي، اظهارات فداحسين مالكي، عضو كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس، پيام روشني درباره آمادگي دفاعي ايران دارد. او با اشاره به پيام اخير رهبر جمهوري اسلامي ايران گفت كه امريكا بايد بيش از گذشته به اين واقعيت برسد كه در صورت آغاز جنگ از سوي واشنگتن، ايران تعيين‌كننده پايان آن خواهد بود.مالكي در گفت‌وگو با ايسنا اظهار كرد: «امريكايي‌ها بايد بيش از گذشته به اين واقعيت برسند كه اگر جنگي از سوي آنها آغاز شود، اين ايران خواهد بود كه به آن پايان مي‌دهد. همچنين آنها به اين نتيجه رسيده‌اند كه ايران متفاوت‌تر از گذشته در اين جنگ ظاهر خواهد شد.»اين اظهارات در امتداد مواضعي قرار مي‌گيرد كه بر آمادگي ايران براي مواجهه با سناريوهاي مختلف تأكيد دارند. پيام اصلي اين است كه تهران در عين حمايت از ديپلماسي، قصد ندارد احتمال اقدام نظامي را ناديده بگيرد يا سياست دفاعي خود را به محاسبات واشنگتن محدود كند.مالكي همچنين تأكيد كرد كه سياست‌هاي دفاعي كشور بر اساس سناريوهاي طرف مقابل تنظيم نمي‌شود و ايران براي مواجهه با اتفاقات و سناريوهاي مختلف آمادگي دارد. او گفت: «رمز موفقيت ايران اين است كه سياست‌هاي دفاعي و تهاجمي‌اش را براساس استراتژي خود تنظيم مي‌كند؛ موضوعي كه حتي تحليلگران امريكايي نيز به آن اذعان دارند لذا ما براي هر اتفاق و سناريويي آمادگي لازم را داريم.»اين مواضع را مي‌توان بخشي از پيام بازدارندگي ايران در شرايط ادامه مذاكرات دانست؛ پيامي كه در آن، تهران مي‌كوشد به واشنگتن نشان دهد فشار نظامي لزوماً به نتيجه مورد انتظار امريكا منتهي نخواهد شد. در چنين چارچوبي، تأكيد بر آمادگي دفاعي، مكمل مسير ديپلماتيك معرفي مي‌شود، نه جايگزين آن.با اين حال، بايد ميان موضع‌گيري سياسي و ارزيابي قطعي از آينده تحولات تمايز قائل شد. هشدارهاي مقام‌هاي ايراني نشان‌دهنده جدي بودن نگراني تهران از احتمال تكرار درگيري است، اما به‌خودي‌خود به معناي قطعي بودن آغاز جنگ نيست. ادامه تبادل پيام‌ها و حفظ كانال ميانجيگري قطر همچنان نشان مي‌دهد كه مسير ديپلماسي باز است؛ هرچند دستيابي به توافق به تصميم‌هاي  بعدي  دو طرف  وابسته خواهد بود.

    هشدار به كشورهاي منطقه؛ قلمروی  آنها نبايد براي حمله به ايران استفاده شود

بخش ديگري از مواضع اخير وزارت امور خارجه به نقش كشورهاي منطقه در تحولات امنيتي اختصاص دارد. بقايي در پاسخ به پرسشي درباره كاهش اعتماد ميان ايران و امارات تأكيد كرد كه ايران با هيچ كشوري در منطقه سر دشمني ندارد، اما نمي‌تواند در برابر استفاده از قلمروی كشورهاي ديگر براي تعرض به حاكميت ملي و مردم ايران سكوت كند.او گفت: «انتظار معقول ايران است كه كشورهاي منطقه اجازه ندهند از قلمرو و امكانات آنها براي تعرض به يك كشور بزرگ منطقه سوءاستفاده شود.»اين موضع، پيام تهران را از سطح روابط دوجانبه با امريكا فراتر مي‌برد و متوجه كشورهايي مي‌كند كه ممكن است امكانات يا قلمروی آنها در تحولات نظامي منطقه نقش پيدا كند. از نگاه ايران، امنيت پايدار منطقه‌اي بدون همكاري كشورهاي منطقه و احترام متقابل به حاكميت ملي امكان‌پذير نيست. در مقابل، هرگونه همراهي با اقدام نظامي عليه ايران يا فراهم كردن امكانات براي چنين اقدامي مي‌تواند به تشديد تنش و آسيب ديدن روابط منطقه‌اي منجر شود.بقايي با اشاره به رخدادهاي ماه‌هاي گذشته گفت كه به اعتقاد تهران، اتكاي بيش از حد برخي كشورهاي منطقه به حضور نظامي امريكا در قلمروی خود، در تحولات اخير نقش داشته است. او مدعي شد برخي كشورها نه‌تنها مانع استفاده امريكا از امكاناتشان براي تعرض به ايران نشده‌اند، بلكه چنين اقداماتي را تشويق كرده‌اند.اين موضع‌گيري را بايد در چارچوب تلاش ايران براي جلوگيري از گسترش احتمالي درگيري ارزيابي كرد. هرچه تعداد بازيگران منطقه‌اي درگير در يك بحران بيشتر شود، مهار تنش نيز پيچيده‌تر خواهد شد. از اين رو، تهران از كشورهاي همسايه انتظار دارد اجازه ندهند قلمروی آنها به بستري براي اقدام عليه ايران تبديل شود و به‌جاي اتكا به قدرت‌هاي فرامنطقه‌اي، براي شكل‌گيري ترتيبات امنيتي منطقه‌اي همكاري كنند.در اين چارچوب، هشدار ايران درباره پيامدهاي همراهي با اقدام نظامي عليه كشور، بخشي از سياست بازدارندگي و تلاش براي محدود كردن دامنه احتمالي جنگ است. البته در اظهارات نقل‌شده، سخنگوي وزارت امور خارجه مشخصا  بر مسووليت كشورهاي منطقه در جلوگيري از سوءاستفاده از قلمرو و امكاناتشان تأكيد كرده است؛ بنابراين نبايد اين موضع را با اعلام يك مجازات مشخص  و از پيش تعيين‌شده براي تمام كشورها يا بازيگران همراه با امريكا و اسراييل يكسان دانست.

    چرا  احتمال بازگشت جنگ همچنان محل  نگراني است؟

مجموعه مواضع اعلام‌شده نشان مي‌دهد كه چند عامل هم‌زمان بر چشم‌انداز روابط ايران و امريكا اثر مي‌گذارند. نخست، اختلاف بر سر مطالبات ايران و به‌ويژه موضوع محاصره دريايي است كه از نگاه تهران بايد پيش از حركت به سوي توافق نهايي تعيين تكليف شود. دوم، بي‌اعتمادي ايران به عملكرد واشنگتن در روندهاي ديپلماتيك است؛ بي‌اعتمادي‌اي كه از تجربه‌هاي گذشته و نگراني از تكرار اقدام نظامي در ميانه مذاكرات ناشي مي‌شود. سوم، اختلاف بر سر ترتيبات امنيتي منطقه و نقش نيروها و امكانات كشورهاي منطقه در تحولات نظامي است.اين عوامل در كنار يكديگر باعث مي‌شوند كه مسير دستيابي به توافق، حتي با وجود ادامه ميانجيگري، ساده و بدون مانع نباشد. حفظ كانال ارتباطي براي جلوگيري از سوءمحاسبه و انتقال پيام‌ها اهميت دارد، اما به‌تنهايي اختلاف‌هاي اصلي را حل نمي‌كند. اگر طرفين نتوانند درباره شروط اوليه، ترتيب اجراي تعهدات و تضمين‌هاي لازم به تفاهم برسند، مذاكرات ممكن است همچنان ادامه پيدا كند، بدون آنكه نتيجه نهايي آن روشن باشد.از سوي ديگر، ادامه مذاكرات مي‌تواند فرصتي براي كاهش تنش نيز فراهم كند. اظهارات بقايي درباره امكان اجراي پيشنهاد ايران در مدت كوتاه، نشان مي‌دهد كه تهران مي‌خواهد مسير ديپلماتيك را همچنان به عنوان يك گزينه عملي معرفي كند. پيام ايران اين است كه در صورت اجراي مطالباتش، امكان بازگشت امنيت به تنگه هرمز و آغاز مرحله بعدي گفت‌وگوها وجود دارد.بنابراين، وضعيت كنوني را نه مي‌توان نشانه قطعي توافق دانست و نه بايد آن را به معناي حتمي بودن جنگ تفسير كرد. آنچه روشن است، تداوم مذاكرات در فضايي آكنده از بي‌اعتمادي و تهديدهاي متقابل است؛ فضايي كه در آن، هر تصميم تازه از سوي واشنگتن يا تهران مي‌تواند بر مسير گفت‌وگوها  اثر بگذارد.

    ديپلماسي همچنان باز است؛ اما فرصت  توافق  به تصميم‌هاي طرفين بستگي دارد

مواضع اخير تهران بر يك پيام محوري استوار است: ايران از ديپلماسي حمايت مي‌كند، مطالبات خود را از مسير ميانجي‌ها پيگيري مي‌كند و براي ادامه مذاكرات آمادگي دارد؛ اما اين آمادگي به معناي ناديده گرفتن تهديدهاي نظامي يا پذيرش توافقي بدون تحقق مطالبات اعلام‌شده نيست.در سوي ديگر، هشدارهاي مقام‌هاي ايراني درباره پيامدهاي آغاز جنگ، تلاش براي تقويت بازدارندگي و جلوگيري از محاسبه اشتباه را منعكس مي‌كند. تهران مي‌خواهد روشن كند كه در صورت تكرار اقدام نظامي، واكنش ايران را نمي‌توان صرفا بر اساس پيش‌بيني‌ها يا سناريوهاي واشنگتن ارزيابي كرد. هشدار به كشورهاي منطقه نيز در همين چارچوب قرار دارد: استفاده از قلمرو و امكانات آنها براي اقدام عليه ايران، از نگاه تهران، با اصل حسن  همجواري  و همكاري  منطقه‌اي سازگار نيست. در نهايت، آينده مذاكرات بيش از هر چيز به تصميم‌هاي عملي طرفين وابسته است. تداوم ميانجيگري قطر مي‌تواند مسير انتقال پيام‌ها را حفظ كند، اما حل اختلاف‌ها به توافق بر سر مطالبات اصلي و نحوه اجراي تعهدات نياز دارد. اگر چنين توافقي حاصل شود، امكان كاهش تنش و بازگشت به مسير ديپلماسي تقويت خواهد شد؛ اما اگر اختلاف‌ها باقي بماند و تهديدهاي نظامي جايگزين اقدامات اعتمادساز شود، نگراني از بازگشت جنگ همچنان پابرجا خواهد ماند.در شرايط فعلي، مهم‌ترين نشانه اين است كه كانال ديپلماسي هنوز بسته نشده، اما فاصله ميان ادامه گفت‌وگو و دستيابي به توافقي پايدار همچنان قابل توجه است. ايران مي‌گويد مسير مذاكره را باز گذاشته و مطالباتش را روشن كرده است؛ هم‌زمان نيز هشدار مي‌دهد كه فشار نظامي، تهديد يا استفاده از امكانات كشورهاي منطقه براي حمله به ايران، به‌خودي‌خود راه‌حل بحران نخواهد بود. اكنون تصميم واشنگتن درباره چگونگي مواجهه با اين مطالبات، نقشي تعيين‌كننده در مسير پيش رو خواهد داشت.